Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Desta volta o texto proferido no acto de presentación na compostelá Libraría Couceiro do libro Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade, publicado en Espiral Maior. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.
Un libro na procura da luz: Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade
A primavera da nova década de 2020 bateu nas nosas vidas coa malfadada experiencia vital dunha pandemia que sementou de anxos negros todo o planeta, un fito que marcará para sempre a todas as xeracións que a padecemos e que, alén da crueldade da Parca, encarcerounos nun confinamento, máis evidente nos urbanitas e máis livián nos ruralitas, con notables consecuencias psicolóxicas (no ensino aínda notamos anos despois a súa funesta pegada no alumnado).
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade, non é unha obra strictu sobre esa experiencia traumática, como o poden ser na nosa literatura poñamos por caso Tempos de pandemia. Diario dun confinamento, do poeta Xavier Seoane, en Espiral Maior, ou Illados. Diario da pandemia, con textos da académica María López Sández e imaxes do fotoxornalista Miguel Muñiz, ou Diario dun mestre na pandemia, de Santi Domínguez, ambos e dous en Galaxia. Non é este o lugar para facermos un exhaustivo reconto das moitas obras de nós e de literaturas próximas que teñen na súa cerna esa época de incertezas e desacougos. Porén a obra de Andrade trascende ese período como axiña subliñaremos.
Antes de máis, cómpre non lle facer ao italiano Dino Segre, Pitigrilli, autor dun singular Dicionario da sinceridade, quen escribiu: “O limiar é o que o autor escribe despois, o editor publica antes e os lectores non len nin antes nin despois”. Certo é que ás veces atopamos prólogos prescindibles e superfluos, mais desta volta o limiar que asina o escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello é de lectura obrigada, ao meu ver, polas eruditas notas sobre a escrita dos diarios na literatura e por (re)lembrarnos que Castelao foi co seu Diario 1921. Francia, Bélxica, Alemaña, «o primeiro escritor galego que nos ofreceu a fórmula dos ‘diarios’». Moi pouco despois foi o poeta Manuel Antonio quen asinou o seu De catro a catro. Follas sin data d’un diario d’abordo (1928). Mais houbo na nosa literatura diarios moi importantes, velaí o Diario sin datas (1987) e o Diario íntimo dun vello revoltado (2001) do poeta Antón Tovar, a quen algún día celebraremos nas Letras Galegas, ou Darío a diario (1996) co que a poeta Xela Arias a celebrar a maternidade ou os diarios dramáticos de Syra Alonso, anosados por Anxos Sumai, que seguen o fusilamento do seu home o pintor Francisco Miguel. Diarios dun nómada (1993) de Xavier Queipo ou o recente Diarios/1. Azul Monforte (2023) do poeta Antón Lopo, entre outros. Así pois, ensaio, narrativa e poesía na escrita diversa e plural de diarios que nos conmoven.
Detense tamén Fernán Vello, coma un excelente filólogo, no significado de “cómaros” quer coma termo real quer coma símbolo. Ás súas explicacións engadimos que a palabra, malia estar moi presente xa nos poemas de Rosalía, Pondal e Curros, non sobrancea nos títulos das obras da nosa literatura, tan só o primeiro poemario de certa entidade da posguerra, Cómaros verdes (1947), de Aquilino Iglesia Alvariño, e o máis recente Cómaros de mel e rosas (1995), de Manuel López Foxo.
Pola súa banda os diarios de Andrade presentan unha estrutura de tríptico con cadansúa epígrafe, “Estado de alarma e préstamos ICO” recolle as anotacións de 2020, que principian o 6 de agosto e rematan na noitevella dese ano; “De ausencia irreparable” compila as de 2021 desde o día de aninovo até o 23 de xuño, un mes despois de despediren a nai, razón última dos hiatos que se producen na narración, e finalmente “A derradeira mudanza”, terceira e máis breve das partes, vai desde o 15 de xaneiro até o 17 de xuño de 2022 cando se pechan para a protagonista as portas da morada familiar: “Deixo nesta casa a dor inevitable das ausencias máis sentidas e a estrutura inacabada de soños incumpridos”. Nai e Casa son palabras maiores nestes diarios.
Talvez por criterio autorial ou editorial completan a obra un “Índice onomástico” e un “Índice toponímico” que configuran moitos dos afectos. No primeiro conviven os nomes e alcumes da veciñanza, da parroquia, da Seavia natalicia, cos grandes nomes da arte mundial, como cando os distintos verdes do seu cuarto fanlle lembrar a Gustav Klimt, mais nomeadamente da literatura, ou até da actualidade (ínclito Trump) mais hai dúas pulsións que cómpre nomear, a poesía de Antón Avilés de Taramancos e a narrativa de Xosé Neira Vilas. E na toponimia comparecen os lugares da memoria, da Galicia nomeada, microtopónimos como a Fonte Xanoca, a carón dos afastados Abu Dabi ou Alaska.
Non hai exhibicionismo da intimidade nestas anotacións de Andrade, senón confesións e reflexións, moitas delas en diálogo con outras persoas do seu ámbito relacional a través dunha rede social (FB), e a lectura lévanos con ritmo, mesmo lírico en ocasións, con transparencia sobre diversos aspectos da vida e a lectora / o lector incluso pode intuír o estado de ánimo do autor, a dor e mais a alegría, con momentos de humor branco e con falar retranqueiro. Velaí dous exemplos: “Hoxe, á hora do almorzo no bar, fun tanto ao fondo da cunca que atopei un mosaico romano. Pensei en chamar a Patrimonio, pero antes quería arrepañar ben todas as faragullas” ou cando le na prensa que Gucci comercializa uns vaqueiros manchados de herba a mil euros e afirma “Voume forrar vendendo nos que eu uso a diario na leira”.
Hai un enorme poeta italiano que Andrade non cita mais co que dialoga implicitamente, Cesare Pavese (quen se suicidou en 1950), cuxa primeira obra intitulou Lavorare stanca (Traballar cansa) poemas de 1936, que tiveron unha edición ampliada en 1943. En efecto, nas anotacións de Andrade está o cansazo e a fatiga do seu propio traballo, o mundo do Dereito, do anquilosamento burocrático (eses “crocodilos” como chaman no argot, na xerga, aos asuntos que medran e medran sen se resolveren) e da doenza que o afastou de exercer o discurso público profesional. Hai unha presenza desmedida da síndrome denominada co anglicismo born out, e para sandar están a conversa, a escrita e as andainas, moitas delas na compaña das entidades Instituto de Estudos Bergantiñáns e Senda Nova.
Da diversidade deses camiños da vida, con momentos de soidade ou coa presenza das amizades e dos afectos é do que falan estas anotacións de Andrade que transcenden do ámbito persoal para faceren parte de nós. Xa ben o dixo Miguel Torga, no volume 3 dos seus Diários: «Um diário não é necessariamente um perpétuo mea culpa. Pode ser um simples memento, um exercício espiritual, um caderno de apontamentos, tudo o que se queira».
A coruñesa Nuria Mosqueira Varela resultou gañadora do VI Premio de Poesía Filomena Dato, convocado polo Concello de Bergondo, grazas ao poemario ‘Oito días’.
O xurado, integrado pola alcaldesa Alejandra Pérez Máquez, presidenta (sen voto); Dorés Tembrás como secretaría; Leticia Mª Rey como funcionaria; e Antía Otero, Silvia Penas e Miro Villar, como vogais, deliberaron a vitoria do conxunto poético de Nuria Mosqueira Varela valorando do mesmo ”a construción dun universo propio e a recreación dunha atmosfera. Estamos ante un libro que amosa unidade no traballo estrutural, un manexo interesante dos símbolos, a dicotomía entre o salvaxe e o doméstico, afondando na convivencia entre a emoción e a violencia, a memoria persoal e social”. Igualmente, o xurado salientou o “control no manexo da lingua e a introdución da oralidade”.
O premio ten unha dotación económica de 2.500 euros e a publicación da obra pola editora Apiario na colección de poesía Filomena Dato. Apiario é a encargada de coordinar este concurso de poesía e tamén levará a cabo a publicación da obra gañadora asumindo todo o proceso: deseño, imprenta, distribución e promoción.
A través deste galardón, o Concello de Bergondo suma o seu gran de area na promoción de certames que impulsan a creación poética en galego, así como a manter en vigor a figura histórica de Filomena Dato Muruais (1865-1926), muller fundamental no movemento literario do Rexurdimento e á que se lle dedicará o ano 2026.
A autora
Nuria Mosqueira Varela ten formación en artes plásticas e audiovisual, estudou Belas Artes (USAL), os Mestrados de Arte e Creación (UCM) e de Profesorado (UDC) e un posgrao en Montaxe Audiovisual na UPF. Actualmente traballa como docente de debuxo e cor na EASD Antonio Faílde de Ourense.
Ao longo deste tempo foi seleccionada en distintos certames de artes plásticas e vídeo-creación e traballou en lugares diversos, entre os que destacan a participación en proxectos audiovisuais tanto propios como alleos e en proxectos de educación artística.
No eido da escrita acadou o terceiro premio de poesía no certame Xuventude Crea (2017) e, como guionista, obtivo subvencións de Agadic tanto para escrita de longametraxe (2017) como para realización de curtametraxe (2019). Tamén, recentemente, comezou a participar en recitais e micros abertos.
Este pasado venres, 26 de setembro, a sempre interesante e divulgativa sección «Palabra do día» do Portal das Palabras da RAG botou man dun fragmento dun poema do meu libro, xa descatalogado, Equinoccio de primavera (Esquío, 1998) no comentario léxico da palabra #pero, achega que moito lles agradezo.
Deseguida reproduzo a súa anotación que se pode ler tamén aquí:
26 Setembro, 2025
pero
Variedade de mazá alongada e de sabor agre / Pera silvestre de pequeno tamaño
Etimoloxía
Vocábulo que procede da voz latina pirum ‘pera’.
Exemplos *
“Pois acórdame o odor dunha begonia, / na laranxa, nos peros, nas mazás, / no pexego e no líquido azucrado / degoiro o teu sabor de macedonia.” (Miro Villar: Equinoccio de primavera, 1998)
“A nós os pícaros gustábanos moito mercar peros do fol que baleirábamos esmagándoos cos dedos e inchando despois a pelica enteira e baleira.” (Lois Tobío: As décadas de T.L., 1994)
O amigo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, ex-director do Museo do Pobo Galego, publicou na súa entrega mensual en Nós Diario un artigo sobre o solpor en Fisterra. Polo seu interese divulgativo reproducimos aquí o texto, que se pode ler na prensa dixital nesta ligazón. O texto remata nun verso da miña autoría que fai parte dun soneto escrito por volta de 1990 e inserido na parte intitulada “De ti e da paisaxe” da miña ópera prima Ausencias pretéritas (Espiral Maior, 1992), soneto que reproduzo tamén ao final do seu artigo.
Ao pór do sol
Manuel Vilar Álvarez, antropólogo
Teño escoitado moitas veces, especialmente á xente máis maior, a expresión “ó pór do sol”. Cando hai anos fixen traballo de campo sobre romarías na vella Terra de Nemancos (hoxe comarca de Fisterra) as informantes dicían que “antes”, un antes intemporal, a romaría remataba “ó pór do sol”. Unha expresión que, cando os reloxos eran obxecto de luxo e as marcas do tempo non eran tan mecánicas, sinalaba un cambio no quefacer diario, un tempo de recollerse. E, hoxe, o pór do sol converteuse nun atractivo turístico máis nestas terras, as terras máis occidentais do noso país. O solpor aparece como un recurso turístico onde a paisaxe se converte nun produto de consumo. Concepto que expresou ben o escritor español Ángel Crespo nun aforismo no que di: “Prefiro o atardecer, son occidental”.
Achegarse á noitiña á punta na que está situado o faro de Fisterra é encontrarse cun mar de xente mirando cara ao occidente, cara a onde se pon o sol. Mais tamén pode ser no areal de Mar de Fóra, no cabo Touriñán ou na punta da Barca, estes dous espazos muxiáns.
Semella que vivimos nunha cultura do bulicio e na multitude parece estar a certeza de existir. Algunhas destas persoas miran porque chegaron até alí e, unha vez no sitio, non queda outra máis que mirar. Vivimos baixo ideoloxías da aparencia. Outras, seguramente porque emprenderon a viaxe como un proxecto moral e entendido como necesario para o seu existir. Agora, o exótico está preto, non se precisa ir lonxe na busca de exotismos.
Na fin da terra
O topónimo Fisterra procede do latín e o seu significado é claro: fin da terra. Mais, desde cando Fisterra é chamada así? Hai referencias medievais que falan da parroquia de Santa María das Areas e da vila Arenis. Fisterra viría despois. Como hai quen pensa que o nome colle corpo sobre os séculos IV da nosa era, mais para referirse ao promontorio do cabo, referente importante para a navegación. Mais, si, é un topónimo que encerra todo un capital simbólico e unha cosmovisión, traducindo o concepto de remate do espazo físico ao campo do abstracto ou simbólico.
Amais do topónimo, hai todo un relato que sitúa Fisterra e as terras fisterrás no extremo dun territorio e dunha cosmovisión
Mais, para chegar á construción dese recurso, amais do topónimo, hai todo un relato que sitúa Fisterra e as terras fisterrás no extremo dun territorio e dunha cosmovisión. Primeiro, hai que ter un espazo no que situarse, porque o espazo fai posible a existencia da conciencia histórica. E, neste, é no que o Océano se ergue como límite. Nos límites situábanse, tanto nas cosmovisións do mundo clásico mediterráneo como do nórdico e celta, lugares, illas fantásticas e inaccesibles aos mortais. Nos extremos estaba o marabilloso e o fantástico, así como o tenebroso e monstruoso, todo o anormal. Cara ao occidente navegaron os heroes gregos despois de mortos; cara ao occidente navegou san Brandán; cara ao occidente navegan as almas dos mortos en diferentes culturas. O solpor como remate do ciclo da vida. Xa Saramago escribira que “o espaço dos mortos começa necessariamente onde acaba o espaço dos vivos, e viceversa”. Hoxe, nas lindes están os marxinados, os excluídos polo sistema capitalista, o que estorba. Mais, o límite dun territorio histórico semella espazo apropiado para a intensidade ritual.
Do terror á admiración
Por outro lado están os textos clásicos que sinalaron os extremos da península ibérica (Estrabón). Aí sitúase o cabo Nerio. Outros traen até aquí a Décimo Xuño Bruto que, seica, non quixo deixar o país sen antes ver, e non sen certo medo e horror de sacrilexio, o sol que cae no mar e o lume xurdido da auga, como lemos nunha antoloxía de textos clásicos referentes a Galiza. Hoxe, a historiografía dinos que o máis ao norte que chegaría o xeneral romano sería a desembocadura do Miño. Mais, seguimos repetindo este relato, así como que o Camiño de Santiago vén de antes de Santiago. O terror do romano é hoxe admiración.
O sermos un Fisterra xera imaxes diversas, entre elas a de construír un relato de identidade de país ao redor do mito do celtismo e porque Galiza, como dixera Otero Pedrayo, “faise” cara ao Atlántico. Imaxes diversas que se prolongan no tempo e nos apropiamos delas para construír recursos que nos identifiquen.
Mais, hai outra riqueza que non se mira, que ten que ver coas lecturas que do monte Facho fixo a xente de Fisterra. Camiñar este monte axuda a entender a historia das xentes de Fisterra e a súa relación co territorio. E non se facilita a posibilidade de facer esa lectura as persoas visitantes. Vai ter razón o poeta cando di “que lonxe fica o mundo desde o faro de Fisterra”.
No último número, 246 (abril, maio e xuño do 2025) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un texto intitulado «Diafragmas e lentes sobre os oficios do mar», que recensiona os libros de fotografía e poemas Piueiro. Caderno da tripulación, con imaxes de Manuel Álvarez e versos de Marta Dacosta e Homes e mulleres de sal e ferro. Percebeiros da Costa da Morte, do fotógrafo Xesús Búa e con textos de varios poetas.
Este número 246 centra os seus contidos monográficos no tema «Sociedade, economía e territorio. II Foro Grial», baixo a coordinación de Ramón Villares e Xoaquín Fernández Leiceaga, quen alén da presentación tamén asinan os textos «Pensar historicamente o porvir» no caso de Villares e «As perspectivas económicas dos nosos netos», que Leiceaga asina en parcería con Edelmiro López Iglesias, e completan o monográfico os artigos de Antía Pérez-Caramés «A demografía galega. Unha análise perspectiva» e «Que facer no territorio?» de Luciano Alfaya.
Na sección «Temas do noso tempo» Manuel Fortes Torres asina a a chega intitulada. «As liñas tortas do poder xudicial español (II)».
Deseguida na sección «Ciencia e Técnica» Carmen Álvarez Lorenzo asina o texto «Medicamentos personalizados. Oportunidades para adaptar as prestacións dos medicamentos ás necesidades dos pacientes».
Na sección de «Historia e Memoria» publícase «Evolucionar na continuidade. A xénese da dereita política española» que asina Serxio María Rodríguez Álvarez e na de «Documentos» recóllese o traballo de Xosé Manuel Dasilva «Galaxia censurada: Elipsis e outras sombras, de Xosé Luís Méndez Ferrín».
Neste novo número, as páxinas de «Creación» achegan a colaboración de Nerea Pallares cun fragmento da súa novela Punto de araña e varios poemas de Celaxe, de María Alicia Fonteboa López.
As habituais recensións literarias da sección «O espello das letras» complétanse cos artigos de Henrique Monteagudo «Fernando Venâncio, un lingüista portugués a contracorrente, amigo de Galicia e do galego (1944-2025)»; «Un soro intravenoso» que asina Fina Casalderrey e péchase cos artigos de Xurxo Martínez González «O número 3 de La Revolución (1846). A aparición dun orixinal de gran valor» e «Unha voz crítica da sociedade hipertecnificada. Nos cen anos do nacemento de Xosé Ruibal» que asina Francisco Díaz-Fierros Viqueira.
A maiores na sección «Crónica» aparece o texto «Carta de Tblisi. Medea e o león. Crónica dunha estadía literaria», da autoría de Iria Collazo López.
Por parte na sección «Lingua» Daniel Fernández Artiaga asina o artigo «O distanciamento dos falantes coa norma estándar do galego e do portugués brasileiro».
A seguir na sección «Arte» Marc Wouters escribe sobre «Artefactos. Cookie comigo».
Pechan o volume a sección «Feminismos» onde Helena Rodriguez Villar escribe sobre «A represión da muller galega na Guerra Civil a través da mirada de Castelao» e por último na sección de «Música» o texto «Unha viaxe sonora en feminino. Das cantareiras ás DJ», que asina Fernando Fernández Rego.
Velaquí o contido da miña colaboración neste número:
Dúas olladas sobre os oficios o mar, ás veces converxentes e outras diverxentes, veñen de coincidir nas librarías e malia os libros físicos e os obxectivos seren diferentes están ganduxados por unha análoga visión antropolóxica e unha perspicaz e rigorosa lectura dos rostros convertidos en imaxes instantáneas.
Os autores veñen de traxectorias tamén ben diferenciadas, mentres Manuel Álvarez Álvarez (A Guarda, 1964) é un fotógrafo autodidacta formado nas correntes europeas que publicou entre nós os álbums Gameleiros (Xerais, 2002), con poemas de quen isto asina; Sementeira porträts (Sementeira / barede pranca, 2019), con poemas de Manuel Rivas; Sexades mar (Chan da Pólvora, 2022), con poemas de Helga Cabiddu, e este Piueiro. Caderno da Tripulación, con poemas de Marta Dacosta; pola súa banda, Xesús Búa (Muxía, 1961) é un fotógrafo profesional, con estudio nesa vila da Costa da Morte, e tamén con bagaxe como fotorreporteiro para o xornal coruñés La Voz de Galicia, con diversos premios e exposicións da súa obra como as que preludiaron este seu primeiro libro Homes e mulleres de sal e ferro. Percebeiros da Costa da Morte, no que as imaxes tamén se acompañan dos versos de Xosé Iglesias, Modesto Fraga, Rosalía Fernández Rial, Branca Vilela, Rafael Lema, Miro Villar e Alexandre Nerium.
Piueiro, que tira o título do nome dun volanteiro conservado como embarcación tradicional, positiva vinte retratos, dezanove homes e unha muller, unha atadeira, co característico e persoal modus operandi de Manuel Álvarez, aproximando primeiros planos (neste caso planos medios) que dialogan coa expresividade dos rostros. Unha proximidade premeditada que procura capturar algo das súas intimidades. Outra marca da casa é o feito de que as persoas posan con elementos propios do seu labor mariñeiro, redes e mallas, achicadeiras, bicheiros, arpeus, nasas, trueiros, áncoras, boias, compases, lemes, funís, traxes de augas, etc. E tamén que todas son identificadas cos seus nomes e cos seus alcumes. Nomear, sempre, para non esquecer a memoria colectiva.
Os poemas, adoito lecturas posteriores das imaxes nas obras de Manuel Álvarez, veñen da man de Marta Dacosta, unha poeta que xa desde o seu primeiro libro Crear o mar en Compostela (1993) adoita introducir elementos mariños. Desta volta faino desde a suxestión, con textos breves e de forte condensación, onde salientan os sinais aliterativos e os xogos poéticos co espazo.
O fermoso obxecto de Piueiro, que até foi cosido en fío vexetal, está dedicado en homenaxe ao finado carpinteiro de ribeira Domingo Carrero Álvarez, Minxos, e complétase co pórtico de citas poéticas de Anxo Angueira, Emily Dickinson e T. S. Eliot, o epílogo de Camões e Valente e un texto final divulgativo do historiador Joaquín Miguel Villa Álvarez, co título “Sentires do mar da Guarda”, que lembra a dureza dos oficios do mar e a súa evolución e outro máis do propio Manuel Álvarez “Na época que Emily Dickinson” no que matiza a xestación lenta e vagarosa do proxecto, memoria contra a desmemoria, e dialoga cos versos de Antón Avilés de Taramancos e Olga Novo, antes de nos deixar un dos máis fermosos colofóns de toda a literatura galega e que é de obrigada lectura, tamén si.
Por parte, as ducias de imaxes de Xesús Búa, 175 fotos en Homes e mulleres de sal e ferro testemuñan e acompañan o labor dos percebeiros e percebeiras da Costa da Morte, nomeadamente Muxía e Camariñas, en todas as fases do seu labor de arrincar coas rasquetas os percebes das máis afastadas e batidas rochas e cons.
A perspectiva, sen desbotar a beleza, é máis abeirada ao fotoxornalismo, á fotografía documental, e entre todas elas obviamente salientan pola súa crueza aquelas imaxes que reflicten o desigual combate de percebeiros e percebeiras co mar batente, co risco de xogar coa propia vida, como lle aconteceu ao chorado amigo e enorme poeta Paco Souto, percebeiro que finou na costa de Razo (Carballo) o 30 de abril de 2017.
A obra ábrese con “Alén da heroicidade”, un texto do mestre e historiador Xan Fernández Carrera que centra o seu documentado traballo nas familias percebeiras de Muxía antes de nos presentar o labor de Xesús Búa e lembrar os seus antecedentes na persoa de Ramón Caamaño Bentín (Muxía, 1908-2007), o primeiro e principal fotógrafo da Costa da Morte. As imaxes de Búa tamén se acompañan de breves notas a rodapé e, coma en Piueiro, moitos dos nomes tamén aparecen cos seus respectivos alcumes e tamén podemos coñecer moita microtoponimia. Outra vez a importancia de nomear.
Desta volta, cando percebeiros e percebeiras están no mar (porque tamén se nos presentan fóra dese ámbito, nas casas familiares por exemplo) campan os modernos traxes de neopreno, a carón das escasas ferramentas do oficio, as raspas ou rasquetas, e de accesorios como arneses, saquetas e trueiros, ou táboas e aletas para mellor enfrontarse co mar aberto, entre as covas e as fisgas. E moitas veces as cordas, esa ligazón coa vida, cando saltan entre as pedras “nunha danza improvisada sobre o mar”.
No libro os poemas recollidos ao proviren de diferentes autorías e non estaren baseados nas imaxes, coma sucedía en Piueiro, reflicten interpretacións persoais sobre o oficio, algunhas desde a proximidade como as de Xosé Iglesias ou Alexandre Nerium, xa que o primeiro é mariñeiro de baixura en activo na actualidade e o segundo foino e desenvolve agora un encomiable labor como guía no Museo da Pesca de Fisterra.
A beleza das fotografías acompañadas de poesía, porque as imaxes e as palabras non se exclúen, converten estas dúas obras en testemuñas dos oficios do mar nesta nación atlántica que leva desde a súa nacenza, porque como afirmou Xurxo Souto “Galiza é unha pedra chantada no océano”.
“… e velaí a proposta sen perder a frecuencia, nin o sinal, no desexo de “conecta co íntimo”. E así a complicidade do sentepensar. Nada de perdas innecesarias, que unha , das dúas oportunidades que se dean, non será moito pedir, que sexa a de querer ler e así quedarse dando voltas e máis voltas, nas vivencias, nas experiencias. No posible destes versos, na lectura de conquistas, oxalá eles toquen a alegrías e así vaian a menos as indiferencias, e se marquen espazos sentidos de emocións. Que ben así, dar o paso de tentar o ando do traxecto polos poemas. Canta ilusión en apañar bo rianxo e levalo ao directo, activado, a poder ser aprendendo e soñando ti e vós os meus e nosos soños ( os rotos tamén) e tratar así de irmos a algún lado, pois a poesía quere que vaiamos a ela todos os días e logo que viaxemos onde nos pete e poidamos. Volvámonos formigas de formigas. Non camiñemos levados polos silencios. Afloremos os desexos ocultos. Fagamos vida da vida ( e para ela).Recuperemos nos versos , se for o caso, e pola lectura, máis fíos para nos encantamentos obrar de mellor gusto. Velaí este “conecta co íntimo”, poesía que volve, palabra a camiñar, un anaco de relación diso (e niso) que chamamos vida.”
Medio século transcorreu, 1975-2025. Tal día coma hoxe, na madrugada do 12 de agosto do ano 1975 na ferrolá Rúa da Terra o militante nacionalista Xosé Ramón “Moncho” Reboiras Noia caía abatido polos disparos da policía española franquista. En 2009 o Ministerio de Xustiza do Goberno de España recoñeceu que Moncho Reboiras padecera ilexitimamente persecución e violencia, até lle daren morte, pola súa militancia política nacionalista e a súa implicación na loita sindical.
Na miña mocidade lembro como o Concello de Corcubión, que tiña como alcalde a Rafael Mouzo Lago, foi a primeira localidade en dedicarlle unha rúa. E nesa vila coñecín ao finado poeta e amigo Darío Xoán Cabana (a quen lembrei no Álbum de Galicia e nunca esquecerei a súa xenerosidade á hora de prologar o meu primeiro libro Ausencias pretéritas). Nesta anotación recupero o poema que lle ten dedicado, escribiuno en 1976 co título «Reboiras na lembranza» e recitouno xa no cemiterio de Imo, Dodro, no ano 1979.
Hoxe, 16 de xullo, que cadra co Día do Carme, a patroa da xente do mar, a sección “Allos con bugallos” do Portal das Palabras da RAG principia unha #mareadepoesía para explicar termos do mundo mariñeiro e na súa primeira entrega botan man dun poema do meu libro, xa descatalogado, Gameleiros (Xerais, 2002) no comentario léxico da palabra #augamar, que moito lles agradezo.
Deseguida reproduzo a súa interesante anotación que se pode ler aquí:
augamar
No verán percorremos Galicia dende Ribadeo ata A Guarda, sempre á beira do mar. No Portal das Palabras adoramos o interior, os seus ríos, montañas e devesas, pero tamén precisamos o cheiro a marusía máis ca nunca e decidimos emprender unha viaxe ao longo dos 1.498 quilómetros da costa que baña esta terra. E facémolo na mellor compaña posible: a vosa e a da poesía. A marea de versos vén cargada de palabras relacionadas co mar que inspiran os poetas dende os tempos dos trobadores medievais e o Rexurdimento ata a actualidade. Comezamos!
Unha única augamar movéndose ritmicamente no océano é capaz de compoñer unha imaxe hipnótica… se a admiramos nun acuario ou nun documental de Jacques Cousteau. Se a atopamos ao nos mergullar na auga, o bichiño mariño vólvese daquela máis prosaico, sobre todo se nos roza cos tentáculos. Abonda un leve aloumiño para arrincarnos un proído nada agradable! Así e todo, a augamar, non se pode negar, é fermosa, e en galego témoslle un nome á altura da súa beleza. Os científicos chámanlle Pelagia nocticula, na nosa costa preferimos denominala augamar, voz composta de dous substantivos que nos din moito dela: “auga” –o seu corpo está composto en máis dun 90 % polo líquido da vida– e “mar”, que por algo é unha especie mariña.
Certo é que tamén atopamos outras variantes como augamá ou augamala, que revelan que baixo unha imaxe delicada e translúcida o seu xeito de se defender de curiosos ou depredadores é segregar unha substancia urticante. Esta razón xustifica igualmente que se lle chame ortiga do mar. Ollo! Non a confundades en terra mariñeira coa ortiga sen apelidos, que vén sendo o peixe Torpedo marmorata.
Augamar, augamá, augamala… Todas estes son termos patrimoniais que se localizan ao longo da costa galega para identificar o que os de interior tenden a chamar medusa. A orixe destoutra voz culta atopámola no latín medusa, que bebe á súa vez do grego Medousa ‘gardiá’, a criatura monstruosa da mitoloxía que tiña serpes por cabelo e convertía en pedra a quen a ousaba mirar. A forma latina mantense en distintas linguas romances, igual ou con leves variantes, para nomear este animal do grupo dos celentéreos: en portugués, catalán, castelán e italiano tamén se lle chama medusa; en francés, méduse; e en romanés, meduză.
Os ingleses téllenlle outra palabra composta que fai referencia á feitura do seu corpo, jellyfish, que poderiamos traducir máis ou menos como peixe de xelatina, pero temos claro que augamar é a máis poética de todas as maneiras de chamarlle. Para mostra, estes versos de Miro Villar: Dous corazóns aniñan no peito mariñeiro, / un deles sempre é doce, malia ser aguamar / salgada…”. E o autor sabe ben do que fala. M. Villar naceu á beira do Atlántico, en Cee, e formou parte do Batallón Literario da Costa da Morte. Como poeta ten publicado Ausencias pretéritas (1992); 42 décimas de febre (1994); Abecedario da desolación (1997; premio Tívoli-Europa 1998); Equinoccio de primavera (1998; finalista do premio Tívoli-Europa 1999); Gameleiros (2002), de onde extraemos estes versos; e As crebas (2011, premio Concello de Carral), outro poemario que sabe a mar dende o título.
