(Foto: Xesús García Devesa)

O amigo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, ex-director do Museo do Pobo Galego, publicou na súa entrega mensual en Nós Diario un artigo sobre o solpor en Fisterra. Polo seu interese divulgativo reproducimos aquí o texto, que se pode ler na prensa dixital nesta ligazón. O texto remata nun verso da miña autoría que fai parte dun soneto escrito por volta de 1990 e inserido na parte intitulada “De ti e da paisaxe” da miña ópera prima Ausencias pretéritas (Espiral Maior, 1992), soneto que reproduzo tamén ao final do seu artigo.

Ao pór do sol

Manuel Vilar Álvarez, antropólogo

Teño escoitado moitas veces, especialmente á xente máis maior, a expresión “ó pór do sol”. Cando hai anos fixen traballo de campo sobre romarías na vella Terra de Nemancos (hoxe comarca de Fisterra) as informantes dicían que “antes”, un antes intemporal, a romaría remataba “ó pór do sol”. Unha expresión que, cando os reloxos eran obxecto de luxo e as marcas do tempo non eran tan mecánicas, sinalaba un cambio no quefacer diario, un tempo de recollerse. E, hoxe, o pór do sol converteuse nun atractivo turístico máis nestas terras, as terras máis occidentais do noso país. O solpor aparece como un recurso turístico onde a paisaxe se converte nun produto de consumo. Concepto que expresou ben o escritor español Ángel Crespo nun aforismo no que di: “Prefiro o atardecer, son occidental”.

Achegarse á noitiña á punta na que está situado o faro de Fisterra é encontrarse cun mar de xente mirando cara ao occidente, cara a onde se pon o sol. Mais tamén pode ser no areal de Mar de Fóra, no cabo Touriñán ou na punta da Barca, estes dous espazos muxiáns.

Semella que vivimos nunha cultura do bulicio e na multitude parece estar a certeza de existir. Algunhas destas persoas miran porque chegaron até alí e, unha vez no sitio, non queda outra máis que mirar. Vivimos baixo ideoloxías da aparencia. Outras, seguramente porque emprenderon a viaxe como un proxecto moral e entendido como necesario para o seu existir. Agora, o exótico está preto, non se precisa ir lonxe na busca de exotismos.

Na fin da terra

O topónimo Fisterra procede do latín e o seu significado é claro: fin da terra. Mais, desde cando Fisterra é chamada así? Hai referencias medievais que falan da parroquia de Santa María das Areas e da vila Arenis. Fisterra viría despois. Como hai quen pensa que o nome colle corpo sobre os séculos IV da nosa era, mais para referirse ao promontorio do cabo, referente importante para a navegación. Mais, si, é un topónimo que encerra todo un capital simbólico e unha cosmovisión, traducindo o concepto de remate do espazo físico ao campo do abstracto ou simbólico.

Amais do topónimo, hai todo un relato que sitúa Fisterra e as terras fisterrás no extremo dun territorio e dunha cosmovisión

Mais, para chegar á construción dese recurso, amais do topónimo, hai todo un relato que sitúa Fisterra e as terras fisterrás no extremo dun territorio e dunha cosmovisión. Primeiro, hai que ter un espazo no que situarse, porque o espazo fai posible a existencia da conciencia histórica. E, neste, é no que o Océano se ergue como límite. Nos límites situábanse, tanto nas cosmovisións do mundo clásico mediterráneo como do nórdico e celta, lugares, illas fantásticas e inaccesibles aos mortais. Nos extremos estaba o marabilloso e o fantástico, así como o tenebroso e monstruoso, todo o anormal. Cara ao occidente navegaron os heroes gregos despois de mortos; cara ao occidente navegou san Brandán; cara ao occidente navegan as almas dos mortos en diferentes culturas. O solpor como remate do ciclo da vida. Xa Saramago escribira que “o espaço dos mortos começa necessariamente onde acaba o espaço dos vivos, e viceversa”. Hoxe, nas lindes están os marxinados, os excluídos polo sistema capitalista, o que estorba. Mais, o límite dun territorio histórico semella espazo apropiado para a intensidade ritual.

Do terror á admiración

Por outro lado están os textos clásicos que sinalaron os extremos da península ibérica (Estrabón). Aí sitúase o cabo Nerio. Outros traen até aquí a Décimo Xuño Bruto que, seica, non quixo deixar o país sen antes ver, e non sen certo medo e horror de sacrilexio, o sol que cae no mar e o lume xurdido da auga, como lemos nunha antoloxía de textos clásicos referentes a Galiza. Hoxe, a historiografía dinos que o máis ao norte que chegaría o xeneral romano sería a desembocadura do Miño. Mais, seguimos repetindo este relato, así como que o Camiño de Santiago vén de antes de Santiago. O terror do romano é hoxe admiración.

O sermos un Fisterra xera imaxes diversas, entre elas a de construír un relato de identidade de país ao redor do mito do celtismo e porque Galiza, como dixera Otero Pedrayo, “faise” cara ao Atlántico. Imaxes diversas que se prolongan no tempo e nos apropiamos delas para construír recursos que nos identifiquen.

Mais, hai outra riqueza que non se mira, que ten que ver coas lecturas que do monte Facho fixo a xente de Fisterra. Camiñar este monte axuda a entender a historia das xentes de Fisterra e a súa relación co territorio. E non se facilita a posibilidade de facer esa lectura as persoas visitantes. Vai ter razón o poeta cando di “que lonxe fica o mundo desde o faro de Fisterra”.

***

VII

Que lonxe fica o mundo desde o faro Fisterra

para nós que aprendemos de terras coñecidas,

non pode ser estraño que onde o mar ceifa vidas

no preludio dos tempos fora alma e fin da terra.

Cando nós mesmos temos un vértigo que aferra

as nosas epidermes en cada acometida,

as naos na tempestade son cabalos sen brida

tendo un desequilibrio que oprime veas e aterra.

E os poboadores de antes iluminando o Facho,

con traidor lume aceso nun círculo pedroso

escribindo coas luces historias de naufraxios.

Non mais que era quimera facer da fame empacho

en épocas gañadas pola peste en acoso

e coas trobas tinguidas de funestos adaxios.