O escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello publicou hoxe un magnífico texto intitulado “A Costa da Morte Universal” no xornal La Voz de Galicia, no que sobrancean as referencias poéticas ao territorio.
Parabéns e obrigado, camarada da República das Letras!
O noso amigo Ramón Nicolás, escritor e crítico literario, vén de lle poñer ramo ao seu labor profesional como profesor de Lingua e Literatura Galega. Un nutrido grupo de amigas e amigos artellamos como presente un volume intitulado Faladoiro xubiloso con Ramón Nicolás, coordinado por Patricia Arias Chachero e Xoán Carlos Domínguez Alberte e que editou a Fundación Bieito Ledo.
Por orde alfabética colaboramos Marilar Aleixandre, Fran Alonso, Sara Alonso Pimentel, Xosé María Álvarez Cáccamo, Patricia Arias Chachero, Victoria Ballesteros, Carlos L. Bernárdez, Anxo Cabada, María Canosa, Iria Collazo, Henrique Dacosta, Marta Dacosta, X. C. Domínguez Alberte, Marga Doval, Pedro Feijoo, Víctor F. Freixanes, Antonio García Teijeiro, María Rosa Lojo, Santiago Lopo, Beatriz Maceda Abeleira, Carlos Méndez Míguez, María Xesús Nogueira, Lucía Novas, Cándido Paniagua Pousa, María Xosé Porteiro, Mercedes Queixas, Anxo Quintela, Baldo Ramos, Román Raña, María Reimóndez, Antón Riveiro Coello, Dolores Vilavedra, Malores Villanueva e eu propio a pechar o volume.
Deseguida reproduzo o meu artigo, sen o seu longo ANEXO, mais coas Notas a rodapé que foron eliminadas por un erro na maquetación.
UNHA «CITOPATOLOXÍA» DOS POETAS DOS NOVENTA1
Para Ramón Nicolás, un verso libre
a consigna
non houbo idade de ouro
nunca houbo idade de ouro
Xabier Cordal Fustes, Fruto do teixo
Sabido é para calquera persoa atenta e observadora da poesía galega que existiu unha “balcanización” por mor dun enfrontamento estéril entre os denominados “poetas dos oitenta” e os máis novos “poetas dos noventa”, liorta que tivo o seu cumio no episodio ocorrido no I Congreso da Poesía, celebrado en Vilagarcía da Arousa en 1997 para conmemorar os 50 anos da publicación de Cómaros verdes de Aquilino Iglesia Alvariño.
Naquela crúa (e necesaria, como sinala Arturo Casas2 nun magnífico traballo) controversia interxeracional, un dos argumentos (?) adoito máis utilizados foi a apostila de que os poetas novos carecen de bagaxe cultural e que len pouco. Porén, as breves calas do estudo estatístico que acompaña este artigo demostran que a devandita afirmación non é moi certa, e mesmo partindo deses datos pódese deducir que nin sequera len pouco aos poetas da década aurífera.
Antes de máis, exporemos a metodoloxía empregada. Dado que non era posible a realización de enquisas a todos os poetas dos noventa optouse por facer unha lectura de toda a súa produción desde o inicio da década até novembro de 1997 para establecermos unha “citopatoloxía”, un seguimento das citas que se atopan nos seus libros, único indicio obxectivo que nos ofrece unha visión parcial sobre as súas lecturas e que vén ser unha cala abondo significativa para tirarmos as nosas conclusións.
Ora ben, de primeiras debemos precisar a que chamamos poetas dos noventa. Máis unha vez, faremos nosa a observación que realiza Arturo Casas no devandito artigo e apelando ao concepto de unidades xeracionais que o crítico galego recupera de Karl Mannhein, incluiremos todos os poetas que publican o seu primeiro libro individual desde 1990 en diante e que non tivesen máis de 35 anos no momento de se iniciar a década, ou sexa, nados a partir de 1955. Este acoutamento cronolóxico deixa fóra os poetas que xa se subiran á cuadriga dos oitenta, tanto na súa privilexiada dirección manierista coma nas propostas máis marxinalizadas. Así, non consideraremos poetas dos noventa a Anxo Quintela, a Lois Pereiro, a Luísa Castro ou a Anxo Angueira por citarmos algúns que, en idade e en espírito, estarían máis preto deles. E, por outra parte, tamén deixamos fóra moitos autores dunha opera prima nesta década que, por idade e por estética, estarían afastados dos novos poetas. Velaí nomes como: Ricardo Martínez-Conde, Manuel Lage Touriño, Manuel Vidal Villaverde, Xosé García Lapido, Palmira G. Boullosa, Maximino Cacheiro, Xesús Franco, Xosé Carlos Gómez Alfaro ou Xosé Leira López.
Polo tanto, e pedimos desculpas por se houber algún esquecemento, o noso corpus inclúe pouco máis de 50 poetas: Chus Pato, Miguel Anxo Murado, Manuel Xosé Neira, Arturo Casas, Gonzalo Navaza, Celso Álvarez Cáccamo, Domingo M. Tabuyo, Mª Xosé Canitrot, Xosé M. Millán Otero, Francisco Alonso, Miro Villar, Xosé Manuel García Suárez, Xosé Manuel Vélez, Eva Veiga Torre, Rafael Lema, Xabier Cordal, Xosé Manuel Lema, Xosé Miranda, Rafa Villar, Marta Dacosta, Arturo L. Regueiro, Manuel Outeiriño, Isolda Santiago, Martín Veiga, Xosé Pablo Bayo, Xavier Santiago, Ana Baliñas, Francisco Souto, Adriana Castro, Yolanda Castaño, Emílio Xosé Ínsua, Celso Fernández Sanmartín, Lupe Gómez, Cándido Duro, Olga Novo, Ricardo Beiras, Cristina Cabada, Helena de Carlos, Estevo Creus, Anxos Romeo, Carlos Santiago, François Davó, Emma Couceiro, Antom Fortes Torres, María Lado, Igor Lugrís e Kiko Neves, ademais do colectivo Ronseltz e de tres libros colectivos de autores novos, sen libro individual, que apareceron nos dous últimos anos do período citado: Baldío, De mar e vento e Sete poetas. A Corunha.
Á parte da aparición de numerosas paráfrases ou xogos intertextuais, que non serán obxecto de comentario neste traballo e das que atinxen ademais á pintura ou ao cinema, a maioría deste medio cento de poetas acode ás citas literarias, en idioma orixinal ou traducidas, para introduciren os seus libros ou algúns poemas en particular. Porén, hainos que, malia termos constancia de que son notables lectores, non acoden nunca á cita como ocorre, sobre todo, con Rafa Villar, que nos seus cinco libros publicados até 1997 non bota man de ningunha, ou Eva Veiga, Rafael Lema, Xosé Manuel Lema, Lupe Gómez, Yolanda Castaño, Ana Baliñas ou Kiko Neves, todos autores dun único libro sen citas, malia as paráfrases de cantigas ou as alusións a Foucault que aparecen neste último, poñamos por caso.
Por outra parte, non só de poetas se alimenta o citador, así Arturo L. Regueiro opta pola música e, a maiores de Dylan Thomas, cita dúas veces a Van Morrison, a Leonard Cohen ou a Sam Shepard, e unha a Tom Waits, Ry Cooder, Fleetwood Mac, John Denver e Lafayette Leake, mentres que Carlos Santiago cita unha letra do grupo galego de rock bravu Túzaros e Francisco Souto faino cunha letra do grupo portugués Madredeus. Con humor, o propio Carlos Santiago cita un berro de loita dos mariñeiros do Morrazo e o colectivo Ronseltz acode ao refraneiro popular ou a Kung Fu. Pola contra, moito máis transcendente é Mário J. Herrero Valeiro quen bota man, entre outros, dos filósofos Alain Badiou e Nietzsche. Tamén se poñen en transo Xosé Manuel Vélez, que recorre a Nostradamus e Paulo de Tarso, ou Xosé Pablo Bayo que invoca un parágrafo do texto bíblico Sal. 130, 2-3. Por parte, tamén son convocados varios fragmentos de prosa, quer ensaio, quer narración, e mentres Chus Pato recorre a Voltaire (á parte das numerosas referencias intertextuais a outros autores que se atopan na súa obra), os demais séntense atraídos por Vicente Risco, citado catro veces, por Otero Pedrayo, en dúas ocasións, e por Castelao e Rafael Dieste, que tamén será citado como poeta.
No que atinxe ao terreo poético hai que principiar polas citas de textos anónimos ou tradicionais. Neste senso, Gonzalo Navaza reproduce dous fragmentos de O Zohar. O libro do resplandor e outro pertencente a O cantar dos Cantares, Xabier Cordal rescata outro do gaélico Gwalchmai, datado no século XI e Miro Villar prefire un anónimo normando. A partir deste momento, o resto das citas (todas elas poéticas) que fan os nosos “poetas dos noventa” aparecerán agrupadas segundo a súa lingua literaria e sempre de maior a menor presenza.
Desta maneira, o primeiro chanzo estaría ocupado pola literatura galega contemporánea (deixando os trobadores medievais á parte), contabilizándose un total de 51 citacións. Os máis reproducidos son Álvaro Cunqueiro e Xosé Mª Álvarez Cáccamo con cinco, X. L. Méndez Ferrín con catro, Manuel Antonio e Fermin Bouza-Brey, ambos con tres, e con dúas aparicións están Xosé Mª Díaz Castro, Carvalho Calero, Luísa Castro e, curiosamente un poeta dos noventa Celso Fernández Sanmartín (que é citado nos dous libros do seu compañeiro de unidade xeracional Estevo Creus). Unha única vez son convocados Eduardo Pondal, Antón Noriega Varela, Xoán V. Viqueira, X. Mª Álvarez Blázquez, Rafael Dieste, Luis Pimentel, Euxenio Montes, Eduardo Moreiras, Celso Emilio Ferreiro, Antón Tovar, Xohana Torres, Luz Pozo Garza, Uxío Novoneyra, Manuel María, Bernardino Graña, Mª. X. Queizán, Ana Romaní, e finalmente, outros seis “poetas dos noventa” que son citados polos seus compañeiros de viaxe: Chus Pato, Francisco Alonso, Miro Villar, Francisco Souto, Rafa Villar e Lupe Gómez.
A literatura inglesa, xa sexa europea, americana ou doutros lugares do mundo, ocupa o segundo chanzo con 25 nominacións. En dúas ocasións son convocados William Shakespeare, W. B. Yeats, Dylan Thomas, T. S. Eliot, Ezra Pound e Peter Handke, e unha vez tan só aparecen os seguintes poetas: Edgar Lee Masters, Samuel Taylor Coleridge, Allen Ginsberg, Wallace Stevens, Derek Walcott, John Asbery, Sylvia Plath, Emily Dickinson, James Douglas Morrison, Josep Conrad, Michael Macdonald e Edith Sommer.
Un número semellante de citas repártese entre a literatura española, continental ou latinoamericana. Do total de 24, tan só Miguel Hernández, María Zambrano e o arxentino Jorge Luis Borges repiten na escolla, o resto dos poetas aparecen unha vez, desde os clásicos aos contemporáneos: Calderón de la Barca, Góngora, Campoamor, Pedro Salinas, Jorge Guillén, Claudio Rodríguez, Leopoldo Mª Panero, Emilio Prados, Fernando Arrabal, Elías Canetti, Carlos Barral, José Ángel Valente, Olvido García Valdés, Carmen Órrego, Octavio Paz, Julio Cortázar, Mario Benedetti e Juan Mari Lekuona.
A terceira literatura en importancia na lectura dos novos poetas galegos (sempre a xulgar polo número de citas) é a de expresión portuguesa con 20 citas. Con tres aparicións temos a autora do barroco Soror Madalena da Glória (só citada por Miro Villar) e tamén a Mário de Sá-Carneiro e Fernando Pessoa, dúas son as presenzas de Antero de Quental e António Ramos Rosa e nunha ocasión son convocados Luis de Camões, Teixeira de Pascoaes, Isabel Pulquério, Avelino de Sousa, José Craveirinha, Luandino Vieira e António Botto.
Outro chanzo importante nas súas lecturas é a poesía francesa con 13 citas e co liderado indiscutible de Charles Baudelaire, que aparece en tres ocasións por unha de autores como François Villon, Boileau, Apollinaire, A. B. Lévi, Paul Éluard, André Breton, Marguerite Yourcenar, André Gide, Ives Bonnefoy e Hélène Cisoux.
A seguir sitúanse os clásicos greco-latinos con 9 aparicións, nas que tan só se repite dúas veces Heráclito e Vergilius (unha delas, sen o nome pois a cita sinala Eneida), xunto a Ovidio, Propercio, Safo, Tibulo e Anacreonte.
Poucas menos son as citas de escritores alemáns, un total de 7 que se reparten Novalis, Hölderlin, Heinrich Böll, Hans van der Waarsemburg, Johann Georg Hamann, Hilde Domin e Ingeborg Bachmann.
E cinco son os trobadores medievais galego-portugueses convocados: Bernal de Bonaval, Joam Baveca, Martin Soares, Diego Moniz e Garçi Fernández de Gerena.
Os chanzos menores están ocupados pola literatura catalana, con 4 citas en total, dúas de Carles Riba e senllas de Ausias March e Joan Vinyoli; a literatura italiana con tres aparicións que corresponden a Dante, Eugenio Montale e Cesare Pavese, e nunha ocasión son citadas outras literaturas, como os balcánicos Moacyr Sclian, Zvonimir Kostic, o provenzal Guilhem de Peitieus, o xaponés Nagisa Oshima, o vasco Jon Juaristi, o britano Taliesin, a exipcia (aínda que nada en Inglaterra) Joyce Mansour e o escocés Joe Hendry.
Despois de analizarmos este amplo abano de lecturas dos “poetas dos noventa”, e á luz dos datos, podemos tirar unha serie de conclusións:
1. É rotundamente falso que os “poetas dos noventa” non lean poesía. O elevado índice de citas é sintomático dunha parte das súas lecturas. Se callar acontece que os novos poetas non len aquilo que os “poetas dos oitenta” quixeran que lesen. Con todo, estes non deberían queixarse pois aqueles seguen, parcialmente, as súas recomendacións.
2. Os dos “noventa” citan oito veces os “poetas dos oitenta”, levándose a palma Xosé Mª Álvarez Cáccamo con cinco, fronte a dúas de Luísa Castro e unha de Ana Romaní. Por que non citan os novos a Lois Pereiro se sempre o nomean á hora de reivindicaren unha maior pluralidade?
3. Rosalía de Castro nunca é citada, nin sequera polas mulleres. Curros tampouco e Celso Emilio tan só unha vez, a poesia engagée e belixerante (que din que caracteriza unha boa parte dos novos poetas) só parece refuxiarse na lectura de Méndez Ferrín ou noutras literaturas.
4. Os “poetas dos noventa” lense a si mesmos, como demostra o feito de apareceren seis citacións entre compañeiros de navegación, co caso paradigmático de Estevo Creus que cita nos seus dous libros ao seu coetáneo Celso Fernández Sanmartín.
NOTAS A RODAPÉ
1Unha primeira versión deste texto, máis irreverente, publicouse en 1997 en O Pote. Boletín do Grupo Anónimo de Barcelona, publicación non venal da que só se tiraban 50 exemplares en fotocopias. Todos os textos aparecían sen sinatura e desde a sombra coordinaba e editaba a revista o crítico Xesús González Gómez. Alén de arquivos persoais, coma o meu, consérvase unha colección completa na Fundación Penzol, onde a lectora ou o lector curioso pode ler o orixinal deste artigo sen a oportuna poda das irreverencias.
2“… O debate público entre os axentes dun sistema como o galego é positivo en canto síntoma, e acaso debería ser celebrado de modo unánime por extremadas ou mesmo falaces que resulten as súas manifestacións, descualificacións e caricaturas máis fementes. Preveño que non equiparo a polémica a unha situación de río avolto, fornecedora de tripaxe para certos cronistas e historiadores da literatura de pasadomañá e alimentadora tamén visceral dalgunhas lerias de hoxe. A polémica é positiva e necesaria ante todo polo seu potencial clarificador das identidades e das alteridades en liza, que deben ser descodificadas nun sentido poético, estético, cultural e, non menos, ético e político.” en Casas, Arturo (1997): De impurezas, epitafios e balbordos. Lectura non só sistémica de Fascinio, de Chus Pato, nas coordenadas líricas dos 90. Anuario de Estudos Literarios Galegos 1996. Vigo: Galaxia. 129-148.
(Ruta conmemorativa 20 anos Penedos. Foto ©Emilio Roca)
Este pasado sábado, 6 de xuño, o Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom) organizou un roteiro para conmemorar os Vinte anos de loita polos Penedos de Pasarela e de Traba e publicou un caderno literario co mesmo título.
O caderno poético, con textos introdutorios do Presidente da entidade Xosé María Lema Suarez e do xeólogo Juan Ramón Vidal Romaní, está dispoñibilizado para libre descarga nesta ligazón.
Por razóns laborais, propias da fin de curso, foi imposible estar coas compañeiras e compañeiros da entidade, mais fixéronme chegar o caderno no que se publica o meu poema escrito ad hoc «Penedos de Pasarela e de Traba».
Deseguida reproduzo o texto, non sen antes deixar tres ligazóns a crónicas sobre a actividade ambiental reivindicativa e festeira. Obrigado, camaradas!
Penedos de Pasarela,
Cando vos vexo, penedos,
Suspiro de amor por ela
(Eduardo PONDAL, Queixumes dos pinos, 1886)
Penedos de Pasarela e de Traba,
cando vos vexo, penedos ergueitos,
quero identificar a inspiración
e o fascinio na ollada de Pondal.
Por que falou con vós? Por que estimou
a vosa intimidade de silentes
penedos ancorados na paisaxe?
Ou fostes se callar unha presenza
no camiño da escola de Nemiña
que se mergulla amodo nos sentidos?
Precisaba ser bardo nas profecías,
vate en comuñón íntima coa terra
e non letraferido dos seus versos
a interpretar os misterios do seu canto.
(Fernando Cabeza Quiles nunha foto de Ana García, La Voz de Galicia)
Esta bitácora crebas.gal vén sobrevivindo como repositorio de textos publicados noutros lugares, como sucede con este artigo intitulado «Fernando Cabeza Quiles, un sabio da Onomástica, in memoriam», unha lembranza do noso prezado amigo finado o 1 de maio nun accidente coa bicicleta. Este obituario viu a luz o pasado 11 de maio na edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia e no diario dixital Que Pasa Na Costa, a quen lles agradezo a súa xenerosidade nas persoas de Xosé Ameixeiras e de Ubaldo Cerqueiro, respectivamente. Velaquí o texto, que tamén se pode ler nas devanditas ligazóns.
Fernando Cabeza Quiles, un sabio da Onomástica, in memoriam
Curiosamente souben do pasamento do amigo Fernando Cabeza Quiles en terras de Granada, onde tamén desenvolveu parte do seu destacado labor de investigación que recolleu no libro, de gozosa lectura como toda a súa obra, Galegos en Las Alpujarras granadinas (Toxosoutos: 2003).
Como lembraba o poeta e editor Miguel Anxo Fernán-Vello foise “O Sabio do Nós”, que nos iluminaba sobre a Onomástica, nomeadamente sobre a Toponimia, tanto na súa escrita coma no seu discurso público (en palestras e colaboracións radiofónicas sempre amenas e interesantes) ou na conversa persoal coas amizades que o tratamos. Tiven a fortuna e a honra de ser unha desas persoas, de escribir recensións da súa obra literaria, pois era tamén autor de libros de relatos, e de manter un diálogo frutífero dende hai ben anos, mesmo antes de coincidirmos nalgunha das actividades do Batallón Literario da Costa da Morte.
Sempre bo e xeneroso á hora de partillar os seus coñecementos e a súa erudición. Na nosa correspondencia electrónica conservo dúas anotacións toponímicas que lle solicitei e que como homenaxe quixera reproducir deseguida.
En outubro de 2013 a curiosidade dun compañeiro docente no CPI Viaño Pequeno (Trazo) e a miña propia e confesada ignorancia ao respecto levoume a lle procurar unha explicación ao topónimo fisterrán (O) Rostro, que nomea un dos areais máis coñecidos e máis bravos de toda a Costa da Morte. A solución ás nosas dúbidas chegou da man do amigo escritor e especialista en toponimia, Fernando Cabeza Quiles, que xa na altura publicara tres volumes intitulados: Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (Xerais: 1992, descatalogado); Os nomes da terra: topónimos galegos (Toxosoutos: 2000) e Toponimia de Galicia (Galaxia: 2008). O noso amigo deu resposta de maneira xenerosa, que moito lle agradezo, á cuestión que lle fixen chegar e velaquí o que nos dixo:
«Verbo do topónimo fisterrán (O) Rostro, naceu na punta litoral do mesmo apelativo, para despois dar tamén nome á praia contigua. Vén da voz latina Rostru(m), “pico de ave, morro, fuciño”, e, en xeral, “calquera cousa ou accidente xeográfico ou topográfico con forma de saínte”; valores semánticos idóneos para aplicar a cabos ou saíntes abruptos da costa, como a punta do Rostro fisterrá da parroquia de Sardiñeiro e outra así chamada que hai nas illas Sisargas. O Rostro sería así un topónimo similar ao do Morro, aplicado igualmente a saíntes costeiros, que proxectan ou alongan o seu “rostro” ou “morro” no mar. Tamén penso que os substantivos comúns “rostro” e “morro”, referidos a esas partes sobresaíntes do corpo humano ou dalgúns animais fociñentos, recollen a mesma idea significativa que os topónimos homónimos O Rostro e O Morro».
E por volta de xaneiro de 2020 soliciteille información sobre o singular topónimo Bazarra da miña parroquia natal de Toba (Cee), que sempre nos causou fascinación pola súa rareza, topónimo hoxe de sobras escoitado grazas a que unha gasolineira, situada nese lugar, decidiu con excelente criterio preservar o nome. A singularidade de Bazarra como topónimo pódese consultar no portal Toponimia de Galicia, onde é o único resultado en todo o territorio galego. Máis feraz é a procura na Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega (ILG), que documenta 251 apelidos Bazarra, coas maiores porcentaxes nas localidades de Porto do Son, con diferenza, Muros e Noia, só superadas polas cidades en números absolutos, por razóns obvias derivadas da emigración rural ás áreas urbanas.
Fernando Cabeza Quiles, que xa acrecentara os seus estudos coas obras A toponimia celta de Galicia (Toxosoutos: 2014) ou Toponimia da Estrada (RAG / AGO: 2018), concello no que foi profesor durante varios anos, fíxome chegar a súa opinión.
Así, concordaba con outro experto, Gonzalo Navaza, escritor e profesor da UVigo verbo da orixe do topónimo Bazarra a partir dunha posible base prerromana *BAC ou BAC(I), ‘depresión, oco, concavidade’. Unicamente matizaba: “pero, máis que a unha pequena depresión de terreo que se enche de auga no inverno, penso que Bazarra alude a un fondal máis grande. Tamén considero que o nome da súa parroquia matriz, Toba, se pode referir á mesma depresión orográfica noutro dos seus puntos. O tal fondal podería ser o que ocupa o lugar de Toba de Abaixo e a area recreativa, especialmente onda os muíños. Para isto que eu che digo colla forza e verosimilitude, os lugares de Toba de Abaixo, a area recreativa e Bazarra (o primixenio, pois supoño que hoxe a aldea estará estendida) terían que estar próximos ou moi próximos entre si. Tamén podería suceder que o topónimo Bazarra se refira a algunha encosta ou terreo en pendente da depresión, que se ve moi ben, segundo creo recordar, dende o lugar de Toba de Arriba. En toponimia os conceptos de fondal e encosta, que forman parte da mesma realidade orográfica, poden aparecer nomeados nun mesmo nome de lugar ou, loxicamente, en dous próximos entre si, como poden ser Bazarra e mais Toba”.
Un auténtico deleite ler, e lembrar agora, as súas anotacións sobre os nomes dos lugares, expresadas con sabedoría científica e con amenidade que xa só poderemos gozar na lectura dos seus libros.
Que a Terra che sexa leve, caro amigo e profesor.
No último número, 249 (xaneiro, febreiro e marzo do 2026) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un texto intitulado «Na procura da luz», que recensiona o libro Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade.
Este número 249 centra os seus contidos monográficos no tema «Ramón Otero Pedrayo, guía de galicia», baixo a coordinación de Patricia Arias Chachero, quen tamén asina o texto inaugural «Ramón Otero Pedrayo, unha homenaxe xusta», e completan este monográfico os artigos de Manuel Gago Mariño «Un manual para imaxinar un país: a Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo», «Intercambio espistolar entre Otero Pedrayo e Celso Emilio Ferreiro», de Ramón Nicolás, «A viaxe de Ramón Otero Pedrayo a Caracas: a man invisible de Ramiro Isla Couto» de José Luis Pastoriza Rozas e «Otero Pedrayo e o drama para ler Eiras Vedras», que asina Manuel F. Vieites.
A seguir vai unha «Conversa con Henrique Monteagudo», elixido novo presidente da RAG, coa epígrafe «Facer camiño pensando a cultura dende Galicia», en diálogo con Xosé Manuel Soutullo e María López Sández.
Na sección «Temas do noso tempo» publícase o artigo «A diversidade sexual e de xénero nas aulas, materia pendente?: “Gai o xusto”», de Álvaro Domínguez.
Deseguida na sección «Ciencia e Técnica» Iván Fernández Pérez e José Ángel Docobo Durántez asinan o texto «A eclipse total de Sol do 12 de agosto de 2026 en Ferrol: antecedentes e perspectivas».
Na sección de «Historia e Memoria» publícase «No 25 aniversario do pasamento de Castelao: os actos do Ateneo de Ourense, 1975», que asina novamente Patricia Arias Chachero e na de «Documentos» recóllese o traballo de Henrique Monteagudo «Dúas cartas, desde Cuba, de Joaquín Monteagudo á súa esposa Lourenza Romaní (1918-1919)».
Neste novo número, as páxinas de «Creación» achegan a colaboración de Alba Tomé cun fragmento da súa novela As humidades e varios poemas da obra A distancia do século, de Ánxel Huete.
As habituais recensións literarias da sección «O espello das letras» complétanse cos artigos «Reivindicación intempestiva de Ánxel Fole escritor de xornais» que asina Xesús González Gómez; «Camões contemplado desde Galicia» que asina Xosé Manuel Dasilva e péchase co artigo de Carlos Méixome Quinteiro «Os escritos memorialistas de Darío Álvarez Blázquez».
A maiores na sección «Crónica» aparece o texto «Carta de Lisboa: a cidade imperial que se renova», da autoría de Xavier Queipo.
Por parte na sección «Arte» Marc Wouters escribe sobre «Explosión de silencio» e Xavier Seoane asina «Nos lindes da percepción e da arte: o último facer creativo de Ánxel Huete».
Pechan o volume a sección «Feminismos» onde Guadalupe Jiménez-Esquinas escribe sobre «Paisaxe e marisqueo: unha análise feminista dende os coidados» e por último na sección de «Música» o texto «Á beira do Ulla, naceu unha requinta: o legado do Obradoiro de Riobó, berce da requinta», que asina Rafael Carracedo Crespo.
Velaquí o contido da miña colaboración neste número:
Na procura da luz
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022
Carballo: Espiral Maior, colección Baldaio, 184 páxinas
A primavera da nova década de 2020 bateu nas nosas vidas coa malfadada experiencia vital dunha pandemia que sementou de anxos negros todo o planeta, un fito que marcará para sempre a todas as xeracións que a padecemos e que, alén da crueldade da Parca, encarcerounos nun confinamento, máis evidente nos urbanitas e máis livián nos ruralitas, con notables consecuencias psicolóxicas (no ensino aínda notamos anos despois a súa funesta pegada no alumnado).
Os cómaros da vida. Diarios 2020-2022, de Xosé Antonio Andrade, non é unha obra strictu sensu sobre esa experiencia traumática, como o poden ser na nosa literatura poñamos por caso Tempos de pandemia. Diario dun confinamento, do poeta Xavier Seoane, en Espiral Maior, ou Illados. Diario da pandemia, con textos da académica María López Sández e imaxes do fotoxornalista Miguel Muñiz, ou Diario dun mestre na pandemia, de Santi Domínguez, ambos e dous en Galaxia. Non é este o lugar para facermos un exhaustivo reconto das moitas obras de nós e de literaturas próximas que teñen na súa cerna esa época de incertezas e desacougos. Porén a obra de Andrade trascende ese período como axiña subliñaremos.
Antes de máis, cómpre non lle facer ao italiano Dino Segre, Pitigrilli, autor dun singular Dicionario da sinceridade, quen escribiu: “O limiar é o que o autor escribe despois, o editor publica antes e os lectores non len nin antes nin despois”. Certo é que ás veces atopamos prólogos prescindibles e superfluos, mais desta volta o limiar que asina o escritor e editor Miguel Anxo Fernán Vello é de lectura obrigada, ao meu ver, polas eruditas notas sobre a escrita dos diarios na literatura e por (re)lembrarnos que Castelao foi co seu Diario 1921. Francia, Bélxica, Alemaña, «o primeiro escritor galego que nos ofreceu a fórmula dos ‘diarios’». Moi pouco despois foi o poeta Manuel Antonio quen asinou o seu De catro a catro. Follas sin data d’un diario d’abordo (1928). Mais houbo na nosa literatura diarios moi importantes, velaí o Diario sin datas (1987) e o Diario íntimo dun vello revoltado (2001) do poeta Antón Tovar, a quen algún día celebraremos nas Letras Galegas, ou Darío a diario (1996) co que a poeta Xela Arias a celebrar a maternidade ou os diarios dramáticos de Syra Alonso, anosados por Anxos Sumai, que seguen o fusilamento do seu home o pintor Francisco Miguel. Diarios dun nómada (1993) de Xavier Queipo ou o recente Diarios/1. Azul Monforte (2023) do poeta Antón Lopo, entre outros. Así pois, ensaio, narrativa e poesía na escrita diversa e plural de diarios que nos conmoven.
Detense tamén Fernán Vello, coma un excelente filólogo, no significado de “cómaros” quer coma termo real quer coma símbolo. Ás súas explicacións engadimosque a palabra, malia estar moi presente xa nos poemas de Rosalía, Pondal e Curros, non sobrancea nos títulos das obras da nosa literatura, tan só o primeiro poemario de certa entidade da posguerra, Cómaros verdes (1947), de Aquilino Iglesia Alvariño, e o máis recente Cómaros de mel e rosas (1995), de Manuel López Foxo.
Pola súa banda os diarios de Andrade presentan unha estrutura de tríptico con cadansúa epígrafe, “Estado de alarma e préstamos ICO” recolle as anotacións de 2020, que principian o 6 de agosto e rematan na noitevella dese ano; “De ausencia irreparable” compila as de 2021 desde o día de aninovo até o 23 de xuño, un mes despois de despediren a nai, razón última dos hiatos que se producen na narración, e finalmente “A derradeira mudanza”, terceira e máis breve das partes, vai desde o 15 de xaneiro até o 17 de xuño de 2022 cando se pechan para a protagonista as portas da morada familiar: “Deixo nesta casa a dor inevitable das ausencias máis sentidas e a estrutura inacabada de soños incumpridos”. Nai e Casa son palabras maiores nestes diarios.
Talvez por criterio autorial ou editorial completan a obra un “Índice onomástico” e un “Índice toponímico” que configuran moitos dos afectos. No primeiro conviven os nomes e alcumes da veciñanza, da parroquia, da Seavia natalicia, cos grandes nomes da arte mundial, como cando os distintos verdes do seu cuarto fanlle lembrar a Gustav Klimt, mais nomeadamente da literatura, ou até da actualidade (ínclito Trump) mais hai dúas pulsións que cómpre nomear, a poesía de Antón Avilés de Taramancos e a narrativa de Xosé Neira Vilas. E na toponimia comparecen os lugares da memoria, da Galicia nomeada, microtopónimos como a Fonte Xanoca, a carón dos afastados Abu Dabi ou Alaska.
Non hai exhibicionismo da intimidade nestas anotacións de Andrade, senón confesións e reflexións, moitas delas en diálogo con outras persoas do seu ámbito relacional a través dunha rede social (FB), e a lectura lévanos con ritmo, mesmo lírico en ocasións, con transparencia sobre diversos aspectos da vida e a lectora / o lector incluso pode intuír o estado de ánimo do autor, a dor e mais a alegría, con momentos de humor branco e con falar retranqueiro. Velaí dous exemplos: “Hoxe, á hora do almorzo no bar, fun tanto ao fondo da cunca que atopei un mosaico romano. Pensei en chamar a Patrimonio, pero antes quería arrepañar ben todas as faragullas” ou cando le na prensa que Gucci comercializa uns vaqueiros manchados de herba a mil euros e afirma “Voume forrar vendendo nos que eu uso a diario na leira”.
Hai un enorme poeta italiano que Andrade non cita mais co que dialoga implicitamente, Cesare Pavese (quen se suicidou en 1950), cuxa primeira obra intitulou Lavorare stanca (Traballar cansa) poemas de 1936, que tiveron unha edición ampliada en 1943. En efecto, nas anotacións de Andrade está o cansazo e a fatiga do seu propio traballo, o mundo do Dereito, do anquilosamento burocrático (eses “crocodilos” como chaman no argot, na xerga, aos asuntos que medran e medran sen se resolveren) e da doenza que o afastou de exercer o discurso público profesional. Hai unha presenza desmedida da síndrome denominada co anglicismo born out, e para sandar están a conversa, a escrita e as andainas, moitas delas na compaña das entidades Instituto de Estudos Bergantiñáns e Senda Nova.
Da diversidade deses camiños da vida, con momentos de soidade ou coa presenza das amizades e dos afectos é do que falan estas anotacións de Andrade que transcenden do ámbito persoal para faceren parte de nós. Xa ben o dixo Miguel Torga, no volume 3 dos seus Diários: «Um diário não é necessariamente um perpétuo mea culpa.Pode ser um simples memento, um exercício espiritual, um caderno de apontamentos, tudo o que se queira».
Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Desta volta un artigo sobre a presenza dun poema do muxián Xervasio Paz Lestón nunha obra prohibida pola censura franquista e que levaba o título Trinta anos de poesía crítica. 1936–1966. Estudo e Escolma, da autoría do profesor Xesús Alonso Montero e que agora recuperou Galaxia en edición literaria de Ramón Nicolás. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.
Un poema do muxián Xervasio Paz Lestón nun libro prohibido pola censura franquista
Trinta anos de poesía crítica. 1936–1966. Estudo e Escolma
Xesús Alonso Montero. Edición de Ramón Nicolás
Vigo: Galaxia, 2022, 240 páxinas
O profesor Xesús Alonso Montero (1928–2026) finou o pasado 12 de febreiro e aos seus 97 anos conservaba intactos os seus extraordinarios dotes como orador e como polígrafo de numerosa obra, nomeadamente no eido dos estudos literarios. Por escasas semanas non puido contemplar a edición, convertida xa na súa primeira obra póstuma, que preparou con rigorosidade e sabenza Ramón Nicolás dunha das súas antoloxías comentadas, neste caso co título orixinal de Trinta anos de poesía crítica. (1936–1966). Estudo. Escolma. (A protesta de trinta poetas), con erro neste subtítulo xa que en realidade compila trinta e dous, e que non vería a luz no ano 1967 por mor da prohibición para ser publicada emitida pola censura franquista que recibía o eufemístico nome de “Oficina Voluntaria de Consulta Previa”, dependente da “Dirección General de Información” do Ministerio de Información y Turismo, sendo ministro Fraga Iribarne, da que se nos ofrece aquí o seu relato e testemuño documental e que se resume na sentenza “no es aconsejable la edición de la obra”.
O propio Alonso Montero escribiu ad hoc un limiar de vinte páxinas no que explica as vicisitudes que correu esta antoloxía, que ía editar a imprenta ourensá Gráficas Tanco, propiedade dun seu camarada comunista. O mesmo malfado ía sufrir outra compilada por Méndez Ferrín, como ben analizou e puido documentar Xosé Manuel Dasilva nun artigo en Grial 238 e na súa recente obra Os libros censurados por Franco (Galaxia, 2026).
O duro e inclemente informe censor contén parágrafos coma este: “Es de notar que en el texto predominan las composiciones o inéditas o publicadas en órganos del exilio y que el valor literario de la mayor parte de ellas es tan escaso que explica perfectamente la exclusiva motivación política”. Un informe que está asinado por Manuel Picos Vilavella (se callar pseudónimo), coñecido polas súas traducións de Erich von Manstein, xeneral alemán xulgado en Núremberg por crimes de guerra e contra a humanidade. Este censor semella ter moita teima e zuna pola literatura galega, pois tamén participou de varios expedientes de censura a Méndez Ferrín.
Na escolma os poemas impublicables pertencen a Villar (Bernardino Graña), Novoneyra, Ferreiro, Neira (Vilas), Seoane, Paz Lestón, Manuel María, López Casanova, Tovar e Méndez Ferrín. E iso que Alonso Montero explica como nesa época exerceu a autocensura con poemas e autores que podían ferir a susceptibilidade censora.
Por parte, Ramón Nicolás estuda as referencias bibliográficas previas do propio Alonso Montero a esta obra que quedara sen editar e fai un percorrido sobre a heteroxeneidade das voces e das xeracións incluídas, alén de completar interesantes informacións ecdóticas sobre algúns autores, mesmo sobre aqueles dos que menos datos hai no cumprido Limiar orixinal e nas súas correspondentes microfichas.
Estas breves biobibliografías resumen os datos dos autores coñecidos nesa época e en ocasións redúcense a unha liña, poñamos por caso Xervasio Paz Lestón, poeta muxián emigrado na Arxentina do que subliña “(Só sei del que publicou un poema en Eufonía)”. Porén o propio Alonso Montero case tres décadas despois ampliaría a información na súa columna no xornal La Voz de Galicia, na que citaba un breve artigo biográfico asinado en 1979 por M. A. Baño na revista Alborada da ABC de Corcubión en Bos Aires. As inesgotables pescudas do profesor Alonso Montero alicerzaron a tese de licenciatura de quen isto asina A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo, elaborada baixo a súa dirección.
O poema de Paz Lestón que está entre os textos que fan “no aconsejable la edición” para a censura leva por título «Agoiramento», publicado nunha revista da emigración galega na Arxentina, Eufonía, nº 2, setembro de 1959. Foi exhumado 26 anos despois polo propio Xesús Alonso Montero no seu discurso de ingreso como académico na RAG o 30 de outubro de 1993,“Manifestos” en verso en favor da poesía civil nos primeiros tempos da posguerra na Galicia da terra e na Galicia emigrante (1939-1962) (A Coruña: RAG, 1993) e polo poeta Rafa Vilar en: “Novas de América: a poesía de Paz Lestón” (Revista das Letras do Correo Galego, 2 /marzo/ 1995), antes de se incluír na miña tese de licenciatura na que tiven a fortuna de traballar cos manuscritos e mecanoscritos do poeta muxián cedidos polo seu fillo, o chorado e finado doutor Juan Gervasio Paz Narbaiz. Do poema «Agoiramento», non se conserva o texto orixinal e na revista Eufonía aparece datado polo autor “Bós Aires, 1959”. Na nota a rodapé indica tamén “Xervasio Paz Lestón, director da revista Alborada”. O profesor Alonso Montero só reproducía a primeira parte, mais para a censura era suficiente que se dedicase a lembrar as “rebertías” (rebeldías) de Curros ou que escribise “contra o mostro feroz das tiranías” ou que o pobo soerguese “tras roxas auroras”. Velaquí o poema completo:
Agoiramento
(Coa mente en Curros Enríquez)
I
Ao numen tutelar do esgrevio bardo
das variles e xustas rebertías
ofreceulle seu lírico homenaxe,
nas planas primixenias, EUFONIA.
¿Podería levar máis outo siño
ese ofertorio de sonoras rimas?,
¿Qué terá de alcontrar máis diño alcuño
que o do maior poeta de Galicia?…
¡Que o eiscelso esprito que viveu loitando
contra o mostro feroz das tiranías
inspire as voces dos aedas novos
que sonean na Terra ou pelegrinan!
¡Que os delores da Patria hoxe en silenzo
tremen nas cordas das noveles liras
deica soerguer ó pobo en odio santo
que, tras roxas auroras, o rediman!
Acender o rencor en contra os déspotas
é condición primeira da poesía,
tamén a de puñar contra a iñorancia
que embouta a humanidade da iñominia.
Non está o tempo pra enfiar metáforas
que, en rebesgado estilo, nada digan
mentras cantan na Terra encadeada
as voces das xenreiras homicidas.
Son tempos do deber ineludibre
prá que o vate chamou “casta maldita”.
¡Quén hoxe non pulsare as roucas cordas,
que, pra sempre, enmudeza e crebe a lira!…
II
Si o enxebre numen do tronante Curros
tutelou a nacencia de EUFONIA,
ben está que a avalar veña istas outras
a dóce santa laica de Galicia.
Despois do inspirador bico de Xove,
a branda man que ampara i agarima
do outo arquetipo da muller galega,
da musa do delor, de Rosalía.
¡Que o alerta alcuño das augustas somas
luz poña no vieiro de EUFONIA,
pra que esta voce que antre dóres nace,
acade longa e resoante vida!
Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Desta volta unha recensión do libro Toponimia de Zas, de Xosé María Lema Suárez, publicado pola Real Academia Galega (RAG). Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.
Toponimia de Zas, de Xosé María Lema Suárez, entre as certezas e os enigmas
A colección «Terra Nomeada» da Sección de Lingua / Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG) vén de arrequentar o seu catálogo coa publicación de dous novos títulos: Toponimia de Zas, da autoría de Xosé María Lema Suárez, e Toponimia de Padrón e Pontecesures, elaborada por Fernando Cabeza Quiles, que seguen ao anterior Toponimia de Carnota, de Alfonso Blanco Quintela, todos tres membros da Asociación Galega de Onomástica, entidade coeditora das obras xunto coa propia RAG e os concellos mencionados, alén de contaren co subsidio económico da Deputación da Coruña.
Xosé Mª Lema, presidente do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom) e académico correspondente da RAG, en Toponimia de Zas pescuda coa súa coñecida rigorosidade nas certezas e nos enigmas da orixe etimolóxica, ás veces discutida, de todos os lugares das dezaseis parroquias deste concello da Terra de Soneira, analizando 117 topónimos maiores xa que o investigador subliña que Brandoñas e Muíño non existen como lugares e só como denominacións parroquiais. Porén non remata aí o seu labor investigador pois tamén nos subministra cumprida información sobre outros topónimos de lugares deshabitados ou desaparecidos ou de vinte espazos xeográficos, nomeadamente ríos e pontes, montes e pedras senlleiras ou de interese arqueolóxico.
O «Estudo dos Topónimos» vai precedido dunha sucinta e interesante «Introdución» que en pouco máis de vinte páxinas consegue, sen aborrecer malia a profusión de datos, que a persoa lectora poida familiarizarse co contexto xeográfico e histórico do concello, botando man dos seus numerosos traballos anteriores sobre a cuestión, de xeito principal o volume Zas polo miúdo (2020), en coautoría con Evaristo Domínguez Rial. Non esquece percorrer a influencia das familias fidalgas, como os Moscoso ou os Rioboo, na conformación do territorio, así como a demografía que explica o abandono duns lugares e o pulo doutros, para rematar esta entrega coas notas filolóxicas, en diálogo con Xosé María Rei Lema, sobre os trazos que definen a fala de Zas e cun achegamento á cartografía dos apelidos e dos xentilicios máis populares neste concello soneirán.
Resultan moi útiles e necesarias as catro páxinas coa «Explicación dalgúns termos» pois así os que somos neófitos na cuestión podemos aprender, poñamos por caso, que un corónimo é un tipo de topónimo que designa unha entidade superior a un núcleo de poboación ou que un hodotopónimo é un topónimo que fai referencia a vías de comunicación.
O «Estudo dos Topónimos» preséntase en orde alfabética e cada unha das fichas, tanto as máis sintéticas como as de maior extensión, son de amena lectura, con afán didáctico e divulgativo, e mesmo en ocasións con referencias que nos deixan co sorriso nos beizos, velaí cando se explican O Allo e A Cebola ou O Chamberín, de simpática ocorrencia. Por certo, non todo é tan sinxelo porque as diferentes interpretacións do primeiro ocupan até dez páxinas, superando a Brandomil (onde a presenza literaria de Pondal non podía faltar), e con continuos apelos á documentación que tratan de nos ofrecer catro posibles interpretacións, expostas con clareza antes de suxerir a súa escolla.
Xa o primeiro, As Abellas, lugar da parroquia de Muíño, é unicum, nome de lugar único na toponimia maior de Galicia e, como vai suceder sempre ao longo do libro, Lema Suárez explicita as hipóteses da súa orixe, inclinándose desta volta pola máis plausible a priori, ser terra de alvarizas.
A documentación citada e estudada non só pertence ao vello Reino de Galicia e a outras fontes galegas, ou aos sempre citados Catastro de Ensenada (c. 1760) ou Diccionario de Madoz (1845-1850) e os nomenclátor do XIX, pois en moitas ocasións recorre a documentación doutros reinos peninsulares, como cando explica A Andragalla, na parroquia de Lamas, que nos leva á posible orixe nun antropónimo feminino de Nafarroa. Se callar bótanse en falta maior presenza de fontes da antiga Gallaecia, nomeadamente do actual norte de Portugal, por exemplo ao explicar Pudenza faise referencia ao cognado Podence (Palas de Rei) mais non se cita a antiga freguesía portuguesa co mesmo nome en Macedo de Cavaleiros (distrito de Braganza), que ten sona polos Caretos, un dos máis coñecidos entroidos tradicionais coas súas máscaras diabólicas e cun pequeno mais interesante museo que recomendo visitar. Como tamén chama a atención que á hora de explicar Ventoselo non se cite a coñecida Ventosela, en Ribadavia, na comarca do Ribeiro, á que deron sona o seu gaiteiro ou a infancia do académico e profesor Xesús Alonso Montero.
As dificultades de determinar etimoloxías fan que orixes que hoxe damos por certas, como Baio desde o antropónimo latino Badius, tamén sexan postas en cuestión con outros novos argumentos.
Boa parte dos topónimos estudados son únicos en Galicia, algúns teñen etimoloxías discutidas e outros, orixes escuras e mesmo enigmáticas. Lema Suárez confesa eses atrancos como cando escribe “A etimoloxía do topónimo Xallas é realmente complicada”, mais axiña engade todo o catálogo de posibles interpretacións, advertindo que ás veces esas hipóteses non poden ser tomadas como definitivas.
Evidentemente as formas de nítida raíz latina ou incluso árabe (como A Atalaia) son moito máis transparentes e ofrecen menos dificultades de interpretación que aqueloutras, e son bastantes, de voces que proveñen de orixes prerromanas e onde a escuridade abona varias hipóteses.
A ordenación alfabética fai que peche o libro o propio topónimo do concello, Zas, que ilustra perfectamente como as novas interpretacións botan terra sobre as anteriores, xa que até non hai moito dábase por certa a súa orixe no xermánico sala, e de aí ao latín medieval, mais que recentes estudos do filólogo Paulo Martínez Lema relacionan co fitónimo latino salix “salgueiro”.
En definitiva, malia estarmos diante dun ensaio de carácter filolóxico o estudo de Xosé María Lema Suárez devén nunha entretida lectura, na que moito se aprende ou coa que se pode debater, polo que cómpre agradecerlle esta entrega que nós puidemos ler en papel, nun libro ben editado que leva antes da capa un mapa despregable do concello de Zas con todos os topónimos citados, mais que a Real Academia Galega (RAG) dispoñibiliza para descarga libre en pdf, unha versión dixital accesible na seguinte ligazón: https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/book/453
(Xesús Alonso Montero. Retratos de Manuel Álvarez, setembro de 2025)
(Este obituario publicouse hoxe no dixital Que pasa na Costa)
Esta mañá de febreiro deixounos a triste nova do pasamento do académico e profesor Xesús Alonso Montero. Que a Terra lle sexa leve! Desde a mágoa recupero ou reescribo algúns parágrafos na súa memoria.
A biografía intelectual do profesor Xesús Alonso Montero está ateigada de numerosos e imprescindibles -moitos deles- títulos e algúns deles foron obxecto das miñas recensións críticas. Porén, farei acordanza de cando coñecín persoalmente ao profesor que moito antes xa era referencia indispensable nas miñas lecturas.
Non fun alumno seu até os cursos de doutoramento. Así, en 1996 fun discente no seu curso denominado «Guerra civil (1936-1939) e literatura galega» e ao ano seguinte doutro intitulado «Tres institucións: Real Academia Galega (1906), Seminario de Estudos Galegos (1923-1936) e Instituto Padre Sarmiento (1944)». Ambos e dous foron de moito proveito para min, de maneira especial o primeiro pois en cada sesión viña cargado con libros da época, editados no interior ou producidos no exilio, e sempre deixaba circular aquelas primeiras edicións entre o alumnado. Anos máis tarde habíame agasallar cun exemplar dun daqueles, concretamente A gaita a falare de Ramón Rey Baltar, que se publicou en 1939 destinado a recadar fondos para os combatentes republicanos.
Naqueles cursos alicerzouse o meu interese pola literatura galega de entreguerras e por suxestión da profesora Dolores Vilavedra decidín solicitarlle ao profesor que fose o meu director da Tese de Licenciatura, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo.
De feito, o primeiro artigo sobre o poeta muxián Xervasio Paz Lestón (Muxía, 1898 — Buenos Aires, 1977) na prensa galega que puidemos coñecer publicouno o académico Xesús Alonso Montero na súa columna no xornal coruñés La Voz de Galicia o 13 de novembro de 1994, onde citaba o breve artigo biográfico asinado por M. A. Baño na revista Alborada, da ABC de Corcubión en Bos Aires, en abril de 1979. De aí viña o meu propio coñecemento deste autor muxián, que era sinatura habitual nunha revista que puiden consultar nas coleccións privadas de Rafael Mouzo (ex-alcalde nacionalista de Corcubión), do historiador Luís Lamela ou das hemerotecas, en especial da que atesoura o Arquivo da Emigración do Consello da Cultura Galega, que houben de revisar para a elaboración da ficha que inclúe o Dicionario da Literatura Galega, volume II. Publicacións periódicas (Galaxia, 1997), coordinado pola crítica e profesora Dolores Vilavedra.
E a penas dúas semanas despois, o antropólogo muxián Manuel Vilar engadía algún novo dato aos achegados por Alonso Montero nun artigo na edición de Carballo do mesmo xornal o 13 de novembro de 1994. Por parte, meu irmán Rafa Vilar exhumou varios poemas que lle fornecera o chorado e finado doutor Juan Gervasio Paz Narbaiz, fillo do poeta, no texto intitulado «Novas de América: a poesía de Paz Lestón», no suplemento Revista das Letras, O Correo Galego, 2 de marzo de 1995.
Non había moito máis. E o profesor converteuse no meu director da Memoria ou Tese de Licenciatura, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo, que foi lida e defendida o 29 de xullo de 1997, perante un Tribunal que presidía o finado profesor doutor Benito Varela Jácome e polos profesores doutores Arturo Casas Vales, Francisco Fernández Rei e Dolores Vilavedra Fernández, obtendo o grao de Licenciado coa cualificación de Sobresaliente. Boa parte do texto foi publicado co mesmo título posteriormente pola extinta Edicións do Castro (1998), o que o fai un volume de librarías de vello.
Uns anos despois asinei en co-autoría co profesor Alonso Montero o volume Textos e documentos para o congreso sobre García Lorca, poeta en lingua galega (13, 14 e 15 de xullo, Facultade de Filoloxía, Santiago de Compostela,1998), co que se agasallou ás persoas asistentes ao devandito evento, do que eu propio ía ser Secretario e do que fun afastado días antes por unha chamada da Consellería, así mo confesou doído don Xesús nunha conversa persoal, que nesa altura eran habituais entre nós.
A nosa colaboración continuou en 1999 como recolle o volume, de libre descarga, Guerra civil (1936-1939) e literatura galega (Textos e documentos para unhas xornadas de estudio e debate), en edición literaria de Xesús Alonso Montero e eu propio, como material previo do congreso que baixo a mesma epígrafe se celebrou no Consello da Cultura Galega, en Santiago de Compostela os días 14, 15 e 16 de decembro.
De co-autoría tamén foi a edición literaria da Poesía galega completa e textos en prosa de Emilio Álvarez Blázquez (Xerais: 2005) que foi unha proposta súa á editora.
E aínda nesa mesma liña de estudos da memoria histórica outra obra en co-autoría derivada do noso traballo común e que tivo moito suceso foi a obra Guerra Civil e Literatura Galega (1936-1939) (Xerais: 2006).
Nesa década tamén foi un excelente e implicado director para a miña Tese de Doutoramento en Teoría da Literatura e Literatura Comparada intitulada A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e Estudo, que foi lida e defendida o 25 de febreiro de 2008, obtendo o grao de Doutor coa cualificación de Sobresaliente Cum Laude. Dado que foi un labor de moitos anos, no traballo tamén aparece como titor o profesor Francisco Fernández Rei, xa que Alonso Montero non podía figurar ao ser profesor emérito cando se defendeu. Este magno traballo é de acceso libre na rede en varios lugares, como no repositorio poesiagalega.org, tamén deu pé ao libro Antón Zapata García. Biografía dun poeta emigrado ao servizo da II República (Laiovento, 2009).
Nestes trinta anos de trato persoal aínda tiven a sorte de colaborar co profesor en moitos outros proxectos de menor entidade e de aprender en todas e cada unha desas oportunidades.
Finalmente, da millenta de páxinas escritas polo profesor Xesús Alonso Montero reproduzo o texto da súa sección «Beatus qui Legit», que fora publicado o 1 de agosto de 1997 en La Voz de Galicia e que escolmou nun volume de artigos. Velaquí:
BEATUS QUI LEGIT
Xervasio Paz Lestón volve a Muxía
Xesús Alonso Montero
Poeta de interesante obra, non tardará en ser coñecido e valorado nos medios literarios e académicos, ata o de agora, verbo da súa obra, máis ignorantes ca desdeñosos. Trátase dun excelente poeta menor que escribiu e publicou os seus versos na Galicia Emigrante, en Buenos Aires, cidade á que chegou da idade de doce anos. De escasa fortuna, como tantos emigrantes, levaba con el o idioma das terras de Muxía, a súa patria, e nel, na súa fala natal, escribiu 183 poemas que hai tempo reclaman que unha man filolóxica os exhume, publique e examine. Esa man xa a temos desde hai tres días. En efecto, o 29 do pasado mes de xullo foi defendida na Universidade de Santiago de Compostela a Memoria de Licenciatura titulada A poesía de Xervasio Paz Lestón: edición e estudio.
O seu autor, Arximiro Villar González (Miro Villar), xa era coñecido por traballos non moi desemllantes ó presente. Miro Villar, por outra parte, é un poeta con voz e peso entre as voces poéticas de hoxe, condición esta, a de poeta, non secundaria á hora de examina-la obra doutro poeta. A súa Memoria de Licenciatura sobre Paz Lestón ten o rango e as características dunha auténtica tese de doutoramento. Así o entendeu o tribunal que a examinou o 29 de xullo.
Nado na aldea de Serantes, do concello de Muxía, no ano 1898, Paz Lestón chega en xaneiro de 1911 a Buenos Aires, onde falecerá en outubro de 1977 ós 79 anos de idade. Na súa biografía de autodidacta hai un episodio de especial trascendencia: as súas lecturas na biblioteca dun local do Partido Socialista próximo ó almacén familiar onde traballaba. Fillo lexítimo destas lecturas, a súa vida —e a súa obra— vai se-la dun progresista non alleo ó humanismo marxista. Algúns dos seus mellores versos arrincan deste humus.
Foi, con frecuencia, un poeta civil, e foino porque estaba convencido da necesidade e da utilidade dese tipo de poesía: execrou a Franco, chorou a Alexandre Bóveda, increpou o imperialismo ianqui, gabou o verbo rebelde de Curros Enríquez, cantou a Castelao… Na súa poesía había, sen embargo, outras musas. Cantou, por exemplo, os eidos matrios, que era unha forma de volver á infancia («Se canta lo que se pierde», dixo Machado). Destas páxinas, debo cita-lo poema escrito en 1948 co gallo da morte de Celestino Sar (o Seixas de Aboi), famoso regueifeiro a quen el, de neno, oíra recita-las súas brillantes improvisacións. Esas aulas —as dos regueifeiros, as da poesía dos fistores— foron a súa primeira universidade literaria.
(De esquerda a dereita, o finado doutor arxentino Juan Gervasio Paz Narbaiz -fillo do poeta muxián Xervasio Paz Lestón-, eu propio e o profesor Xesús Alonso Montero, no acto de presentación na compostelá galería de Sargadelos do volume A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo. Ao fondo entre o público os amigos muxiáns Manuel Vilar Álvarez e Xoán Bautista Pose Paz, parente do poeta e daquela alcalde nacionalista de Muxía. Xuño 1999)
“QUINÓN”
As nubes da incerteza ferintes coma o sol,
sempre sodes Ulises, hai sempre unha Penélope
que agarda con tecidos. E Ítaca está distante
mesmo que fose a penas unha marea de horas,
e Ítaca está distante mesmo que sempre volvas.
De Gameleiros (2002)
Estamos a lle poñer o ramo a este ano que, máis unha vez, andou entre as luces e as sombras.
Precisamos aínda máis os abrazos cálidos, a comprensión e a paz e menos as armas xenocidas.
E todos os desazos deviren azos de esperanza.
Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2026 que se achega para ti e a túa xente!
*E máis unha vez botei man da fotografía de Manuel Álvarez que acompaña o poema “Quinón” do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).
Entre as perdas que arderon este ano quixera lembrar a fotógrafa Maribel Longueira que finou o 18 de outubro e coa que tiven a honra de colaborar no seu libro de fotografía Alguén agarda que volva alí (2008) e un dos meus mellores amigos, Mon Rey Senra, o bibliotecario de Cee, que nos deixou o 18 de abril e a quen dediquei este poema no volume colectivo Botando raíces, que conmemora o 50.º aniversario do instituto Agra de Raíces de Cee, no que estudamos.
As Raíces
Now, to pry into roots, to finger slime,
To stare, big-eyed Narcissus, into some spring
Is beneath all adult dignity. I rhyme
To see myself, to set the darkness echoing.
Seamus Heaney
Agora, perscrutar raízes, pôr a mão na lama,
Olhar uma nascente, qual Narciso esgaseado,
Não o consente a dignidade do adulto. Faço a rima
P’ra ver o meu reflexo, e pôr a escuridão a ecoar.
(Tradución ao portugués de Arlindo Correia)
*
Agora, nas raíces indagas, lenta terra
dos teus avós paternos. Absorbes as substancias
que nutriron a escrita desde o sangue en cadoiro,
as palabras nutrientes apañadas nos libros.
Esas mesmas raíces ancoradas na lingua
humilde e cadenciosa dos devanceiros. Árbore
que en ti medrou perenne con humus do substrato
até ser lingua viva, palabras para a escrita.
Auga limpa das fontes, minerais, Poesía,
que tímida deixaches na revista escolar,
Zeltia, voz pondaliana que vos deu ás intrépidas
e andando o tempo serdes feros corvos do Xallas.
Ventos ávregos, quentes como ermas castiñeiras,
queimaron as raíces. Das augas do silencio
rebrotou vagarosa, con ímpeto e memoria,
a escrita en crecemento desde a núa epiderme.
As sementes xermolan, protexidas con dedos
sucios de terra tinta, medra a flor nas froiteiras
e escribes como nunca. E velaí están vizosas
as raíces dun tempo que a sombra ocultou luz.
(Na memoria de Mon Rey Senra,
cómplice na querenza polos libros
e pola historia desta fisterra atlántica)
