No último número, 249 (xaneiro, febreiro e marzo do 2026) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un texto intitulado «Na procura da luz», que recensiona o libro Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade.
Este número 249 centra os seus contidos monográficos no tema «Ramón Otero Pedrayo, guía de galicia», baixo a coordinación de Patricia Arias Chachero, quen tamén asina o texto inaugural «Ramón Otero Pedrayo, unha homenaxe xusta», e completan este monográfico os artigos de Manuel Gago Mariño «Un manual para imaxinar un país: a Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo», «Intercambio espistolar entre Otero Pedrayo e Celso Emilio Ferreiro», de Ramón Nicolás, «A viaxe de Ramón Otero Pedrayo a Caracas: a man invisible de Ramiro Isla Couto» de José Luis Pastoriza Rozas e «Otero Pedrayo e o drama para ler Eiras Vedras», que asina Manuel F. Vieites.
A seguir vai unha «Conversa con Henrique Monteagudo», elixido novo presidente da RAG, coa epígrafe «Facer camiño pensando a cultura dende Galicia», en diálogo con Xosé Manuel Soutullo e María López Sández.
Na sección «Temas do noso tempo» publícase o artigo «A diversidade sexual e de xénero nas aulas, materia pendente?: “Gai o xusto”», de Álvaro Domínguez.
Deseguida na sección «Ciencia e Técnica» Iván Fernández Pérez e José Ángel Docobo Durántez asinan o texto «A eclipse total de Sol do 12 de agosto de 2026 en Ferrol: antecedentes e perspectivas».
Na sección de «Historia e Memoria» publícase «No 25 aniversario do pasamento de Castelao: os actos do Ateneo de Ourense, 1975», que asina novamente Patricia Arias Chachero e na de «Documentos» recóllese o traballo de Henrique Monteagudo «Dúas cartas, desde Cuba, de Joaquín Monteagudo á súa esposa Lourenza Romaní (1918-1919)».
Neste novo número, as páxinas de «Creación» achegan a colaboración de Alba Tomé cun fragmento da súa novela As humidades e varios poemas da obra A distancia do século, de Ánxel Huete.
As habituais recensións literarias da sección «O espello das letras» complétanse cos artigos «Reivindicación intempestiva de Ánxel Fole escritor de xornais» que asina Xesús González Gómez; «Camões contemplado desde Galicia» que asina Xosé Manuel Dasilva e péchase co artigo de Carlos Méixome Quinteiro «Os escritos memorialistas de Darío Álvarez Blázquez».
A maiores na sección «Crónica» aparece o texto «Carta de Lisboa: a cidade imperial que se renova», da autoría de Xavier Queipo.
Por parte na sección «Arte» Marc Wouters escribe sobre «Explosión de silencio» e Xavier Seoane asina «Nos lindes da percepción e da arte: o último facer creativo de Ánxel Huete».
Pechan o volume a sección «Feminismos» onde Guadalupe Jiménez-Esquinas escribe sobre «Paisaxe e marisqueo: unha análise feminista dende os coidados» e por último na sección de «Música» o texto «Á beira do Ulla, naceu unha requinta: o legado do Obradoiro de Riobó, berce da requinta», que asina Rafael Carracedo Crespo.
Velaquí o contido da miña colaboración neste número:
Na procura da luz
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022
Carballo: Espiral Maior, colección Baldaio, 184 páxinas
A primavera da nova década de 2020 bateu nas nosas vidas coa malfadada experiencia vital dunha pandemia que sementou de anxos negros todo o planeta, un fito que marcará para sempre a todas as xeracións que a padecemos e que, alén da crueldade da Parca, encarcerounos nun confinamento, máis evidente nos urbanitas e máis livián nos ruralitas, con notables consecuencias psicolóxicas (no ensino aínda notamos anos despois a súa funesta pegada no alumnado).
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade, non é unha obra strictu sensu sobre esa experiencia traumática, como o poden ser na nosa literatura poñamos por caso Tempos de pandemia. Diario dun confinamento, do poeta Xavier Seoane, en Espiral Maior, ou Illados. Diario da pandemia, con textos da académica María López Sández e imaxes do fotoxornalista Miguel Muñiz, ou Diario dun mestre na pandemia, de Santi Domínguez, ambos e dous en Galaxia. Non é este o lugar para facermos un exhaustivo reconto das moitas obras de nós e de literaturas próximas que teñen na súa cerna esa época de incertezas e desacougos. Porén a obra de Andrade trascende ese período como axiña subliñaremos.
Antes de máis, cómpre non lle facer ao italiano Dino Segre, Pitigrilli, autor dun singular Dicionario da sinceridade, quen escribiu: “O limiar é o que o autor escribe despois, o editor publica antes e os lectores non len nin antes nin despois”. Certo é que ás veces atopamos prólogos prescindibles e superfluos, mais desta volta o limiar que asina o escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello é de lectura obrigada, ao meu ver, polas eruditas notas sobre a escrita dos diarios na literatura e por (re)lembrarnos que Castelao foi co seu Diario 1921. Francia, Bélxica, Alemaña, «o primeiro escritor galego que nos ofreceu a fórmula dos ‘diarios’». Moi pouco despois foi o poeta Manuel Antonio quen asinou o seu De catro a catro. Follas sin data d’un diario d’abordo (1928). Mais houbo na nosa literatura diarios moi importantes, velaí o Diario sin datas (1987) e o Diario íntimo dun vello revoltado (2001) do poeta Antón Tovar, a quen algún día celebraremos nas Letras Galegas, ou Darío a diario (1996) co que a poeta Xela Arias a celebrar a maternidade ou os diarios dramáticos de Syra Alonso, anosados por Anxos Sumai, que seguen o fusilamento do seu home o pintor Francisco Miguel. Diarios dun nómada (1993) de Xavier Queipo ou o recente Diarios/1. Azul Monforte (2023) do poeta Antón Lopo, entre outros. Así pois, ensaio, narrativa e poesía na escrita diversa e plural de diarios que nos conmoven.
Detense tamén Fernán Vello, coma un excelente filólogo, no significado de “cómaros” quer coma termo real quer coma símbolo. Ás súas explicacións engadimosque a palabra, malia estar moi presente xa nos poemas de Rosalía, Pondal e Curros, non sobrancea nos títulos das obras da nosa literatura, tan só o primeiro poemario de certa entidade da posguerra, Cómaros verdes (1947), de Aquilino Iglesia Alvariño, e o máis recente Cómaros de mel e rosas (1995), de Manuel López Foxo.
Pola súa banda os diarios de Andrade presentan unha estrutura de tríptico con cadansúa epígrafe, “Estado de alarma e préstamos ICO” recolle as anotacións de 2020, que principian o 6 de agosto e rematan na noitevella dese ano; “De ausencia irreparable” compila as de 2021 desde o día de aninovo até o 23 de xuño, un mes despois de despediren a nai, razón última dos hiatos que se producen na narración, e finalmente “A derradeira mudanza”, terceira e máis breve das partes, vai desde o 15 de xaneiro até o 17 de xuño de 2022 cando se pechan para a protagonista as portas da morada familiar: “Deixo nesta casa a dor inevitable das ausencias máis sentidas e a estrutura inacabada de soños incumpridos”. Nai e Casa son palabras maiores nestes diarios.
Talvez por criterio autorial ou editorial completan a obra un “Índice onomástico” e un “Índice toponímico” que configuran moitos dos afectos. No primeiro conviven os nomes e alcumes da veciñanza, da parroquia, da Seavia natalicia, cos grandes nomes da arte mundial, como cando os distintos verdes do seu cuarto fanlle lembrar a Gustav Klimt, mais nomeadamente da literatura, ou até da actualidade (ínclito Trump) mais hai dúas pulsións que cómpre nomear, a poesía de Antón Avilés de Taramancos e a narrativa de Xosé Neira Vilas. E na toponimia comparecen os lugares da memoria, da Galicia nomeada, microtopónimos como a Fonte Xanoca, a carón dos afastados Abu Dabi ou Alaska.
Non hai exhibicionismo da intimidade nestas anotacións de Andrade, senón confesións e reflexións, moitas delas en diálogo con outras persoas do seu ámbito relacional a través dunha rede social (FB), e a lectura lévanos con ritmo, mesmo lírico en ocasións, con transparencia sobre diversos aspectos da vida e a lectora / o lector incluso pode intuír o estado de ánimo do autor, a dor e mais a alegría, con momentos de humor branco e con falar retranqueiro. Velaí dous exemplos: “Hoxe, á hora do almorzo no bar, fun tanto ao fondo da cunca que atopei un mosaico romano. Pensei en chamar a Patrimonio, pero antes quería arrepañar ben todas as faragullas” ou cando le na prensa que Gucci comercializa uns vaqueiros manchados de herba a mil euros e afirma “Voume forrar vendendo nos que eu uso a diario na leira”.
Hai un enorme poeta italiano que Andrade non cita mais co que dialoga implicitamente, Cesare Pavese (quen se suicidou en 1950), cuxa primeira obra intitulou Lavorare stanca (Traballar cansa) poemas de 1936, que tiveron unha edición ampliada en 1943. En efecto, nas anotacións de Andrade está o cansazo e a fatiga do seu propio traballo, o mundo do Dereito, do anquilosamento burocrático (eses “crocodilos” como chaman no argot, na xerga, aos asuntos que medran e medran sen se resolveren) e da doenza que o afastou de exercer o discurso público profesional. Hai unha presenza desmedida da síndrome denominada co anglicismo born out, e para sandar están a conversa, a escrita e as andainas, moitas delas na compaña das entidades Instituto de Estudos Bergantiñáns e Senda Nova.
Da diversidade deses camiños da vida, con momentos de soidade ou coa presenza das amizades e dos afectos é do que falan estas anotacións de Andrade que transcenden do ámbito persoal para faceren parte de nós. Xa ben o dixo Miguel Torga, no volume 3 dos seus Diários: «Um diário não é necessariamente um perpétuo mea culpa.Pode ser um simples memento, um exercício espiritual, um caderno de apontamentos, tudo o que se queira».
