Onte, xoves 6 de agosto de 2026, na lectura de poemas que partillamos Concha Blanco, Alexandre Nerium e eu propio no ciclo de recitais conmemorativos do 30 aniversario do Batallón Literario da Costa da Morte, Concha sorprendeunos / sorprendeume co galano dun poema inspirado nun verso da miña autoría e que reproduzo na imaxe anterior.
Obrigado, Concha, por ese inesperado e fermoso presente.
(Fotos de ©Juanma Abelleira Ronquete)
Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Desta volta unha recensión do libro de poemas Río Grande (Chan da Pólvora, 2026), de Alberto Lema. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.
Río Grande (Chan da Pólvora, 2026), de Alberto Lema
Alberto Lema naceu no lugar e na parroquia de Bamiro (Vimianzo) a moi pouca distancia do curso do río Grande, que serve de fronteira natural entre este concello e Baio, localidade máis poboada do concello de Zas. O hidrónimo Grande foi posto en cuestión polos estudosos Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé María Lema Suárez, do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom), na súa obra O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira (2019). Esta disquisición terminolóxica é aquí pouco produtiva pois no libro de poemas Río Grande (Chan da Pólvora, 2026) o sintagma funciona como un recurso metonímico tanto doutros cursos fluviais, como sobre todo do curso da nosa historia colectiva como pobo e como nación atlántica, continuando nese senso a liña poética xa encetada no anterior poemario do autor intitulado Crónica do chan (Corsárias, 2014).
Os dous paratextos iniciais non son inocentes pois reforzan a tese anterior, tanto a dedicatoria “A Ferrín” como a cita “Pero das terras haberéi soidade” do trobador medieval Nuno Eanes Cerceo (Anes Cerzeo, para o investigador e profesor “aposentado” António Resende de Oliveira, quen o considerou membro de “uma linhagem sediada em Cêrcio, a norte de Lalín”) ao tempo que serven de pórtico ás tres diferentes partes do libro “Toma de terra”, “Esteiro” e “Pombal”.
A primeira ten moito de viaxe de retorno ao lugar natal, con importante presenza de topónimos, Pico de Meda, Monte Pindo, Traba, Arou, Camelle, Monte Torán, Dumio…) ou de autores e autoras de nós que tiveron algunha ligazón literaria ou persoal co territorio que se percorre. De feito o poema inicial “Portomouro” principia: “Ao cruzar a ponte eu digo casa / cando empeza o país doente / despois do Tambre…”, mais o lector, a lectora non debe pensar que vai ser levado por unha lexítima poética da paisaxe, non, Alberto Lema enfía unha interpretación política dese territorio, onde se producen antíteses entre o baleiro das tradicionais casas abandonadas de pedra fronte ao feísmo de ladrillo e uralita, entre os rumorosos pondalianos e os eucaliptos a inzaren a terra, ou a produción leiteira tradicional coa de vacas xa sen nome “sometidas ao mercado dos valores de Chicago”. Porque Río Grande está escrito contra a hexemonía do neoliberalismo que nos destrúe.
Descríbese un país de labradores en declive ou un mar inhóspito “do que tamén fomos expulsados”, e xunto a esa visión dos novos modos de produción están tamén as transformacións que se induciron na nosa cultura popular, velaí a excelente contraposición entre pasado e presente na concorrida romaría na ermida da Virxe de Monte Torán, en Bamiro, avogosa como di o poeta “para a dor de cabeza, a tolemia / a tristura infinita, os amores ruíns”.
“Castro de Borneiro” e “Irmandiños de Vimianzo” son poemas que tratan de reinterpretar o noso pasado histórico, ao tempo que serven para cuestionar certos modelos de facer turismo.
Deseguida veñen unha serie de diálogos literarios, así en “Rosalía na Barca” fai unha lectura propia da estadía da escritora en Muxía e do seu coñecido poema V da primeira edición de Cantares gallegos (1863); “Baio”, onde o convocado é o personaxe do Tío Miseria creado polo escritor baiés Labarta Pose (1863-1925), de quen Alberto Lema salienta o seu carácter de poeta satírico, e “Pondal” no que lle di ao bardo da Ponteceso, e tamén a nós, que os seus heroes e guerreiros xa só son personaxes da literatura infantil e que a lingua na que cantou está “sometida a novas torturas máis sofisticadas”, en definitiva, a épica do noso pobo camiño dunha posible derrota definitiva.
Na segunda parte “Esteiro” prodúcese un afastamento deste territorio, agás no poema “Costa da Morte”, alegoría contra a turistificación e que no noso entender talvez debería estar integrado na primeira ou na terceira. Son poemas máis envorcados no eu poético, anecdotarios da infancia e da mocidade mestúranse con algún poema de desamor, poñamos por caso “Sentido da vista” ou sobre a experiencia na emigración do seu propio pai, a quen dedica o poema “Lago Lemán”, cabo doutros moito máis evidentes no seu carácter político, estes quizais derivados da súa propia experiencia persoal como concelleiro na cidade coruñesa durante oito anos coa Marea Atlántica, e con diálogos que procuran a empatía coas persoas migrantes, que denuncian o xenocidio palestino en “Nakba” ou o bloody sunday irlandés en “Bogside” como paradigma das loitas desiguais dos pobos de nacións sen estado, sen esquecermos a memoria histórica democrática e republicana como o poema que enxalza a figura do guerrilleiro antifranquista Benigno Andrade “Foucellas”. Canda eles outra homenaxe literaria como a perpetrada en “Pedra ou Patria” para honrar a memoria de Darío Xohán Cabana, ao tempo que rende tributo ás mil primaveras máis de Cunqueiro.
Son poemas que falan da nosa estirpe, que artellan profecías para un “pobo que non sabe dicir nós / que non sabe dicir o seu nome”, que falan da resistencia do idioma e das palabras abandonadas, porque non só esquecemos os predios como poetiza en “Casa soa”, e que contemplan desde unha ollada nada nostálxica a nosa arquitectura popular, “Cabazos”, mais tamén as antigas construcións de “Mámoas” ou dun “Milladoiro”.
Finalmente, a terceira parte intitulada “Pombal” xunta oito poemas nos que son moi importantes os recursos de repetición e a musicalidade dos versos, nunha sorte de neotrobadorismo moito menos mimético que o de Bouza-Brey ou Cunqueiro, mais con lugares comúns, presenza de elementos da natureza e animais que se personifican como a “Londra” ou o “Cervo”. E novamente os topónimos do territorio, “Paxareiras” no alto do camiño cara á boca do río Xallas no Ézaro e desde onde se enxergan as illas Lobeiras, na ría de Corcubión, “Armenteira” e “Fisterra” que pecha o libro, rememorando o antigo mito do espazo que era a fronteira entre o Aquén e o Alén.
Así pois, Río Grande non pode ser só ollado unicamente como unha evocación do río da infancia, senón do heraclíteo fluír da existencia, con todas as súas arestas, e da prevención e os desafíos diante dos alarmantes sinais da perda da nosa identidade cultural e nacional como pobo.
Días atrás veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Desta volta unha recensión do poemario Val tan doce e sombrío, de Francisco X. Fernández Naval. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.
Val tan doce e sombrío, de Francisco X. Fernández Naval
Tambo. Kalandraka, 2026. 90 páxinas
A obra poética de Francisco X. Fernández Naval, “Chisco” (Ourense, 1956, mais carnotán de corazón) é ampla e sólida, con oito títulos publicados até hoxe sen considerarmos as antoloxías da súa propia obra, porén transcorreron quince anos de silencio desde o último Suite Dublín (Libros da Frouma, 2011) até este Val tan doce e sombrío (Kalandraka, 2026), tempo no que o autor perpetrou con notoriedade outros xéneros literarios, velaí ensaios como O soño galego de Julio Cortázar (Linteo, 2014) ou o voluminoso Ser cetáceo. O fascinante inverno do animal de fondo (Bululú, 2023), novelas como A noite branca (Xerais, 2012) ou Alma e o mar (Galaxia, 2017), obras de literatura infanto-xuvenil, traballos de memoria histórica, guións cinematográficos ou traducións de índole diversa.
De estarmos diante doutra novela non debería citar tres versos do penúltimo poema “E ela cegou” sen o risco de facer un revelado da trama ou espóiler, anglicismo adaptado que xa recolle a RAG no seu Dicionario.
Ela cegou dúas veces: / unha polo glaucoma / e outra polo olvido.
Ela é a nai, coa que a voz poética dialoga primeiro desde unha terceira persoa, non por iso afastada e distante senón contemplativa, e logo desde unha segunda persoa, máis achegada e íntima, máis entrañable se quixermos no seu significado máis etimolóxico. De feito o libro ábrese cunha cita do escritor castelán Gustavo Martín Garzo “La figura de la madre es el acto fundacional de la literatura”.
O poemario inicia o seu percorrido emocional co regreso dela á aldea, á casa familiar, abandonando a cidade, malia a incomprensión dun fillo que non é quen de se decatar “que iniciaba o retorno ao val sombrío / e doce no que nos perdemos”. Porén, consonte andamos ese camiño de retorno xa se pode observar a evolución até o punto de que na parte central do libro a voz poética fala de retellar a casa por ela e por si propio, como xeito de esconxurar o esquecemento.
E diante desa muller que vai perdendo facultades cognitivas os versos reescriben as súas lembranzas e asemade permiten que a voz poética vaia recoñecendo a nai mentres nós, lectoras e lectores, imos coñecendo aquela muller que ía á misa de doce en Santo Domingo mais levaba no padal unha bandeira republicana mais tamén esa muller que fala e sorrí de maneira incoherente, desde “Un lugar do que, ás veces, / non volves”.
Os poemas tamén se converten nun diario íntimo dos coidados, dos afectos nese delicado transo, das preguntas sen resposta que xorden a cada vez que lle corta as unllas ao tempo que a súa ollada, vítima do glaucoma, vai perdendo tamén a súa intensidade, ou ese desgarrador “Non volvas” que recibe un día desde a ducha, mais tamén a melancolía dos paseos xuntos e con pasos curtos ou a procura da interpretación á súa linguaxe inédita que tan ben se expresa no poema “A paisaxe semántica”.
E a semántica tamén revela esa vulnerabilidade singularizada na nai, mais extensiva a calquera de nós que xa vivimos ese estado de fraxilidade emocional ou que nos pode visitar no momento menos pensado. Velaí poemas como “Centro de saúde”, “Diagnóstico”, o fulcral “Alzhéimer”, cinco versos tremendos e sen concesións, “19.09.2019” ou “Sete minutos”, escrito cando o confinamento pechou as residencias de maiores e provocou fendas irreparables entre doentes e familiares.
Son momentos nos que a voz poética tamén se interroga sobre o sentido da escrita, como no fermoso “Poema”, onde se fai orbitar como unha avelaíña arredor dunha lámpada e no que coñecemos as dificultades de atopar as palabras en adversas circunstancias.
Non é a única ave que voa nestas páxinas, velaí os corvos do solpor, o paporrubio da mañá co seu alegre canto nos silencios do ano da pandemia, os colibrís de Elena Poniatowska, cabo das andoriñas, as meixengras, os rabirrubios e os pardais do patio familiar, os estorniños, os xílgaros, os picanzos vermellos, aves de paso, as garzas, as curuxas, os paporrubios, as bubelas, e que acadan o seu momento sublime en “Ave” cando o rostro da nai se converte nun paxaro que voa libre.
O cantar das aves mestúrase con outras lembranzas da estirpe familiar, como o bisavó Benito, de poderosa voz e do que se recorda a súa oralidade, ou a fascinación coa que Lela, irmá da nai, contemplou o petróglifo da Laxe das Rodas na parroquia muradá de Louro. Son momentos de repouso na dor, mesmo con poemas como “Circo” onde a memoria dos irmáns Tonetti nos leva a debuxar un sorriso infantil ou con apelacións á reescrita dos mitos clásicos como no poema “Héctor” a quen se convoca por se enfrontar á morte de xeito valoroso.
Evita Fernández Naval nos seus versos falar da morte, da ausencia, para centrar a poética do irreversible no acompañamento e nos coidados e en entretecer os fíos das lembranzas en loita desigual contra a perda cognitiva. Un tema cada vez máis presente na literatura e que entre nós xa ocupou poemarios como Río Alzheimer de Carlos Pereira Martínez e mesmo propiciou a convocatoria dun premio de literatura infanto-xuvenil convocado por Agadea e Galaxia que na súa primeira edición gañou Sobremesas sobre versos de Raquel Castro.
(Miro Villar, Víctor Castiñeira, Margarita Lamela, María Lado e Modesto Fraga, este venres na comunicación do fallo do xurado do certame literario ©ANA GARCÍA)
Esta mañá fixemos parte do xúri que fallou o I Certame de Poesía Batallón Literario da Costa da Morte, un ditame que premiou a obra Infelices aves, de Xosé Luís Mosquera Camba. Velaquí como foi recollida a nova na edición de Carballo de La Voz de Galicia e reproducida no sitio web da aelg.
P. Blanco CARBALLO / LA VOZ
A primeira edición do certame Batallón Literario da Costa da Morte, nesta anualidade na modalidade de poesía, xa ten gañador. O xurado, integrado por Miro Villar, María Lado e Modesto Fraga, con Víctor Castiñeira como secretario, deu a coñecer na mañá deste venres a súa deliberación. Segundo fixo público Castiñeira, foi elixido o traballo Infelices aves, e aberta a plica en directo, resultou ser de Xosé Luís Mosquera Camba, escritor de Guísamo (Bergondo) xa con importante traxectoria. Margarita Lamela, alcaldesa, contactou con el nese momento para trasladarlle a nova, os parabéns e emprazalo á entrega do galardón, que terá lugar o vindeiro 9 de agosto.
Sobre a deliberación do xurado, nada doada e co debate centrado en catro propostas finalistas, Miro Villar explicou que por maioría foi finalmente elixida esta obra. Non se desvelan as autorías e títulos das demais, para que así os seus autores poidan concorrer con elas a outros certames. Sobre o traballo gañador, Villar citou a súa orixinalidade e elegancia do discurso poético, unha creación poética que nestes versos se identifica co mundo das aves e na que hai diálogos metaliterarios con outras artes, tales como a pintura ou o cinema, artes ademais de distintas épocas. Unidade e ritmo foron outras das bondades reseñadas por Villar. Modesto Fraga, pola súa banda, citou as sesenta obras que chegaron a esta primeira edición, «o que significa que estamos diante dun certame que vai ter unha acollida importante en Galicia». A propia traxectoria do autor premiado evidencia tamén o interese que espertou a convocatoria en plumas xa asentadas.
Fraga agradeceu ao Concello e á súa alcaldesa a predisposición para organizar este certame que chega tamén para conmemorar o 30.º aniversario do Batallón Literario da Costa da Morte, un fenómeno cultural sen igual no resto da comunidade. Tamén a Víctor Castiñeira, polo seu traballo imprescindible, «sempre detrás». Miro, Modesto e a propia María Lado son representantes dese movemento. «Tiñamos dereito a ter un certame así nunha vila cultural como é Cee, para nós é unha honra que a Costa da Morte estea hoxe no centro do mapa literario, como o estará tamén toda a semana que vén converténdose na capital da cultura», incidiu Fraga. Dende o propio luns, diversas voces poéticas tomarán as rúas, continuando con ese espírito do Batallón de achegar a creación literaria alí a onde estaba a xente.
Margarita Lamela, rexedora, trasladou o agradecemento ao xurado polo seu arduo traballo, a súa disposición para que este certame siga adiante, e o esforzo por acadar a calidade da que Cee e a comarca son merecedoras. O certame será alternativamente de poesía e de relato curto. Anos pares para os versos, como foi este 2026, e impares para os contos, que será o caso do 2027. Acadar o premio deste concurso supón para o galardoado 3.000 euros e a publicación da obra.
O escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello publicou hoxe un magnífico texto intitulado “A Costa da Morte Universal” no xornal La Voz de Galicia, no que sobrancean as referencias poéticas ao territorio.
Parabéns e obrigado, camarada da República das Letras!
Miguel Anxo Fernán Vello
13 xullo 2026
O topónimo utilizado nun principio para se referir á forma actual «Costa da Morte» era «Costa Brava». E así o fai o gran poeta muxián Gonzalo López Abente cando no seu libro Alento da raza (1917) titula un poema, precisamente, «Costa Brava», no que podemos ler versos como «o cabo altivo que no abismo se perde» ou os inquietantes «abandonado no regazo da sorte,/navega un barco loitando contra a morte».
Tamén o documentalista palentino Luis R. Alonso é autor dunha obra fílmica titulada Un viaje por Galicia (1929), e nesta creación cinematográfica utiliza a forma «Costa Brava», da mesma maneira que o facía o poeta laxense Antón Zapata, quen, en palabras de Miro Villar, prefería a denominación Costa Brava, «como outros autores desa época». E até o poeta chairego Manuel María nun artigo dedicado a López Abente no ano 1963, reivindica —sabémolo tamén por Miro Villar— a pertenza de Muxía á «costa brava galega».
A primeira vez que aparece escrito entre nós o sintagma toponímico «Costa de la Muerte» é no xornal coruñés El Noroeste (1904). Mais, posteriormente, tamén a viaxeira inglesa Annette Meakin, autora dun libro titulado Galicia, a Suíza de España (1909) utiliza por primeira vez en lingua inglesa a forma «Coast of Death».
En galego, sen dúbida, é Eduardo Pondal o primeiro en empregar a designación «Costa da Morte» nun poema precisamente así titulado, «A Costa da Morte», no que podemos ler versos definitorios como «a costa do pranto, a costa da morte», aínda que tamén se refire a este litoral, cal «negra serpente» ou «caimán enorme», como «a costa de ferro, a costa de bronce».
O certo é que —prensa inglesa, española e galega por medio— a marca «Costa da Morte» —a suma de naufraxios nela acontecidos é superior a todos os habidos no litoral español— acabou por ser a máis utilizada e por se converter en universal. É dicir, por se transformar nunha referencia toponímica e simbólica absoluta, en calquera lingua e cultura.
Rosalía de Castro, referíndose por unha banda a Fisterra, mais tendo en conta as paisaxes da Costa da Morte —a poeta viviu en Muxía e publica a novela ‘muxiá’ La hija del mar (1859) con 22 anos de idade—, recorre ao poeta inglés Byron para expresar que a súa mestría poética «haría ver al mundo que hay en este olvidado rincón de Europa paisajes dignos de ser descritos». E tamén identifica a nosa poeta un mar que, na Costa da Morte, se divisa «más irritado y soberbio», con ondas que rebentan bramadoras contra as rochas, formando enxurradas de escuma que choutan en altura inmensa, caendo despois como unha choiva de pérolas.
Poder de atracción
A Costa da Morte, en definitiva —«país de néboas» (Rosalía) e terra de «paisaxes grandiosas, sobrias e pedregosas» (Manuel María)—, posúe un engado telúrico, un poder de atracción radical, que só se explica téndomos en conta a existencia de lazos vitais entre a terra, o mar e a experiencia perceptiva que reside no humano. Coa Costa da Morte xa existe unha relación de carácter ancestral, pois tamén representa esta un ámbito mítico e fenoménico —velaí as peregrinacións a Fisterra aínda máis antigas que as realizadas a Santiago, e o Ara Solis situado no Promontorium Nerium—, e eu chego a vela, na súa bravura e no seu esplendor, como unha «Nai Terra» fundida coa «Nai Mar», un sistema interdependente —rede vital e espacial— e sagrado, no sentido que lle dá a esta última expresión o sociólogo Émile Durkheim: certos intereses dirixidos a unha conciencia colectiva á que non é allea certa visión de unidade sentimental.
O Finis Terrae, que é a culminación xeográfica da Costa da Morte —«respiramos mar e salitre de norte a sur» (Modesto Fraga)—, foi descrito en esclarecidos versos polo fisterrán Traba Lorenzo no seu poema «Salve Fisterra», no que conclúe que a súa paisaxe é unha «terra do mar máis que da mesma terra». E Rosalía, mestra do ver e do sentir, experimentou ela mesma nestas paraxes que a mirada pode abranguer até unha inmensidade sen límites, severa e uniforme, onde o ceo e o mar se confunden no lonxincuo horizonte formando un só corpo e nunha soa liña; e o pensamento —engade— sempre vai máis alá, xirando nun mundo que descoñece mais que adiviña.
A Costa da Morte, a «gran terra vixía» (Rafael Lema), é tamén matria de alta poesía, e velaí a escolma titulada De Pondal ao Batallón Literario. 120 anos de poesía na Costa da Morte, coordinada por Modesto Fraga e Miro Villar. Poesía, arcano, fascinio, mar longo, terra bravía, fonte de brétemas, épica dos naufraxios, férridos mariñeiros, ceos de luz abismal, a «costa verdecente», o misterio fermoso e universal da beleza.
O noso amigo Ramón Nicolás, escritor e crítico literario, vén de lle poñer ramo ao seu labor profesional como profesor de Lingua e Literatura Galega. Un nutrido grupo de amigas e amigos artellamos como presente un volume intitulado Faladoiro xubiloso con Ramón Nicolás, coordinado por Patricia Arias Chachero e Xoán Carlos Domínguez Alberte e que editou a Fundación Bieito Ledo.
Por orde alfabética colaboramos Marilar Aleixandre, Fran Alonso, Sara Alonso Pimentel, Xosé María Álvarez Cáccamo, Patricia Arias Chachero, Victoria Ballesteros, Carlos L. Bernárdez, Anxo Cabada, María Canosa, Iria Collazo, Henrique Dacosta, Marta Dacosta, X. C. Domínguez Alberte, Marga Doval, Pedro Feijoo, Víctor F. Freixanes, Antonio García Teijeiro, María Rosa Lojo, Santiago Lopo, Beatriz Maceda Abeleira, Carlos Méndez Míguez, María Xesús Nogueira, Lucía Novas, Cándido Paniagua Pousa, María Xosé Porteiro, Mercedes Queixas, Anxo Quintela, Baldo Ramos, Román Raña, María Reimóndez, Antón Riveiro Coello, Dolores Vilavedra, Malores Villanueva e eu propio a pechar o volume.
Deseguida reproduzo o meu artigo, sen o seu longo ANEXO, mais coas Notas a rodapé que foron eliminadas por un erro na maquetación.
UNHA «CITOPATOLOXÍA» DOS POETAS DOS NOVENTA1
Para Ramón Nicolás, un verso libre
a consigna
non houbo idade de ouro
nunca houbo idade de ouro
Xabier Cordal Fustes, Fruto do teixo
Sabido é para calquera persoa atenta e observadora da poesía galega que existiu unha “balcanización” por mor dun enfrontamento estéril entre os denominados “poetas dos oitenta” e os máis novos “poetas dos noventa”, liorta que tivo o seu cumio no episodio ocorrido no I Congreso da Poesía, celebrado en Vilagarcía da Arousa en 1997 para conmemorar os 50 anos da publicación de Cómaros verdes de Aquilino Iglesia Alvariño.
Naquela crúa (e necesaria, como sinala Arturo Casas2 nun magnífico traballo) controversia interxeracional, un dos argumentos (?) adoito máis utilizados foi a apostila de que os poetas novos carecen de bagaxe cultural e que len pouco. Porén, as breves calas do estudo estatístico que acompaña este artigo demostran que a devandita afirmación non é moi certa, e mesmo partindo deses datos pódese deducir que nin sequera len pouco aos poetas da década aurífera.
Antes de máis, exporemos a metodoloxía empregada. Dado que non era posible a realización de enquisas a todos os poetas dos noventa optouse por facer unha lectura de toda a súa produción desde o inicio da década até novembro de 1997 para establecermos unha “citopatoloxía”, un seguimento das citas que se atopan nos seus libros, único indicio obxectivo que nos ofrece unha visión parcial sobre as súas lecturas e que vén ser unha cala abondo significativa para tirarmos as nosas conclusións.
Ora ben, de primeiras debemos precisar a que chamamos poetas dos noventa. Máis unha vez, faremos nosa a observación que realiza Arturo Casas no devandito artigo e apelando ao concepto de unidades xeracionais que o crítico galego recupera de Karl Mannhein, incluiremos todos os poetas que publican o seu primeiro libro individual desde 1990 en diante e que non tivesen máis de 35 anos no momento de se iniciar a década, ou sexa, nados a partir de 1955. Este acoutamento cronolóxico deixa fóra os poetas que xa se subiran á cuadriga dos oitenta, tanto na súa privilexiada dirección manierista coma nas propostas máis marxinalizadas. Así, non consideraremos poetas dos noventa a Anxo Quintela, a Lois Pereiro, a Luísa Castro ou a Anxo Angueira por citarmos algúns que, en idade e en espírito, estarían máis preto deles. E, por outra parte, tamén deixamos fóra moitos autores dunha opera prima nesta década que, por idade e por estética, estarían afastados dos novos poetas. Velaí nomes como: Ricardo Martínez-Conde, Manuel Lage Touriño, Manuel Vidal Villaverde, Xosé García Lapido, Palmira G. Boullosa, Maximino Cacheiro, Xesús Franco, Xosé Carlos Gómez Alfaro ou Xosé Leira López.
Polo tanto, e pedimos desculpas por se houber algún esquecemento, o noso corpus inclúe pouco máis de 50 poetas: Chus Pato, Miguel Anxo Murado, Manuel Xosé Neira, Arturo Casas, Gonzalo Navaza, Celso Álvarez Cáccamo, Domingo M. Tabuyo, Mª Xosé Canitrot, Xosé M. Millán Otero, Francisco Alonso, Miro Villar, Xosé Manuel García Suárez, Xosé Manuel Vélez, Eva Veiga Torre, Rafael Lema, Xabier Cordal, Xosé Manuel Lema, Xosé Miranda, Rafa Villar, Marta Dacosta, Arturo L. Regueiro, Manuel Outeiriño, Isolda Santiago, Martín Veiga, Xosé Pablo Bayo, Xavier Santiago, Ana Baliñas, Francisco Souto, Adriana Castro, Yolanda Castaño, Emílio Xosé Ínsua, Celso Fernández Sanmartín, Lupe Gómez, Cándido Duro, Olga Novo, Ricardo Beiras, Cristina Cabada, Helena de Carlos, Estevo Creus, Anxos Romeo, Carlos Santiago, François Davó, Emma Couceiro, Antom Fortes Torres, María Lado, Igor Lugrís e Kiko Neves, ademais do colectivo Ronseltz e de tres libros colectivos de autores novos, sen libro individual, que apareceron nos dous últimos anos do período citado: Baldío, De mar e vento e Sete poetas. A Corunha.
Á parte da aparición de numerosas paráfrases ou xogos intertextuais, que non serán obxecto de comentario neste traballo e das que atinxen ademais á pintura ou ao cinema, a maioría deste medio cento de poetas acode ás citas literarias, en idioma orixinal ou traducidas, para introduciren os seus libros ou algúns poemas en particular. Porén, hainos que, malia termos constancia de que son notables lectores, non acoden nunca á cita como ocorre, sobre todo, con Rafa Villar, que nos seus cinco libros publicados até 1997 non bota man de ningunha, ou Eva Veiga, Rafael Lema, Xosé Manuel Lema, Lupe Gómez, Yolanda Castaño, Ana Baliñas ou Kiko Neves, todos autores dun único libro sen citas, malia as paráfrases de cantigas ou as alusións a Foucault que aparecen neste último, poñamos por caso.
Por outra parte, non só de poetas se alimenta o citador, así Arturo L. Regueiro opta pola música e, a maiores de Dylan Thomas, cita dúas veces a Van Morrison, a Leonard Cohen ou a Sam Shepard, e unha a Tom Waits, Ry Cooder, Fleetwood Mac, John Denver e Lafayette Leake, mentres que Carlos Santiago cita unha letra do grupo galego de rock bravu Túzaros e Francisco Souto faino cunha letra do grupo portugués Madredeus. Con humor, o propio Carlos Santiago cita un berro de loita dos mariñeiros do Morrazo e o colectivo Ronseltz acode ao refraneiro popular ou a Kung Fu. Pola contra, moito máis transcendente é Mário J. Herrero Valeiro quen bota man, entre outros, dos filósofos Alain Badiou e Nietzsche. Tamén se poñen en transo Xosé Manuel Vélez, que recorre a Nostradamus e Paulo de Tarso, ou Xosé Pablo Bayo que invoca un parágrafo do texto bíblico Sal. 130, 2-3. Por parte, tamén son convocados varios fragmentos de prosa, quer ensaio, quer narración, e mentres Chus Pato recorre a Voltaire (á parte das numerosas referencias intertextuais a outros autores que se atopan na súa obra), os demais séntense atraídos por Vicente Risco, citado catro veces, por Otero Pedrayo, en dúas ocasións, e por Castelao e Rafael Dieste, que tamén será citado como poeta.
No que atinxe ao terreo poético hai que principiar polas citas de textos anónimos ou tradicionais. Neste senso, Gonzalo Navaza reproduce dous fragmentos de O Zohar. O libro do resplandor e outro pertencente a O cantar dos Cantares, Xabier Cordal rescata outro do gaélico Gwalchmai, datado no século XI e Miro Villar prefire un anónimo normando. A partir deste momento, o resto das citas (todas elas poéticas) que fan os nosos “poetas dos noventa” aparecerán agrupadas segundo a súa lingua literaria e sempre de maior a menor presenza.
Desta maneira, o primeiro chanzo estaría ocupado pola literatura galega contemporánea (deixando os trobadores medievais á parte), contabilizándose un total de 51 citacións. Os máis reproducidos son Álvaro Cunqueiro e Xosé Mª Álvarez Cáccamo con cinco, X. L. Méndez Ferrín con catro, Manuel Antonio e Fermin Bouza-Brey, ambos con tres, e con dúas aparicións están Xosé Mª Díaz Castro, Carvalho Calero, Luísa Castro e, curiosamente un poeta dos noventa Celso Fernández Sanmartín (que é citado nos dous libros do seu compañeiro de unidade xeracional Estevo Creus). Unha única vez son convocados Eduardo Pondal, Antón Noriega Varela, Xoán V. Viqueira, X. Mª Álvarez Blázquez, Rafael Dieste, Luis Pimentel, Euxenio Montes, Eduardo Moreiras, Celso Emilio Ferreiro, Antón Tovar, Xohana Torres, Luz Pozo Garza, Uxío Novoneyra, Manuel María, Bernardino Graña, Mª. X. Queizán, Ana Romaní, e finalmente, outros seis “poetas dos noventa” que son citados polos seus compañeiros de viaxe: Chus Pato, Francisco Alonso, Miro Villar, Francisco Souto, Rafa Villar e Lupe Gómez.
A literatura inglesa, xa sexa europea, americana ou doutros lugares do mundo, ocupa o segundo chanzo con 25 nominacións. En dúas ocasións son convocados William Shakespeare, W. B. Yeats, Dylan Thomas, T. S. Eliot, Ezra Pound e Peter Handke, e unha vez tan só aparecen os seguintes poetas: Edgar Lee Masters, Samuel Taylor Coleridge, Allen Ginsberg, Wallace Stevens, Derek Walcott, John Asbery, Sylvia Plath, Emily Dickinson, James Douglas Morrison, Josep Conrad, Michael Macdonald e Edith Sommer.
Un número semellante de citas repártese entre a literatura española, continental ou latinoamericana. Do total de 24, tan só Miguel Hernández, María Zambrano e o arxentino Jorge Luis Borges repiten na escolla, o resto dos poetas aparecen unha vez, desde os clásicos aos contemporáneos: Calderón de la Barca, Góngora, Campoamor, Pedro Salinas, Jorge Guillén, Claudio Rodríguez, Leopoldo Mª Panero, Emilio Prados, Fernando Arrabal, Elías Canetti, Carlos Barral, José Ángel Valente, Olvido García Valdés, Carmen Órrego, Octavio Paz, Julio Cortázar, Mario Benedetti e Juan Mari Lekuona.
A terceira literatura en importancia na lectura dos novos poetas galegos (sempre a xulgar polo número de citas) é a de expresión portuguesa con 20 citas. Con tres aparicións temos a autora do barroco Soror Madalena da Glória (só citada por Miro Villar) e tamén a Mário de Sá-Carneiro e Fernando Pessoa, dúas son as presenzas de Antero de Quental e António Ramos Rosa e nunha ocasión son convocados Luis de Camões, Teixeira de Pascoaes, Isabel Pulquério, Avelino de Sousa, José Craveirinha, Luandino Vieira e António Botto.
Outro chanzo importante nas súas lecturas é a poesía francesa con 13 citas e co liderado indiscutible de Charles Baudelaire, que aparece en tres ocasións por unha de autores como François Villon, Boileau, Apollinaire, A. B. Lévi, Paul Éluard, André Breton, Marguerite Yourcenar, André Gide, Ives Bonnefoy e Hélène Cisoux.
A seguir sitúanse os clásicos greco-latinos con 9 aparicións, nas que tan só se repite dúas veces Heráclito e Vergilius (unha delas, sen o nome pois a cita sinala Eneida), xunto a Ovidio, Propercio, Safo, Tibulo e Anacreonte.
Poucas menos son as citas de escritores alemáns, un total de 7 que se reparten Novalis, Hölderlin, Heinrich Böll, Hans van der Waarsemburg, Johann Georg Hamann, Hilde Domin e Ingeborg Bachmann.
E cinco son os trobadores medievais galego-portugueses convocados: Bernal de Bonaval, Joam Baveca, Martin Soares, Diego Moniz e Garçi Fernández de Gerena.
Os chanzos menores están ocupados pola literatura catalana, con 4 citas en total, dúas de Carles Riba e senllas de Ausias March e Joan Vinyoli; a literatura italiana con tres aparicións que corresponden a Dante, Eugenio Montale e Cesare Pavese, e nunha ocasión son citadas outras literaturas, como os balcánicos Moacyr Sclian, Zvonimir Kostic, o provenzal Guilhem de Peitieus, o xaponés Nagisa Oshima, o vasco Jon Juaristi, o britano Taliesin, a exipcia (aínda que nada en Inglaterra) Joyce Mansour e o escocés Joe Hendry.
Despois de analizarmos este amplo abano de lecturas dos “poetas dos noventa”, e á luz dos datos, podemos tirar unha serie de conclusións:
1. É rotundamente falso que os “poetas dos noventa” non lean poesía. O elevado índice de citas é sintomático dunha parte das súas lecturas. Se callar acontece que os novos poetas non len aquilo que os “poetas dos oitenta” quixeran que lesen. Con todo, estes non deberían queixarse pois aqueles seguen, parcialmente, as súas recomendacións.
2. Os dos “noventa” citan oito veces os “poetas dos oitenta”, levándose a palma Xosé Mª Álvarez Cáccamo con cinco, fronte a dúas de Luísa Castro e unha de Ana Romaní. Por que non citan os novos a Lois Pereiro se sempre o nomean á hora de reivindicaren unha maior pluralidade?
3. Rosalía de Castro nunca é citada, nin sequera polas mulleres. Curros tampouco e Celso Emilio tan só unha vez, a poesia engagée e belixerante (que din que caracteriza unha boa parte dos novos poetas) só parece refuxiarse na lectura de Méndez Ferrín ou noutras literaturas.
4. Os “poetas dos noventa” lense a si mesmos, como demostra o feito de apareceren seis citacións entre compañeiros de navegación, co caso paradigmático de Estevo Creus que cita nos seus dous libros ao seu coetáneo Celso Fernández Sanmartín.
NOTAS A RODAPÉ
1Unha primeira versión deste texto, máis irreverente, publicouse en 1997 en O Pote. Boletín do Grupo Anónimo de Barcelona, publicación non venal da que só se tiraban 50 exemplares en fotocopias. Todos os textos aparecían sen sinatura e desde a sombra coordinaba e editaba a revista o crítico Xesús González Gómez. Alén de arquivos persoais, coma o meu, consérvase unha colección completa na Fundación Penzol, onde a lectora ou o lector curioso pode ler o orixinal deste artigo sen a oportuna poda das irreverencias.
2“… O debate público entre os axentes dun sistema como o galego é positivo en canto síntoma, e acaso debería ser celebrado de modo unánime por extremadas ou mesmo falaces que resulten as súas manifestacións, descualificacións e caricaturas máis fementes. Preveño que non equiparo a polémica a unha situación de río avolto, fornecedora de tripaxe para certos cronistas e historiadores da literatura de pasadomañá e alimentadora tamén visceral dalgunhas lerias de hoxe. A polémica é positiva e necesaria ante todo polo seu potencial clarificador das identidades e das alteridades en liza, que deben ser descodificadas nun sentido poético, estético, cultural e, non menos, ético e político.” en Casas, Arturo (1997): De impurezas, epitafios e balbordos. Lectura non só sistémica de Fascinio, de Chus Pato, nas coordenadas líricas dos 90. Anuario de Estudos Literarios Galegos 1996. Vigo: Galaxia. 129-148.
(Ruta conmemorativa 20 anos Penedos. Foto ©Emilio Roca)
Este pasado sábado, 6 de xuño, o Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom) organizou un roteiro para conmemorar os Vinte anos de loita polos Penedos de Pasarela e de Traba e publicou un caderno literario co mesmo título.
O caderno poético, con textos introdutorios do Presidente da entidade Xosé María Lema Suarez e do xeólogo Juan Ramón Vidal Romaní, está dispoñibilizado para libre descarga nesta ligazón.
Por razóns laborais, propias da fin de curso, foi imposible estar coas compañeiras e compañeiros da entidade, mais fixéronme chegar o caderno no que se publica o meu poema escrito ad hoc «Penedos de Pasarela e de Traba».
Deseguida reproduzo o texto, non sen antes deixar tres ligazóns a crónicas sobre a actividade ambiental reivindicativa e festeira. Obrigado, camaradas!
Penedos de Pasarela,
Cando vos vexo, penedos,
Suspiro de amor por ela
(Eduardo PONDAL, Queixumes dos pinos, 1886)
Penedos de Pasarela e de Traba,
cando vos vexo, penedos ergueitos,
quero identificar a inspiración
e o fascinio na ollada de Pondal.
Por que falou con vós? Por que estimou
a vosa intimidade de silentes
penedos ancorados na paisaxe?
Ou fostes se callar unha presenza
no camiño da escola de Nemiña
que se mergulla amodo nos sentidos?
Precisaba ser bardo nas profecías,
vate en comuñón íntima coa terra
e non letraferido dos seus versos
a interpretar os misterios do seu canto.
(Fernando Cabeza Quiles nunha foto de Ana García, La Voz de Galicia)
Esta bitácora crebas.gal vén sobrevivindo como repositorio de textos publicados noutros lugares, como sucede con este artigo intitulado «Fernando Cabeza Quiles, un sabio da Onomástica, in memoriam», unha lembranza do noso prezado amigo finado o 1 de maio nun accidente coa bicicleta. Este obituario viu a luz o pasado 11 de maio na edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia e no diario dixital Que Pasa Na Costa, a quen lles agradezo a súa xenerosidade nas persoas de Xosé Ameixeiras e de Ubaldo Cerqueiro, respectivamente. Velaquí o texto, que tamén se pode ler nas devanditas ligazóns.
Fernando Cabeza Quiles, un sabio da Onomástica, in memoriam
Curiosamente souben do pasamento do amigo Fernando Cabeza Quiles en terras de Granada, onde tamén desenvolveu parte do seu destacado labor de investigación que recolleu no libro, de gozosa lectura como toda a súa obra, Galegos en Las Alpujarras granadinas (Toxosoutos: 2003).
Como lembraba o poeta e editor Miguel Anxo Fernán-Vello foise “O Sabio do Nós”, que nos iluminaba sobre a Onomástica, nomeadamente sobre a Toponimia, tanto na súa escrita coma no seu discurso público (en palestras e colaboracións radiofónicas sempre amenas e interesantes) ou na conversa persoal coas amizades que o tratamos. Tiven a fortuna e a honra de ser unha desas persoas, de escribir recensións da súa obra literaria, pois era tamén autor de libros de relatos, e de manter un diálogo frutífero dende hai ben anos, mesmo antes de coincidirmos nalgunha das actividades do Batallón Literario da Costa da Morte.
Sempre bo e xeneroso á hora de partillar os seus coñecementos e a súa erudición. Na nosa correspondencia electrónica conservo dúas anotacións toponímicas que lle solicitei e que como homenaxe quixera reproducir deseguida.
En outubro de 2013 a curiosidade dun compañeiro docente no CPI Viaño Pequeno (Trazo) e a miña propia e confesada ignorancia ao respecto levoume a lle procurar unha explicación ao topónimo fisterrán (O) Rostro, que nomea un dos areais máis coñecidos e máis bravos de toda a Costa da Morte. A solución ás nosas dúbidas chegou da man do amigo escritor e especialista en toponimia, Fernando Cabeza Quiles, que xa na altura publicara tres volumes intitulados: Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (Xerais: 1992, descatalogado); Os nomes da terra: topónimos galegos (Toxosoutos: 2000) e Toponimia de Galicia (Galaxia: 2008). O noso amigo deu resposta de maneira xenerosa, que moito lle agradezo, á cuestión que lle fixen chegar e velaquí o que nos dixo:
«Verbo do topónimo fisterrán (O) Rostro, naceu na punta litoral do mesmo apelativo, para despois dar tamén nome á praia contigua. Vén da voz latina Rostru(m), “pico de ave, morro, fuciño”, e, en xeral, “calquera cousa ou accidente xeográfico ou topográfico con forma de saínte”; valores semánticos idóneos para aplicar a cabos ou saíntes abruptos da costa, como a punta do Rostro fisterrá da parroquia de Sardiñeiro e outra así chamada que hai nas illas Sisargas. O Rostro sería así un topónimo similar ao do Morro, aplicado igualmente a saíntes costeiros, que proxectan ou alongan o seu “rostro” ou “morro” no mar. Tamén penso que os substantivos comúns “rostro” e “morro”, referidos a esas partes sobresaíntes do corpo humano ou dalgúns animais fociñentos, recollen a mesma idea significativa que os topónimos homónimos O Rostro e O Morro».
E por volta de xaneiro de 2020 soliciteille información sobre o singular topónimo Bazarra da miña parroquia natal de Toba (Cee), que sempre nos causou fascinación pola súa rareza, topónimo hoxe de sobras escoitado grazas a que unha gasolineira, situada nese lugar, decidiu con excelente criterio preservar o nome. A singularidade de Bazarra como topónimo pódese consultar no portal Toponimia de Galicia, onde é o único resultado en todo o territorio galego. Máis feraz é a procura na Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega (ILG), que documenta 251 apelidos Bazarra, coas maiores porcentaxes nas localidades de Porto do Son, con diferenza, Muros e Noia, só superadas polas cidades en números absolutos, por razóns obvias derivadas da emigración rural ás áreas urbanas.
Fernando Cabeza Quiles, que xa acrecentara os seus estudos coas obras A toponimia celta de Galicia (Toxosoutos: 2014) ou Toponimia da Estrada (RAG / AGO: 2018), concello no que foi profesor durante varios anos, fíxome chegar a súa opinión.
Así, concordaba con outro experto, Gonzalo Navaza, escritor e profesor da UVigo verbo da orixe do topónimo Bazarra a partir dunha posible base prerromana *BAC ou BAC(I), ‘depresión, oco, concavidade’. Unicamente matizaba: “pero, máis que a unha pequena depresión de terreo que se enche de auga no inverno, penso que Bazarra alude a un fondal máis grande. Tamén considero que o nome da súa parroquia matriz, Toba, se pode referir á mesma depresión orográfica noutro dos seus puntos. O tal fondal podería ser o que ocupa o lugar de Toba de Abaixo e a area recreativa, especialmente onda os muíños. Para isto que eu che digo colla forza e verosimilitude, os lugares de Toba de Abaixo, a area recreativa e Bazarra (o primixenio, pois supoño que hoxe a aldea estará estendida) terían que estar próximos ou moi próximos entre si. Tamén podería suceder que o topónimo Bazarra se refira a algunha encosta ou terreo en pendente da depresión, que se ve moi ben, segundo creo recordar, dende o lugar de Toba de Arriba. En toponimia os conceptos de fondal e encosta, que forman parte da mesma realidade orográfica, poden aparecer nomeados nun mesmo nome de lugar ou, loxicamente, en dous próximos entre si, como poden ser Bazarra e mais Toba”.
Un auténtico deleite ler, e lembrar agora, as súas anotacións sobre os nomes dos lugares, expresadas con sabedoría científica e con amenidade que xa só poderemos gozar na lectura dos seus libros.
Que a Terra che sexa leve, caro amigo e profesor.
No último número, 249 (xaneiro, febreiro e marzo do 2026) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un texto intitulado «Na procura da luz», que recensiona o libro Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade.
Este número 249 centra os seus contidos monográficos no tema «Ramón Otero Pedrayo, guía de galicia», baixo a coordinación de Patricia Arias Chachero, quen tamén asina o texto inaugural «Ramón Otero Pedrayo, unha homenaxe xusta», e completan este monográfico os artigos de Manuel Gago Mariño «Un manual para imaxinar un país: a Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo», «Intercambio espistolar entre Otero Pedrayo e Celso Emilio Ferreiro», de Ramón Nicolás, «A viaxe de Ramón Otero Pedrayo a Caracas: a man invisible de Ramiro Isla Couto» de José Luis Pastoriza Rozas e «Otero Pedrayo e o drama para ler Eiras Vedras», que asina Manuel F. Vieites.
A seguir vai unha «Conversa con Henrique Monteagudo», elixido novo presidente da RAG, coa epígrafe «Facer camiño pensando a cultura dende Galicia», en diálogo con Xosé Manuel Soutullo e María López Sández.
Na sección «Temas do noso tempo» publícase o artigo «A diversidade sexual e de xénero nas aulas, materia pendente?: “Gai o xusto”», de Álvaro Domínguez.
Deseguida na sección «Ciencia e Técnica» Iván Fernández Pérez e José Ángel Docobo Durántez asinan o texto «A eclipse total de Sol do 12 de agosto de 2026 en Ferrol: antecedentes e perspectivas».
Na sección de «Historia e Memoria» publícase «No 25 aniversario do pasamento de Castelao: os actos do Ateneo de Ourense, 1975», que asina novamente Patricia Arias Chachero e na de «Documentos» recóllese o traballo de Henrique Monteagudo «Dúas cartas, desde Cuba, de Joaquín Monteagudo á súa esposa Lourenza Romaní (1918-1919)».
Neste novo número, as páxinas de «Creación» achegan a colaboración de Alba Tomé cun fragmento da súa novela As humidades e varios poemas da obra A distancia do século, de Ánxel Huete.
As habituais recensións literarias da sección «O espello das letras» complétanse cos artigos «Reivindicación intempestiva de Ánxel Fole escritor de xornais» que asina Xesús González Gómez; «Camões contemplado desde Galicia» que asina Xosé Manuel Dasilva e péchase co artigo de Carlos Méixome Quinteiro «Os escritos memorialistas de Darío Álvarez Blázquez».
A maiores na sección «Crónica» aparece o texto «Carta de Lisboa: a cidade imperial que se renova», da autoría de Xavier Queipo.
Por parte na sección «Arte» Marc Wouters escribe sobre «Explosión de silencio» e Xavier Seoane asina «Nos lindes da percepción e da arte: o último facer creativo de Ánxel Huete».
Pechan o volume a sección «Feminismos» onde Guadalupe Jiménez-Esquinas escribe sobre «Paisaxe e marisqueo: unha análise feminista dende os coidados» e por último na sección de «Música» o texto «Á beira do Ulla, naceu unha requinta: o legado do Obradoiro de Riobó, berce da requinta», que asina Rafael Carracedo Crespo.
Velaquí o contido da miña colaboración neste número:
Na procura da luz
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022
Carballo: Espiral Maior, colección Baldaio, 184 páxinas
A primavera da nova década de 2020 bateu nas nosas vidas coa malfadada experiencia vital dunha pandemia que sementou de anxos negros todo o planeta, un fito que marcará para sempre a todas as xeracións que a padecemos e que, alén da crueldade da Parca, encarcerounos nun confinamento, máis evidente nos urbanitas e máis livián nos ruralitas, con notables consecuencias psicolóxicas (no ensino aínda notamos anos despois a súa funesta pegada no alumnado).
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade, non é unha obra strictu sensu sobre esa experiencia traumática, como o poden ser na nosa literatura poñamos por caso Tempos de pandemia. Diario dun confinamento, do poeta Xavier Seoane, en Espiral Maior, ou Illados. Diario da pandemia, con textos da académica María López Sández e imaxes do fotoxornalista Miguel Muñiz, ou Diario dun mestre na pandemia, de Santi Domínguez, ambos e dous en Galaxia. Non é este o lugar para facermos un exhaustivo reconto das moitas obras de nós e de literaturas próximas que teñen na súa cerna esa época de incertezas e desacougos. Porén a obra de Andrade trascende ese período como axiña subliñaremos.
Antes de máis, cómpre non lle facer ao italiano Dino Segre, Pitigrilli, autor dun singular Dicionario da sinceridade, quen escribiu: “O limiar é o que o autor escribe despois, o editor publica antes e os lectores non len nin antes nin despois”. Certo é que ás veces atopamos prólogos prescindibles e superfluos, mais desta volta o limiar que asina o escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello é de lectura obrigada, ao meu ver, polas eruditas notas sobre a escrita dos diarios na literatura e por (re)lembrarnos que Castelao foi co seu Diario 1921. Francia, Bélxica, Alemaña, «o primeiro escritor galego que nos ofreceu a fórmula dos ‘diarios’». Moi pouco despois foi o poeta Manuel Antonio quen asinou o seu De catro a catro. Follas sin data d’un diario d’abordo (1928). Mais houbo na nosa literatura diarios moi importantes, velaí o Diario sin datas (1987) e o Diario íntimo dun vello revoltado (2001) do poeta Antón Tovar, a quen algún día celebraremos nas Letras Galegas, ou Darío a diario (1996) co que a poeta Xela Arias a celebrar a maternidade ou os diarios dramáticos de Syra Alonso, anosados por Anxos Sumai, que seguen o fusilamento do seu home o pintor Francisco Miguel. Diarios dun nómada (1993) de Xavier Queipo ou o recente Diarios/1. Azul Monforte (2023) do poeta Antón Lopo, entre outros. Así pois, ensaio, narrativa e poesía na escrita diversa e plural de diarios que nos conmoven.
Detense tamén Fernán Vello, coma un excelente filólogo, no significado de “cómaros” quer coma termo real quer coma símbolo. Ás súas explicacións engadimosque a palabra, malia estar moi presente xa nos poemas de Rosalía, Pondal e Curros, non sobrancea nos títulos das obras da nosa literatura, tan só o primeiro poemario de certa entidade da posguerra, Cómaros verdes (1947), de Aquilino Iglesia Alvariño, e o máis recente Cómaros de mel e rosas (1995), de Manuel López Foxo.
Pola súa banda os diarios de Andrade presentan unha estrutura de tríptico con cadansúa epígrafe, “Estado de alarma e préstamos ICO” recolle as anotacións de 2020, que principian o 6 de agosto e rematan na noitevella dese ano; “De ausencia irreparable” compila as de 2021 desde o día de aninovo até o 23 de xuño, un mes despois de despediren a nai, razón última dos hiatos que se producen na narración, e finalmente “A derradeira mudanza”, terceira e máis breve das partes, vai desde o 15 de xaneiro até o 17 de xuño de 2022 cando se pechan para a protagonista as portas da morada familiar: “Deixo nesta casa a dor inevitable das ausencias máis sentidas e a estrutura inacabada de soños incumpridos”. Nai e Casa son palabras maiores nestes diarios.
Talvez por criterio autorial ou editorial completan a obra un “Índice onomástico” e un “Índice toponímico” que configuran moitos dos afectos. No primeiro conviven os nomes e alcumes da veciñanza, da parroquia, da Seavia natalicia, cos grandes nomes da arte mundial, como cando os distintos verdes do seu cuarto fanlle lembrar a Gustav Klimt, mais nomeadamente da literatura, ou até da actualidade (ínclito Trump) mais hai dúas pulsións que cómpre nomear, a poesía de Antón Avilés de Taramancos e a narrativa de Xosé Neira Vilas. E na toponimia comparecen os lugares da memoria, da Galicia nomeada, microtopónimos como a Fonte Xanoca, a carón dos afastados Abu Dabi ou Alaska.
Non hai exhibicionismo da intimidade nestas anotacións de Andrade, senón confesións e reflexións, moitas delas en diálogo con outras persoas do seu ámbito relacional a través dunha rede social (FB), e a lectura lévanos con ritmo, mesmo lírico en ocasións, con transparencia sobre diversos aspectos da vida e a lectora / o lector incluso pode intuír o estado de ánimo do autor, a dor e mais a alegría, con momentos de humor branco e con falar retranqueiro. Velaí dous exemplos: “Hoxe, á hora do almorzo no bar, fun tanto ao fondo da cunca que atopei un mosaico romano. Pensei en chamar a Patrimonio, pero antes quería arrepañar ben todas as faragullas” ou cando le na prensa que Gucci comercializa uns vaqueiros manchados de herba a mil euros e afirma “Voume forrar vendendo nos que eu uso a diario na leira”.
Hai un enorme poeta italiano que Andrade non cita mais co que dialoga implicitamente, Cesare Pavese (quen se suicidou en 1950), cuxa primeira obra intitulou Lavorare stanca (Traballar cansa) poemas de 1936, que tiveron unha edición ampliada en 1943. En efecto, nas anotacións de Andrade está o cansazo e a fatiga do seu propio traballo, o mundo do Dereito, do anquilosamento burocrático (eses “crocodilos” como chaman no argot, na xerga, aos asuntos que medran e medran sen se resolveren) e da doenza que o afastou de exercer o discurso público profesional. Hai unha presenza desmedida da síndrome denominada co anglicismo born out, e para sandar están a conversa, a escrita e as andainas, moitas delas na compaña das entidades Instituto de Estudos Bergantiñáns e Senda Nova.
Da diversidade deses camiños da vida, con momentos de soidade ou coa presenza das amizades e dos afectos é do que falan estas anotacións de Andrade que transcenden do ámbito persoal para faceren parte de nós. Xa ben o dixo Miguel Torga, no volume 3 dos seus Diários: «Um diário não é necessariamente um perpétuo mea culpa.Pode ser um simples memento, um exercício espiritual, um caderno de apontamentos, tudo o que se queira».
