Os exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías de Manuel Álvarez, viaxan para Abegondo e A Coruña

As persoas que seguen esta bitácora ou a miña conta de Twitter @MiroVillar puideron participar no sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros (2002), con fotografías do guardés Manuel Álvarez, en fermosa edición xa descatalogada por Xerais, para así celebrarmos un novo ano 2020 e tamén para celebrarmos que esta bitácora leva xa 1343 anotacións desde que naceu (28 de xuño do 2011).

Para participar había que lle dar axeitada resposta a esta sinxela pregunta:
«Lindo», un dos poemas de Gameleiros principia co verso de prestado Roubáronnos o vento. A quen lle debemos a súa autoría orixinal?

a) Álvaro Cunqueiro
b) Rosalía de Castro
c) Alexandre Nerium
d) Manuel Antonio
e) Rafa Vilar

Resposta
As respostas debían enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal,
nun chío coa palabra-chave ou hashtag #LindoGameleiros
ou nunha mensaxe directa dirixida á conta de twitter @MiroVillar

A resposta axeitada obviamente era d) Manuel Antonio.

E houbo 18 respostas que bateron no cravo. Moito me agradaría que todas elas recibisen exemplares do libro Gameleiros mais non era posible e foron sorteados dous entre todas as respostas atinadas. Cada exemplar leva a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que o gañador ou gañadora sinale e esas dúas persoas favorecidas polos fados foron:

@loli_manteiga (Loli Manteiga Gómez, Abegondo), a través do Twitter.
@anxoma (Xosé Manuel Pérez Álvarez, A Coruña), a través do Twitter.

Obrigado, moitas grazas a todas as persoas que participaron no sorteo.

E moitos parabéns ás dúas persoas premiadas e a gozardes coa lectura!

Publicado en Fotografía, Memoria Literaria, Poesía, Tradicións | Deixa un comentario

Recensión á biografía Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, de Miguel Anxo Seixas Seoane, en Grial 223

E tamén nese último número, 223 (xullo, agosto, setembro do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, na sección intitulada «O espello das letras», nese artigo intitulado « Dúas biografías: Castelao e Dieste», aparece a segunda sobre o volume Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane. Velaquí:

Castelao. Construtor da nación
Tomo I. 1886-1930

Miguel Anxo Seixas Seoane

Vigo: Galaxia, 2019, 1332 páxinas

Baldomero Cores titulou «Unha biografía perenne» un artigo en La Noche (11-04-1953) para falar das dificultades do xénero e das bondades das obras biográficas escritas por Stefan Zweig, que naquela altura xa escribira máis dunha ducia. Cores sinala que as biografías de Zweig son froito da portentosa cultura dun home apaixonado. E así podemos considerar Castelao. Construtor da nación de Miguel Anxo Seixas, quen xunta unha inconmensurable erudición e a paixón dunha entrega a un inxente labor de “andar ás crebas” durante vinte anos.

Unha angueira así, sintetizar a vida e a obra dun persoeiro da dimensión de Castelao, obriga a que o biógrafo tivese que facer sucesivas reformulacións para poñer orde e concerto na enorme cantidade de documentación, primeiro para lla entregar á Fundación Castelao, da que é vicepresidente, e logo para envorcar todo ese coñecemento nunha magna Tese de Doutoramento, á que precederan outras obras sobre o rianxeiro como Castelao pintor (Galaxia, 2006) ou artigos nas colectivas Para ler a Castelao (2000) e Galicia, o sorriso de Daniel (2004) ou comisariando exposicións como a recente “Castelao maxistral”.

Sobre a complexidade da tarefa reflexiona Seixas na Introdución, comparándoa cunha nao coa súa obra morta visible e a súa obra morta invisible e moito máis grande. Tamén nos ofrece unha interesante síntese das biografías escritas no noso País desde a que considera inaugural, Murguía (1933), de Vicente Risco.

Este primeiro tomo estrutúrase en nove capítulos, sen título e de desigual extensión, enmarcados sempre entre dous anos, ás veces precedidos dunha fotografía, e que inclúen varias epígrafes con encabezamentos máis precisos e rematan cunha vaga oceánica de notas. Un Apéndice gráfico final completa este longo percorrido. E o contido de cada capítulo non se cingue tan só aos episodios da vida de Castelao, arrequentándose co repaso histórico da sociedade contemporánea, na vida civil, no político, no social ou no cultural, poñamos por caso cando se cita o escaso número de libros en galego que cada ano se publican.

De feito, nos dous primeiros (1886-1895; 1896-1899) os datos sobre o propio Castelao representan unha mínima porción, malia sabermos que comeza a escribir e a riscar debuxos na escola particular do seu tío antes de ingresar na pública aos sete anos. Porén inclúen moitos antecedentes familiares e sobre todo describen a vila rianxeira (poboación, economía local…) e a configuración administrativa do estado, un Reino de España católico confesional, castelán, centralista e castrense, cunha Galicia subsidiaria. Feito que explica moitas cousas, como a emigración de seu pai Mariano ao territorio da Pampa arxentina. Seixas nunca cita un dato que non poida documentar, así a correspondencia epistolar entre pai e nai testemuña como en 1896 se reencontran en Buenos Aires e o neno coñece o proxenitor. Escena e escenarios daquela inmensa chaira que inspiraron páxinas literarias do escritor rianxeiro nos catro anos de estadía até que unha doenza do pai marcará o regreso a un Rianxo que mudara ben pouco.

A formación académica enche dous novos capítulos (1900-1902 e 1903-1908) co estudo do Bacharelato en Compostela, coa curiosidade de suspender dúas veces Preceptiva Literaria, e os posteriores cursos universitarios de Medicina. Desta volta coñecemos tamén o desenvolvemento da cidade neses anos, o poder eclesiástico, a situación do ensino ou a súa desgaleguización, aínda que “estudara a Anatomía vertendo as leciós no coarto da pousada ó galego”.

Consegue titular, non sen problemas, como Bacharel en Artes e convence o pai para estudar Medicina. Máis unha vez Seixas non só detalla os seus estudos, que amosan un Castelao festeiro, velaí a súa condición de guitarrista e caricaturista na Tuna de Medicina, e un estudante pouco disciplinado e de reiterados suspensos, senón que nos ofrece unha ben interesante e documentada radiografía do mundo universitario. É a época na que coñece a Virxinia, a súa futura muller, aínda que namorou antes dunha súa irmá, e na que é declarado inútil para o servizo militar por unha lesión de corazón. No entanto o lapis xa non abandonará a Castelao e Seixas consegue dar conta dos seus traballos gráficos para os comercios da cidade ou en periódicos efémeros, El Barbero, revistas, La Tribuna Literaria, ou proxectos como o seu Álbum de autocaricaturas.

Un dos capítulos máis extensos (1909-1915) pormenoriza a súa presenza nas publicacións Galicia Moza e Vida Gallega, onder se converte nun ilustrador de sona que comparte páxinas cos máis respectados e recoñecidos intelectuais e que introduce a lingua galega nos textos. En opinión de Seixas “Castelao autodidacta enchóupase con todo o que o rodea”. Ao mesmo tempo consegue o grao de licenciado, principia o seu encontro coa pintura e as súas ilustracións chegan até as revistas da emigración, primeiro no semanario Galicia (A Habana) e a seguir en moitas outras cabeceiras.

A súa estadía formativa en Madrid virá acompañada da súa primeira carta en galego a unha moza de Dodro, que Seixas reproduce íntegra, cando mesmo co seu pai a correspondencia era en castelán. Son anos ligados a exposicións pictóricas e a colaboracións gráficas como ilustrador, mentres decide rachar con Vida Gallega porque cre que a revista viguesa fomenta a emigración.

De regreso a Rianxo é o tempo da súa coñecida participación en El Barbero Municipal, sempre a carón de Eduardo Dieste, unha epígrafe que nos permitirá seguir a súa evolución ideolóxica e a súa progresiva conciencia política. Nestes anos é cando vai exercer o seu labor médico, sen cobrar, descubrindo que non é a súa vocación, e envorcándose na pintura, pola que recibirá os seus primeiros recoñecementos públicos, como a medalla na Exposición Nacional de Bellas Artes e outras exposicións individuais e colectivas en cidades galegas ou en Madrid así nolo tesmuñan. E principia a súa serie de pinturas de cegos ou a traballar por encarga. Porén, a arte non garante o sustento e chegarán oposicións ao corpo de estatística, que vai aprobar.

No ámbito privado documéntase a voda con Virxinia, coñecemos a familia Pereira, e o nacemento do seu fillo, así como as súas primeiras dificultades na visión, que o volveu cego temporalmente. E no ámbito político testemúñase o seu achegamento aos agraristas de Basilio Álvarez, ao tempo que as súas ilustracións adoptan un ton moito máis reivindicativo. Seixas consegue detallar cada unha delas e os seus obxectivos con precisión cirúrxica.

Como non podía ser doutro xeito (1916-1920) configura outro longo capítulo que vén coincidir co nacemento e esplendor das Irmandades da Fala. Achegámonos agora á cidade de Pontevedra, capital de provincia da que Seixas detalla os insterticios políticos, onde o horario de oficinas permítelle ter unha intensa vida social e cultural, mais tamén exercer como profesor de debuxo no Instituto. Son anos nos que tamén debuxa cubertas e contracubertas de libros, publica obras de seu como o folleto Algo acerca de la caricatura, e neste tempo no dicir de Seixas “aquí debeu comezar o entendemento de Castelao co irmandiño Cabanillas”.

A evolución do galeguismo, o voceiro A Nosa Terra e máis tarde a revista Nós, a influencia do catalanismo, os procesos electorais, converten este capítulo na cerna deste Tomo I, aínda que a profusión dos acontecementos históricos eclipse novamente un chisco a figura do propio Castelao que se recupera cando Seixas nos fala do narrador en galego dos relatos “O segredo” (1909) e “O inglés” (1914), que permanecen aínda sen publicar, ou “Peito de lobo” que agardaría a ver a luz até 1919. Logo virán as “Cousas da vida” e outros textos que o ratifican, así como o seu primeiro ensaio en galego “Arte e galeguismo”. Paga a pena deterse na análise deste texto fulcral que realiza Seixas.

Unha epidemia de gripe que o converte en médico ocasional, o seu continuado labor como publicista en galego, como pintor “primitivista” ou novas oposicións para o ascenso na categoría de Estatística engaden a dimensión máis persoal deste lustro.

No sétimo capítulo (1921-1922) salienta a crónica da súa viaxe a Francia, Bélxica e Alemaña. Seixas documenta os numerosos atrancos antes de obter a bolsa de estudos e as diferentes estadías, para as que acrecenta e cruza moitos datos que completan a percepción e a visión que o propio Castelao escribiu no seu Diario 1921 e “seguir as súas olladas coas súas crenzas previas, as cavilacións e os apuntamentos íntimos daquela, pois foi publicado postumamente”.

Seixas conclúe que “logo de todo o visto na viaxe de 1921 case non vai cambiar a súa pintura” e só interrompe o seu concienciudo seguemento para nos lembrar algúns acontecementos importantes que sucedían en Galicia, como a terceira asemblea das Irmandades. O epistolario de Castelao nesa viaxe foi intenso e o que se conserva conforma outra fonte inestimable de información.

De volta á Terra acrecenta a sólida relación con Vicente Risco, por razóns culturais e políticas, e aínda terá vagar para participar na pontevedresa Xuntanza de Estudos Galegos, ao tempo que se incorpora a Galicia. Diario de Vigo, outra fito das súas colaboracións xornalísticas, ou publica Un ollo de vidro, achegas que novamente coñecemos en profundidade.

O penúltimo capítulo (1923-1927) principia coa epígrafe máis dubidativa de todo o rigoroso traballo de Seixas, pois o autor non é quen de nos confirmar algúns dos datos que ofrece, ás veces contraditorios, sobre a súa viaxe con Risco a Barcelona. Máis preciso, como adoito, é a crónica da quinta asemblea da ING, da interrupción da revista Nós ou de toda a intensa actividade que Castelao segue a desenvolver en Galicia, como a súa participación no Seminario de Estudos Galegos.

A ditadura de Primo de Rivera vén mudar moitas dinámicas e obviamente Seixas dedícalle varias páxinas ás repercusións que tivo no galeguismo en todas as frontes, mesmo “a prensa nacionalista é censurada e prohibida”. Malia todo, Castelao segue a publicar ilustracións e relatos, incorpórase a El Pueblo Gallego e Faro de Vigo, segue a ser reproducida a súa obra na emigración (e a Seixas non se lle escapa unha dese repertorio), antes de que apareza a primeira compilación de Cousas (1926), cuxa ecdótica analízase con profusión. Con todo, a epígrafe máis reveladora é “Derradeiro relato inédito editado”, antes dunha nova alusión á súa vida persoal “Volve a cegueira”, que nos amosa o seu lado máis humano nun momento no que o seu único fillo segue no leito, xa moi grave da súa doenza.

Para lle poñer o ramo a este Tomo I, Seixas escolle o trienio (1928-1930), que se incia coa traxedia da morte do fillo e a solidariedade que suscitou, que deixa a Castelao sen azos para continuar a publicar. A concesión dunha bolsa de viaxe á Bretaña, na que outra volta Seixas segue todo o proceso de adxudicación, revélase fundamental, e desta volta vai na compaña de Virxinia, muller da que moi pouco sabemos nesta biografía. Antes da xeira xunta novos contos para a edición de Cousas. Segundo libro (1929). As anotacións de viaxe e a correspondencia conservada axudan máis unha vez a coñecer con fondura a súa significación, da que nacerían as follas do Álbum de Bretaña e a obra Las cruces de piedra en Bretaña.

Acontecementos políticos, como o Pacto de Lestrobe ou o de Barrantes, a sexta Asemblea Nazonalista; persoais e literarios como a segunda xeira de colaboracións en Faro de Vigo, a publicación polo SEG da obra As cruces de pedra na Bretaña (1930) ou Cincoenta homes por dez reás (1930) en Nós, déixannos ás portas da chegada da II República, momento histórico que Seixas escolle como fronteira entre este tomo e o seguinte da triloxía.

Cómpre agardar, coma neste, altura e rigorosidade, amenidade, malia a inxente fervenza de datos, que nunca chega a facerse indixesta, e incluso unha pequena dose de humor na redacción que casa moi ben coa querenza de Castelao. Afirma Seixas que existe unha cidadanía que axudou a construír esta obra, mais abofé que eses alicerces precisaron do seu labor continuado e preciso.

Publicado en Arte, Biografía, Estudos literarios, Historia, Narrativa, Política, Recensións | Deixa un comentario

Recensión á biografía Rafael Dieste. O libre pensamento, de Luís Rei Núñez, en Grial 223

No último número, 223 (xullo, agosto, setembro do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un artigo intitulado « Dúas biografías: Castelao e Dieste», que xunta dúas recensións, a primeira sobre a obra Rafael Dieste. O libre pensamento, de Luís Rei Núñez, e a segunda sobre Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane.

Este número 223 xira arredor da homenaxe monográfica «Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda: camiños explorados», con media ducia de artigos inéditos da propia escritora que veñen introducidos polo artigo «Sobre a investigadora literaria Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda (1961-2018)», de Xesús Alonso Montero; deseguida os seis artigos intitulados «Lectura de Morgana en Esmelle (2012), de Begoña Caamaño. Proxección da Materia de Bretaña na literatura galega contemporánea (1939-2013)»; «Proposta de edición dos Seis poemas galegos a partir dos manuscritos»; «Rosalía de Castro, Galicia e os galegos en Eça de Queirós»; «Valle-Inclán, tradutor de Eça de Queirós, ou un aspecto do “galeguismo” de Valle-Inclán»; «Gabriel Aresti e as letras galegas» e «Víctor Said Armesto e Rosalía de Castro».

Na sección «Temas do noso tempo» aparecen os artigos «O conto da posverdade» de Carlos Fernández e sobre a mesma temática «Perspectiva histórica e socioeducativa das relações entre Portugal e Timor-Leste», de Ana Isabel Silva e «Situação sociolingüística em Timor-Leste», de João Carrilho Silva. Alén diso, neste novo número, as páxinas de creación poética son da autoría de Isaac Xubín e narrativa de Ana Cabaleiro.

Completan o número as habituais recensións literarias da sección «O espello das letras», na sección «Crónica» o texto «Carta de Moscova. Unha retirada a tempo», de Brais Suárez González.

E na sección «Historia e memoria» publícanse os textos «O Servicio Univdersitario del Trabajo (SUT). Concienciación social e política no eido universitario 1952-1968» que asina Xoán Anllo e «Identidades, diferenzas, estereotipos. Entre os galegos cotiáns e os galegos imaxinarios» de Fernando J. Devoto.

Pecha o volume na sección de «Fotografía e Artes Visuais» o texto asinado por Almudena Fernández Fariña «Unha ollada feminista arredor de Berta Cáccamo».

Velaquí a primeira parte da miña recensión:

Rafael Dieste. O libre pensamento

Luís Rei Núñez

Vigo: Xerais, 2019, 388 páxinas

O xornalista Luís Rei Núñez, na súa dilatada escrita literaria, ten unha especial querenza por desenvolver dunha ou doutra maneira aspectos biográficos de persoas que lle interesan pola empatía cos seus posicionamentos estéticos e/ou ideolóxicos. E esta determinación non só se fixo evidente nos seus ensaios, quer naquela primeira biografía de Rafael Dieste, A travesía dun século (Edicións do Castro, 1987), quer en Poetas Andantes Navegantes (1987), na que estudaba aspectos da vida ou da obra dunha notable serie de escritores (só unha escritora, Rosalía) e de artistas plásticos. Tamén se fixo patente na súa narrativa, en forma de biografías noveladas ou narrativas que se centraban en episodios biográficos, velaí O señor Lugrís e a negra sombra (2007) ou O encargo do señor Castelao (2016).

En boa parte, de os compararmos con atención, Rafael Dieste. O libre pensamento é unha reescrita, corrixida e acrecentada, máis de tres décadas despois, do volume A travesía dun século. Porén, o propio Rei Núñez sinala no «Ultílogo» que agora pretendeu unha biografía menos «autorizada» e moito máis completa. Sen o querer nesas páxinas finais en certa maneira o biógrafo vai confesar a súa identificación co escritor rianxeiro.

De feito, aquel punto de vista máis distante é unha das escasas perspectivas que se botan de menos nesta nova entrega. A outra é a decisión editorial de Xerais Crónica de prescindir das numerosas fotografías que acompañaban e axudaban a contextualizar o relato biográfico. Por sorte, ese criterio de economía non deixou fóra o sempre útil «Índice Onomástico».

Anna Caballé, responsable da Unitat d’Estudis Biográfics da Universitat de Barcelona e unha das máis importantes especialistas sobre a biografía e o canon biográfico, sinala no seu artigo «Los horizontes epistemológicos de la biografía» dous grandes patróns de obxectividade, o primeiro que non inclúe o coñecemento directo do suxeito biografado e o segundo que parte, pola contra, dese coñecemento, como é o caso de Luís Rei Núnez, e nestes caso Caballé aínda sinala outras dúas posibilidades, afastarse dos círculos de influencia do biografado ou beneficiarse da súa estreita colaboración ou da da súa contorna. E Rei Núñez confesa novamente no «Ultílogo» que a muller de Dieste, Carmen Muñoz, desde 1985 e en sucesivas conversas até 1987, puxo a súa memoria e o seu arquivo persoal ao servizo da súa investigación.

Se A travesía dun século dispuña de 13 capítulos, agora condénsase o material biográfico en tan só dez, de maior extensión “á luz dos moitos documentos que foron emerxendo das zonas de sombra”.

«Infancia en Rianxo contra 1900» e «O soldado que non tirou a medalla» non só detallan a infancia e a mocidade de Dieste senón que, con estilo literario, mesmo poético como na descrición da casa no segundo parágrafo, pretenden darnos a coñecer a vila mariñeira da época, a orixe xeográfica da estirpe familiar (das dúas posibles, italiana e flamenga, o biógrafo dá por boa a segunda), o seu temperán acceso á educación, propio da súa clase social acomodada, así como os seus anos composteláns ao se matricular na Escola Normal de Mestres e a súa primeira emigración a Tampico, onde principia a escribir relatos en castelán e a gañar premios literarios. En opinión de Rei Núñez aquí están os alicerces dunha prosa que o levará a compartir “futuro Olimpo contístico con Castelao, Cunqueiro e Fole”. Neste capítulo aínda hai vagar para a evocación da admiración por Vicente Risco e da súa amizade xuvenil co poeta Manuel Antonio, mais tamén das súas coñecidas desavinzas porque Dieste participa da guerra colonial no Protectorado de Marrocos.

«Primeiros libros» é un capítulo fulcral, que principia cando Dieste entra na redacción do xornal vigués Galicia, dirixido por Paz-Andrade, onde tamén vai publicar os seus contos nos «Domingos literarios», algúns deles recollidos máis tarde en Dos arquivos do trasno (1926), e despois de se afastar do devandito xornal axiña vai colaborar con outra cabeceira viguesa, El Pueblo Gallego.

Rei Núñez aproveita para facer historia do Vigo e da produtiva prensa desa década dos vinte, mais tamén da mingua na liberdade de expresión da ditadura primorriverista. O biógrafo torna en crítico literario para debullar cada un dos contos compilados por Dieste, así como a súa primeira recepción, e o mesmo sobre a obra teatral de ambientación mariñeira, A fiestra valdeira (1927), cuxa lectura servirá para o seu ingreso na sección de Artes e Letras do SEG.

Tamén para coñecermos con profusión de datos a amizade entre o escritor rianxeiro e o pintor cesureño Carlos Maside ou a súa primeira xeira londiniense, cabo do seu irmán e cónsul Eduardo, onde escribirá un primeiro Don Frontán en galego, publicado en castelán como Viaje y fin de Don Frontán, no selo da libraría Niké, ao coidado de Arturo Cuadrado e Luís Seoane. Dieste está en plenitude creativa, que se completa no relato biográfico cos testemuños do seu achegamento ideolóxico á esquerda nunha sociedade convulsa que venta a chegada da esperanza republicana.

«E chegou Carmen» amosa o fascinio do biógrafo pola personalidade da que foi compañeira de Dieste e o seu argumentario sobre a comuñón íntima da parella e a notable influencia dela. Porén o capítulo ábrese relatando a entrada do escritor nas Misións Pedagóxicas en 1932, despois de se entrevistar co seu presidente Cossío. É a época dos primeiros poemas de Dieste que han configurar Rojo farol amante e das numerosas misións rurais como a que percorre Galicia de agosto a decembro de 1933, e Rei Núñez describe a biblioteca, a arte e todas as achegas misioneiras, co teatro de marionetas, dos cristobitas, como función máis diesteana, tamén na produción textual que recollerá no futuro na súa obra dramática.

E o destino fai que en posteriores misións Carmen Muñoz Manzano acompañe a Dieste, e ao pintor Lugrís, co seu retablo polas aldeas, até casar cinco meses despois de se coñeceren. A viaxe europea como bolseiro para estudar teatro, primeiro a Bélxica e despois a París, fai que a parella se somerxa na efervescencia cultural e na bohemia, aínda que Dieste non perde o tempo e alén da memoria do seu traballo académico escribe ensaio.
De volta alternan estadías en Rianxo e Madrid mais xa se respira o ambiente de enfrontamento civil relatado no capítulo «A Hora de España». É o tempo da súa participación na Alianza de Intelectuais Antifascistas, coas súas discrepancias internas tan de seu nas esquerdas, mais sobre todo da súa enorme contribución á revista Hora de España, sen abandonar a creación teatral con obras de intervención social, como Nuevo retablo de las maravillas.

As cousas non marchan ben para a República e os Dieste rematan en Barcelona, onde Rafael vai situarse á fronte da revista Nova Galiza, e onde coincide coa delegación do PG. Rei Núñez testemuña que é nesta altura cando principia a usar o pseudónimo Félix Muriel, tan importante na súa obra. A maioría dos textos son de ton combativo, mais non esquece a contística nin o teatro.

«A forza curadora das cartas» serve para coñecermos os primeiros anos do exilio, que se abren coa separación de Carmen e Rafael, de aí a importancia de cultivar o xénero epistolar. Son magníficas as páxinas que relatan a intricada peripecia do exilio de Carmen e da súa procura do reencontro, para o que foi fundamental a intervención de Carlos Gurméndez pai. E axiña o exilio a Montevideo.

E en xullo de 1939 os Dieste chegan a Bos Aires. «Camarada Félix Muriel» relata a súa integración en todos os espazos republicanos e antifranquistas, acollidos polos seus parentes e coincidindo con Luís Seoane que chegara nos primeros meses da guerra e que lle encarga a Dieste diversos traballos para a editorial Emecé, como os dous primeiros títulos da colección poética Dorna: unha tradución do De catro a catro de Manuel Antonio e a segunda edición do seu Rojo farol amante.

Son anos de traballos para outras editoriais (Atlántida), de tertulias artísticas e políticas (no Tortoni) que o biógrafo relata con entusiasmo, e dun texto ben curioso e importante na súa obra «Tratados y confidencias de Félix Muriel», aparecido na revista De mar a mar, que dirixía Lorenzo Varela. Rei Núñez realiza unha encomiable esexese sobre esta creación diesteana que xa nunca abandonou o seu universo literario e habería dar lugar a Historias e invenciones de Félix Muriel. E por volta de 1945 regresa á literatura teatral revisitando obras anteriores que dará ao prelo en Atlántida, unha entrega que certifica a pulcritude e a reflexión metaliteraria de Dieste.

Non é menos interesante a nova estadía europea que se recolle en «Robinsóns en Cambridge… e mais despois» coa encarga do Museo Municipal de Montevideo de elaborar informes para posibles adquisicións pictóricas. Aquí coñecemos os Dieste máis artísticos que percorren as principais cidades italianas, mais tamén de novo Londres e outras cidades inglesas e outras urbes francesas dos Alpes marítimos. A estadía en Cambridge é ben importante porque serve para que Rafael desenvolva as súas preocupacións matemáticas, froito de moitas obras de ensaio posteriores, algunha delas publicada no tempo que viven na mexicana Monterrey.

«Bos Aires bis» trae o doloroso pasamento de seu irmán Eduardo, cónsul que tanto os axudara en momentos difíciles. Proseguen as investigacións matemáticas de Rafael, mais tamén lingüísticas como no manual Pequeña clave ortográfica. Porén, do noso punto de vista, a angueira máis importante desta época é a súa participación na Agrupación Galega de Universitarios, Escritores e Artistas (AGUEA) e nas súas accións galeguistas. Dieste mesmo chegará a dispensar aulas de galego. Mentres o epistolario permítelles a comunicación co denominado exilio interior, o núcleo dos intelectuais galaxios que os vai recibir en 1961 en Vigo.

O último capítulo «Deixando atrás tantos etcéteras» reelabora tamén dous epígrafes de A travesía dun século, se callar daquela máis significativos pois titulábanse «Das usuras do tempo á Academia» e «Ordea-la obra para zarpar» e son estes os dous episodios máis sobranceiros. Regresan a Rianxo, que Rei Núñez describe en contraposición ao Rianxo da infancia, e mentres Carmen é readmitida como inspectora educativa, Dieste publica en 1962 a segunda edición e definitiva de Dos arquivos do trasno, co engadido de doce contos recuperados, aínda que desde Galaxia teiman en que escriba unha nova obra na nosa lingua. Non o fai, segue a publicar en castelán. Isto non é óbice para a súa entrada na RAG, que Rei Núñez detalla desde unha primeira proposta até o seu nomeamento en xuño de 1967, feito que destacados autores (Francisco Pillado, Fole…) aproveitan para reivindicar a súa obra, aínda que o seu ingreso co discurso, aquí debullado, A vontade de estilo na fala popular, demórase até abril de 1971.

A reedición dos seus títulos principais sitúa a Dieste no momento en vida de maior recepción nos cenáculos literarios e no reducido público lector dos estertores franquistas, mais os primeiros anos da transición democrática provocan un redimensionamento da súa obra do que xa pouco vai gozar porque en 1981 fina, sen acreditar moito aínda na concreción da renacida Autonomía de Galicia.

Luís Rei Núñez achegounos documentos e datos novidosos para (re)escribir unha biografía amable e rigorosa, na que se mostra cativado polo biografado, un Dieste creador total, republicano e galeguista non nacionalista, vimbios cos que se identifica en boa maneira. Son máis de trinta anos de traballo, de relectura da súa obra e de ardua investigación. Ben merece a nosa estima lectora.

Publicado en Biografía, Contos, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Narrativa, Poesía, Recensións, Teatro | Deixa un comentario

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade no 2020

“LINDO”*

Roubáronnos o vento pero aínda podemos
atravesar a vida con vogas e ceavogas
de remos, porque os brazos coñecen a afouteza
e ningunha tormenta rebenta o noso peito,
enorme de certezas, xigante de ilusión.

Estamos a piques de lle poñer o ramo a este ano que, coma adoito, mesturou momentos doces e outros amargos.

Escribiu o poeta Manuel Antonio no seu poema «Sos», do inmenso libro De catro a catro (1928) os versos Roubáronnos o sol (…) / Roubáronnos o vento (…). Este último tomeino de prestado para a miña propia reflexión no quinteto «Lindo» de Gameleiros (2002).

Nesta nosa vella nación milenaria perdura o abandono e o despoboamento do rural e a nosa cultura e a nosa lingua sofren agresións e o desleixo de quen ten o poder político para as subverter, como veñen de confirmar os estudos do Informe do Consello de Europa.

Ao tempo continúan en devalo as seculares conquistas dos nosos dereitos civís, democráticos e sociais e non se recoñece o exercicio do dereito de autodeterminación dos pobos.

Cómpre arrincarmos de raíz as malas herbas da inxustiza social, o machismo e a xenofobia.

E todos os desazos que houber teñen que mudar en azos para erguer a esperanza no futuro.

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2020 que se achega para ti e a túa xente!

*E máis unha vez botei man dunha fotografía de Manuel Álvarez que acompaña ese poema do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).

Publicado en Efemérides, Fotografía, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVIII): ¡Esta é noite de Nadal!, un poema de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar un canto de nadal do poeta muxián Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

¡Esta é noite de Nadal!, un poema de Gonzalo López Abente

A literatura galega, coma outras con raiceiras na cultura cristiá, é prolífica en cantos de nadal. Unha temática que non lle pasou desapercibida ao académico Xesús Alonso Montero que, malia se autodefinir adoito como ateo e marxista, escribiu o artigo “O nadal nas letras galegas (1940-1979)”, que se publicou en Madrygal, Revista de Estudios Gallegos, 10 (11-33), Madrid, 2007, que edita o Centro de Estudos Galegos. Facultad de Filología. Universidad Complutense.

No devandito texto o profesor sinala: «Eu posúo unha colección non desdeñable con textos de Aquilino, Celso E. Ferreiro, Manuel María, Ben-Cho-Shey, Xosé Mª Álvarez Blázquez, Arcadio López-Casanova…, razón pola cal estes non son anteriores a 1959, ano no que eu imprimín o meu primeiro nadal. Curioso do xénero, teño feito algunhas indagacións, froito das cales hai na miña colección nadais anteriores: de Aquilino (1948, 1949), de Celso Emilio (1951, 1955, 1956), de Manuel María (1952)…».

Porén, nas súas eruditas referencias non se cita un poema de Gonzalo López Abente intitulado ¡Esta é noite de Nadal! e que se publicou na revista Vamos, Órgano del Colegio Minerva, Santiago de Compostela, 35, decembro de 1957. Compileino no apartado [Dispersos e Inéditos] na Poesía Completa de Gonzalo López Abente, Espiral Maior, 2012, en coedición coa Fundación López Abente.

Malia que algunhas fontes citan 1948 como data de inicio, segundo a páxina do centro educativo que a acubilla a revista Vamos «Nace en 1951, con el Colegio M. Peleteiro. Ya desde sus orígenes contó con la colaboración de los alumnos, a quienes iba dirigida, si bien en ella colaboraban también profesores del centro y firmas más o menos prestigiosas vinculadas a la Universidad de Santiago o a la cultura gallega». E nese espazo virtual tamén coñecemos que o «Colegio Manuel Peleteiro nace a principios de los años cincuenta. Rodeados de un prestigioso equipo de profesores, Don Manuel Peleteiro y su esposa Doña Dolores Ramos consiguen llevar a las aulas de la Academia Minerva (1951) una nueva concepción educativa: la formación integral de personas capaces de afrontar su futuro autónomamente. El reconocimiento externo a su buen hacer no se hace esperar. Los excelentes resultados académicos provocan un incremento vertiginoso en la demanda de plazas. En 1957 se impartió el primer curso en el edificio de la calle República Argentina».

A día de hoxe descoñecemos a razón pola que o poeta muxián Gonzalo López Abente enviou este canto de nadal á revista compostelá Vamos e que viu a luz en decembro de 1957. Cómpre lembrar que nesa década dos cincuenta a súa escrita literaria non era moi vizosa aínda que nesa altura comezan a escoitarse as voces que o reivindican, así o núm. 1 da revista Nemancos (1953), que dirixía o ceés Baldomero Cores Trasmonte, reclamará unha homenaxe a López Abente “retirado das loitas profesionaes” e o poeta Avelino Díaz, director da revista Galicia da Federación de Sociedades Galegas, en Bos Aires, dedícalle o poema “Virá a primaveira” no seu libro Arumes ao vento. Versos galegos (1953).

Nesa década dos cincuenta López Abente dá ao prelo a súa colectánea de poemas Centileos nas ondas (1958), aínda que a súa feitura é evidentemente anterior, imprímese dentro do labor de recuperación literaria que nesas datas está a facer a editorial Galaxia, facendo parte da colección “Trasalba” e que en testemuño de Méndez Ferrín pagou Xaime Illa Couto. Trátase dun libro de poemas mariñeiros, publicado cando López Abente tiña xa oitenta anos e era o vicedecano dos escritores galegos, con dous menos que Ramón Cabanillas, e os versos afortalan aquela apreciación de Vicente Risco de que estamos diante do noso poeta do mar.

Tamén nesa década dos cincuenta López Abente publica varios poemas na revista Vida Gallega, que viña de iniciar unha segunda etapa en novembro de 1954 da man do editor Iglesias Presa, entre eles “No coroamento da Virxen da Barca”. E o seu canto de nadal está na liña desta poesía relixiosa, ás veces mística, de quen xa sente a vellez pois finou o 23 de xullo de 1963, á idade de 85 anos, na casa de seu na rúa Virxe da Barca.

Seis anos antes escribía o seu único canto de nadal na nosa lingua que conservamos. Velaquí:

¡ESTA É NOITE DE NADAL!

A nobre dona dirixe
o gran trafego do pazo
entre mozas de servizo
que alibran ben o traballo.
O siñor foi para o monte
moi cediño dacabalo
a ver se mata ese lobo
que anda de noite oubeando.
O mórdomo está a correr
cal raposo tras dos galos,
e abren a boca as tinallas
ofercendo os seus engados.
O lusco-fusco a orazón
da serán vai espallando
cando pregan as ingrexas
i-ecoan os campanarios.
Noite pecha, erguede a frente
e ollade o milagre; ollái
que centilando no ourente
orvallo de ouro se fai.
Unha estrela a rebrilar
entre alcendidos apagos
polos ceus corre a buscar
ós tres podentes Reis Magos.
Nas crabalizas a Dona
chora un regalo de amor;
un cego tanxe a zanfona
e prega a nobre Señor.
Esperto o eco resoa
riba do pequeno val:
«Esta noite é Noite Boa
esta é Noite de Nadal».

Publicado en Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario

Sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías de Manuel Álvarez

Se máis unha vez non vos tocou a lotaría do nadal, poderedes probar sorte coa nosa literatura.

Como promoción da lectura na nosa lingua (que ben a precisa), contra a crise (que o é tamén do libro), e para celebrarmos que esta bitácora leva xa 1343 anotacións desde que naceu (28 de xuño do 2011), vou realizar un sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros (2002), con fotografías de Manuel Álvarez, en fermosa edición xa descatalogada por Xerais.

BASES
O sorteo é internacional. Poderán participar persoas de todo o mundo que teñan interese pola literatura en lingua galega.

Pregunta
Para participar cómpre dar axeitada resposta a esta sinxela pregunta:
«Lindo», un dos poemas de Gameleiros principia co verso de prestado Roubáronnos o vento. A quen lle debemos a súa autoría orixinal?

a) Álvaro Cunqueiro
b) Rosalía de Castro
c) Alexandre Nerium
d) Manuel Antonio
e) Rafa Vilar

Resposta
As respostas deben enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal,
nun chío coa palabra-chave ou hashtag #LindoGameleiros
ou nunha mensaxe directa dirixida á conta de twitter @MiroVillar indicando un enderezo de contacto.

Premios
Dous exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías do guardés Manuel Álvarez, sorteados entre todas as respostas que atinen, que levará a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que os gañadores ou as gañadoras sinalen.

Prazo
Desde hoxe mesmo até as 23:59 do cinco de xaneiro do 2020. Boa sorte!

Publicado en Poesía, Premios | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVII): Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión do libro de poemas Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Tankas da vida salgada. X. H. Rivadulla Corcón.
Editorial Trifolium. Musa pedestris. Serie Clea. (La Alpujarra-Granada: 2019)

A media ducia de páxinas do limiar, intitulado «Breve historia do nacemento dos Tankas da vida salgada» son de obrigada lectura antes de nos adentrarmos na profundidade dos versos, pois aquí o poeta X. H. Rivadulla Corcón recoñece que esta obra naceu como homenaxe postremeira a Vitoria Moure Dacosta, muller do capitán da mariña mercante Xavier Fernán Braxe, e que foi a lectora e introdutora de Corcón na literatura xaponesa máis tradicional, principiando polo mestre do haiku ou haikai Matsuo Basho, aproximándose canda ela a outra forma tradicional pechada anterior nesa tradición oriental, o tanka, e indo despois á valga doutras poéticas universais.

Estas anotacións previas de Corcón son un excelente e lúcido exercicio de condensación sobre o tanka, tanto no que respecta á explicación das súas características estilísticas e formais como á súa brevísima presenza no noso sistema literario, pois a propia Vitoria deulle a coñecer os «Cinco tankas da Señardade» que o poeta caldelao Manuel Casado Nieto (1912-1983) incluíu no seu segundo libro de poemas Orballo ispido, publicado por Manuel María na súa colección Xistral en 1954 (e non en 1955 como aquí se sinala), mais non se citan aquí os tres «Tankas da Lonxedá» do seu seguinte poemario Canta de lonxe o corazón do tempo (Galaxia: col. Salnés, 1969). Aínda que na sabia opinión do crítico Xesús González Gómez todos estes tankas foron escritos máis ben influenciados polos que publicara en 1946 o poeta catalán Carles Riba e non tanto polos de autores xaponeses.
E sen a rigorosidade no aspecto formal, Vitoria tamén lle amosaría os breves poemas de Mar do fin da terra (1987), de Cesáreo Sánchez Iglesias. Pola súa banda, Corcón aínda engade que tamén esa concepción da poesía faille lembrar Os Eidos (1955), de Uxío Novoneyra.

Pola nosa banda aínda queremos acrecentar que ao infatigable labor de investigación e ás eruditas compilacións do crítico Xesús González Gómez débeselle o (re)coñecemento do labor de Álvaro Cunqueiro como tradutor da poesía xaponesa, adoito co pseudónimo de Manuel María Seoane (mais non traducía directamente senón desde as versións do inglés Arthur Valley), haikus ou tankas, como os da poeta Ono no Komachi (Faro de Vigo, 7-11-1965) e outras composicións de Yamanoveno Okura, Kakinomoto Hitomaro, Otomo-no Tabito, Kamo no Chomei, Hokusai, Takechino Kurohito, Fujinara Hirotsu, Sojo Henio (talvez Hino Sojo?) ou de autoría anónima, case todas elas neses anos no xornal vigués. Cunqueiro fala de wakas, xénero de poesía xaponesa que diferencia entre o poema longo (choka) e o poema breve (tanka), mais só publica traducións destes últimos.

Na nosa poesía actual habería que considerar o bo número de tankas que escribiu Suso Díaz, porén a maioría non están publicados en forma de libro en papel. Suso Díaz, sempre á vangarda de proxectos literarios na rede, dispoñibilizou estes tankas na súa propia páxina persoal.
(https://www.susodiaz.gal/search/label/Tanka)

Con todo, pódese afirmar que na nosa poesía hai unha escasa presenza do tanka, non así do haiku ou haikai que inspirou a ducias de poetas nosos e mesmo algúns libros completamente escritos nesa forma métrica pechada, aínda que a estética occidental nunca poderá reproducir a espiritualidade e o sentido orientais.

Literalmente tanka significa “poema curto” (tan – curto, breve; e ka – poema) e como ben lembra Corcón estaría formado por 31 golpes de voz, que ás veces adoitan equipararse a sílabas (con versos de 5 – 7 – 5 – 7 – 7 sílabas), porén desde a liberdade creativa o poeta muxián opta por outro esquema, polo que cada tanka da súa autoría posúe 18 palabras (con versos de 3 – 4 – 3 – 4 – 4 palabras). Desta maneira conservan a característica de seren composicións breves en versos brancos, sen rima, e anisosilábicos, isto é, de distinto metro ou número de sílabas.

Deseguida, os 102 tankas de Corcón seguen unha idéntica estrutura compositiva, nos tres versos iniciais preséntase a escenografía, case sempre vencellada ao mar e, logo dunha forte pausa, dous versos finais para realizar unha interrogación retórica ou expresar unha reflexión ou un pensamento máis profundo, que aproxima esta poesía a certa espiritualidade filosófica.

Nestes tankas de Corcón os espazos mariñeiros cobran singular importancia, con escenarios costeiros relevantes que van desde os cantís ou acantilados até outros xa máis intimamente relacionados coa actividade pesqueira como o farol, o peirao, a taberna do porto, onde hai un delicado paíño que serve os cafés, ou as galerías das casas que ollan a ribeira.

Canda eles, o léxico dos poemas tamén nos achega ás embarcacións (gamela, palangreiros), aos aparellos (anzol, palangre, nasa), aos diversos oficios do mar (percebeiros, peixeiras ou mesmo as panilleiras, pois son ben sonadas as mulleres das vilas costeiras de Camariñas e de Muxía que lle deron altura a esta artesanía, como souberon cantar os poetas como Gonzalo López Abente). E, por suposto, tampouco podían faltar a nomenclatura de diferentes especies de peixe (congro, muxo, robaliza, sargo, xurelo, marraxos, san martiños, maragotas, en ocasións para facer unha referencia á gastronomía), de moluscos (luras e polbos) ou de mamíferos da familia dos delfínidos (arroaces), así como as aves máis avistadas na costa (gaivota branca, corvo mariño, mascato, arao, pardela) coas que a voz poética establece diálogos ao modo antigo das nosas cantigas medievais galego-portuguesas.

A toponimia permítenos delimitar os espazos, desde o xenérico Costa da Morte até un dos seus corazóns máis latexantes, a vila de Muxía e os lugares da súa contorna, velaí o monte Corpiño e o monte Facho, o cabo Touriñán ou a furna da Buserana, espazos tamén cantados polos poetas muxiáns López Abente ou o máis esquecido Xervasio Paz Lestón.

A relixiosidade mariñeira tamén está moi presente, ao nomear a súa patroa, a Virxe do Carme, historiografía que se mestura coas lendas de sereas.

Tamén son versos que ás veces botan man da figura retórica da sinestesia, con variedade de cores e de odores a nos acompañaren no cántico ou no silencio da tristeza da morte, unha presenza real e pouco desexada na familia mariñeira.

E sempre acompañados na lectura pola presenza do vento en máis dunha ducia de poemas, como non podía ser doutra maneira para quen coñeza Muxía, e as mareas ou a lúa no mar soñado e evocado por Lugrís, o noso pintor do mar tamén aquí convocado. En definitiva, tankas para achegármonos e coñecermos o carácter e a idiosincrasia da xente do mar. Vento nas velas!

(Texto proferido no lanzamento do libro o día 21 de novembro na compostelá Libraría Pedreira)

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

«O mar na poesía de Antón Zapata García», artigo de Francisco Fernández Rei en Nova Ardentía, 11 (2019)

Nas principais librarías no noso País vén de aportar o número 11 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, publicación que recolle o relevo de Ardentía, que dirixía o chorado amigo Luís Rei (O Grove, 1960 – Pontevedra, 2015), escritor e bibliotecario en Cambados, e cuxo relevo está en mans dun Consello de Redacción que forman o académico Francisco Fernández Rei, o escritor Emilio Xosé Ínsua, Manuel García Sendón presidente da Federación (nativo de Lira), Xaquín Lores e a portuguesa Ivone Baptista.

Neste número 11 de Nova Ardentía, inclúe como é habitual numerosos artigos relacionados coas embarcacións e cos oficios deo mar, coa cultura mariñeira en xeral. E na súa parte final sete artigos que falan desa cultura mariñeira en diferentes manifestacións artísticas: literatura, música ou pintura. Xaime Estévez Vila asina «Discografía galega do mar. 5O referencias ao mar nas gravacións da música galega»; Emilio Xosé Ínsua escribe sobre a «Presenza do mar na literatura galega anterior ao século XX»; o académico Francisco Fernández Rei o artigo intitulado «O mar na poesía de Antón Zapata García»; a sección «Letras de almadraba» ocúpase da poesía de Eliseo Alonso; na sección «Sino de proa» Emilio Xosé Ínsua recensiona os libros La emigración a las Américas por el Puerto de Vilagarcía de Arousa, de Víctor Viana, a novela A gran travesía de Chiruca Macallás, de Xurxo Souto e a obra Pequena Inglaterra, de Ioanna Karistiani e os Contos mariños de Carballo, de Xabier Maceiras Rodríguez; a sección «Lecturas para navegantes» de Xaquín Lores compila as últimas referencias bibliográficas sobre cultura mariñeira e a sección de Emilio Xosé Ínsua «Pintores do mar» fala de Antonio Fernández.

Deseguida reproduzo o texto, sempre brillante e do que moito aprendemos, do académico e profesor Francisco Fernández Rei que celebra a saída o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), ao tempo que lle agradezo a súa xenerosidade, xa demostrada cando participou no lanzamento desta obra, así como a licenza para o reproducir. Velaquí:

O mar na poesía de Antón Zapata García

Francisco Fernández Rei

No 1954 publicouse na Coruña o poemario A roseira da soidade, de Antón Zapata García, onde a Costa da Morte e, sobre todo, o mar de Laxe están presentes en moitos versos da sección “Dorna saudal” que fecha o libro. O prologuista Ramón Otero Pedrayo sinalaba a existencia dun “pneuma argonáutico sinon precisamente ulisaico nalgúns poemas mariñáns de Zapata e seus apaixoados periplos da costa bergantiñán pois sempre as vellas e labouradas testas dos promontoiros axexan e vixían como rexas esculturas da idea fonda, lonxáa e consoadora das ‘Matres’ galegas”.

1. Miro Villar e a investigación da poesía de Zapata

No cincuentenario dese poemario, o Concello de Laxe patrocinou unha edición facsímil, coa mesma cuberta de M. Abelenda do 1954 e cunha longa introdución de Miro Villar, onde debullaba a traxectoria biográfica de Zapata, nado en Laxe no 1866, fillo dun carabineiro das Mariñas de Betanzos e dunha muller de Camariñas parente de Eduardo Pondal. Con 17 anos emigrou á Arxentina, onde foi activo militante da arredista Sociedade Nacionalista Pondal e doutras asociacións; en Buenos Aires faleceu no 1953.

A introdución completábase co relato da intrincada historia do mecanoscrito d’A roseira da soidade: o seu “secuestro” no Concurso Literario de las Obras Gallegas do 1949 do Centro Gallego de Buenos Aires e a posterior censura franquista que eliminou, entre outros, poemas sobre figuras da nación como A. Villar Ponte, Castelao e Bóveda. “Na morte de Lexandro Bóveda” (1937) é o primeiro texto en galego sobre o asasinato do secretario de organización do Partido Galeguista.

Anos despois, Miro Villar defendeu na Universidade de Santiago de Compostela a tese de doutoramento A poesía galega de Antón Zapata Garcia. Edición e estudo (2007), onde analizaba a biografía e o contexto sociocultural da vida do autor, tendo en conta o referente da emigración galega a Arxentina; estudaba a poesía en galego, con atención a aspectos historiográficos, métricos e estilísticos e á xénese e á recepción d’A roseira da soidade; e presentaba a edición crítica da obra poética completa en galego, o devandito poemario e todas as composicións publicadas en diferente medios.

O ano pasado publicou a monografía Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (1), cun completo “Glosario do léxico mariñeiro” (pp. 33-123) e coa edición de toda a poesía con salitre do laxense, “Dorna Saudal (e outros poemas do mar) (pp. 125-267), cos textos do poemario póstumo e os dispersos que compilara para a tese de doutoramento, con centos de notas coas variantes dos textos publicados e notas da edición dos poemas.

O glosario e a obra poética van precedidos de tres curtos capítulos: o primeiro, Breve nota biográfica (pp- 7-12); e o terceiro, O léxico mariñeiro (pp. 27-32), que contén opinións sobre “o poeta mariñán” na revista arxentina Céltiga de abril do 1928 e, sobre todo, de Zapata “poeta do mar” despois de publicarse A roseira da soidade.

2. Poemas do mar de Zapata

O segundo capítulo introdutorio, Poemas descritivos do mar e da vida mariñeira (pp. 13-26), é unha excelente guía para a lectura de todos os textos agora editados, con explicación do tema, da métrica e da calidade poética das composicións ou de certos versos. Miro Villar edita, en primeiro lugar, os 34 poemas que Zapata agrupara baixo o epígrafe “Dorna saudal” no seu poemario, con este breve texto:

O rizón da miña dorna,
fica no ancoiral de Laxe,

mentres a dorna, ¡probiña!,
recorre todol-os mares
A. Z. G.

O primeiro poema titúlase “Dorna saudal”, coma o epígrafe. A dorna é a señora do mar da Arousa e do mar de Ons (e no seu día do Porto do Son), pero non é barco da Costa da Morte. Na literatura galega, sobre todo na poesía, converteuse en símbolo da singularidade da nosa cultura, polo que son incontables os textos líricos con alusión á dorna, que navega en poemas do pre-Rexurdimento e en moitos textos do século XX. (2)

Posiblemente o poema máis coñecido de Zapata sexa “Alando a traíña”, que tivo cinco versións. Na revista Nós (25 de xullo do 1931) publicouse co título “Traiñeiros de Laxe”, cunha dedicatoria ó pintor Camilo Díaz Baliño, que retirou cando presentou o libro á censura, porque Díaz Baliño foi dos primeiros paseados do franquismo. No texto Zapata denuncia o escravo traballo da pesca de baixura, como se ve nestas estrofas:

Mentras alan, descalzos, a traíña,
e, â salmuira mestúranse os suores,
revoa, câl revoa unha anduriña,
a trïada que conta as súas dôres:

‒Sempre, ¡sempre! Traballando,
desde a mañán hastra â nuite…
¡e sempre probes ficamos!

Co estribelo decote,
barco e corpos abalan:
-¡Ei!… ¡raina!… ¡Ei!… ¡raina!…

En “Mareas vivas” narra os labores do marisqueo e canta as mareas que con lúa nova ou baixa o mar enche ou devala moito máis que nas mareas habituais. No poema “Os birbirichos e as birbiricheiras” d’A gaita gallega (1853), Xoán Manuel Pintos cantara a ceifa do marisqueo no areal cambadés no Sarrrido ó que acudía a xente pobre do Salnés.

En “Mar roleiro” trata unha das traxedias no mar, a morte dun percebeiro de Laxe. Miro Villar dedica esta monografía á memoria de Paco Souto, de Malpica, “poeta, percebeiro e incansable activista cultural, que amou inmenso o mar, ese mesmo atlántico que che reclamou como tributo a túa vida o 30 de marzo de 2017”.

Interesantes son catro poemas dedicados ás estacións: “Mariña de primaveira” é un poema etnográfico onde enumera especies de mariscos, e en menor medida peixes e o xeito de pescárenos o home e os mascatos; “Mariña de vran” é a descrición da calma do mar nesa estación; “Mariña de outón” é a narración dun día de vendaval e chuvia e pouca faena mariñeira; e “Mariña de inverno” é o relato dun día de forte maresía, con barcos varados nas praias, algún que foxe do temporal e o naufraxio dun barco estranxeiro ó fracasar o salvamento por parte de seis mariñeiros nunha buceta.

Zapata é un ourive do verso nos sonetos, como “A Costa da Morte”, sobre a lenda da morte do Sol no occidente galego, ou “A vila de Laxe”, que se espella “n-as ondas tranquías, coor turquesa/ pieitando os seus cabelos de ourífica finura”, con praias que no verán son leitos de puntillas onde sestean “as peixadoras quillas/ sin relembrar nortadas, trebóns e furacáns”. Ourivaría hai en “Amante navío”, tres sonetos con léxico e tema mariñeiros que forman un poema de amor, con dous barcos (trainera e navío) relativos á vida de dúas persoas, trasuntos do poeta e da amada.

Moi logrado é o soneto “Trincado”, onde condensa as manobras de navegación do barco de cabotaxe propio do golfo Ártabro e da Mariña:

Nachudo de arrufada, con papos de homes gordo,
n-un largo, vai fendendo, a xeito de bigotes,
as ondas que, en salseiros, pol-o courel, abordo,
solagan imbornaes, bancadas, calabrotes…
(…)
e cando xa se emproa, e ao vento bate a vela,
ás voces de: “¡Dar fondo1”, “¡Desata drisa!”, “Arria”,
¡câl de un ditrema iñorme, dél sae unha gamela!…

N’A roseira da soidade fechaba a serie “Dorna saudal” o texto “Acordeón galego”, instrumento musical de grande importancia na vida mariñeira. Compara o seu son co do mar nas furnas, nos coídos, nas praias e coas ondas contra o “muelle”; un acordeón que se escoita por bares e tabernas desde Buenos Aires a Laxe, que fala de eternas traxedias, de maresías e de galernas, que chora cando non hai peixe nin cereais e que ri cando a xente que emigrou volve ou cando os barcos pescan sardiña.

Miro Villar publica dous poemas censurados polo franquismo. Un é “Invocación «O Caxestal»”, apóstrofe a un cantil da costa de Laxe, descrito como “baruda e petrinforme catedral/ que as ondas fono erguendo c-ôs seus brazos”, “penasqueiral xigante/ ‒de traxédeas testigo” onde arela que ondee a bandeira galega (“o teu cúmiaro sexa/ lugar onde brandê nosa bandeira”). O outro poema é “O remorso do mar”, con denuncia da represión franquista xa no verso primeiro (“Morden os cans das foulas n-os cantiles”).

Hai poemas dedicados a naufraxios famosos na Costa da Morte, coma o do barco-escola inglés Serpent fronte á praia de Trece de Camariñas, con 172 náufragos (“Na Costa Brava dormen os fillos d-Inglaterra”); e o naufraxio do trasatlántico inglés City of Agra, que embarrancou nos baixos de Camelle (“Houbera mar de fondo a sete mares”) .

Ademais, figuran textos onde o mar non é o tema central. Algúns son fragmentos de poemas d’A roseira da soidade, como a composición narrativa “A Crus da Rosa”, onde describe a vila de Laxe, as faenas e os tesouros da pesca e trata o embarque dos emigrantes na Coruña e a paisaxe que deixaban na travesía. En “Lembranza e loubor da Cruña” refírese ás condicións do embarque no “Muelle de Ferro”, de onde saían os trasatlánticos para América, e describe a actividade xerada na cidade meré á pesca de fresco e ás “salazóns de pescado”.

3. Léxico do mar e toponimia costeira na poesía de Zapata

Os termos do “Glosario do léxico mariñeiro” agrúpanse seguindo o Léxico de los marineros peninsulares de Manuel Alvar: 1. O mar, 2. Xeomorfoloxía 3. Meteoroloxía, 4. Astros ou fenómenos relacionados, 5. Navegación e manobras no mar e na terra, 6. Embarcacións, 7. Comercio, 8. Natación, 9. Pesca, 10. Fauna, 11. Flora.

Non se definen as palabras de uso máis común, pero si todas as demais, fornecendo a maioría dos contextos de uso, as variantes dun termo e a forma do galego estándar, de ser necesario, como se aprecia no artigo de Miro Villar sobre os tipos de embarcacións publicado no nº 10 de Nova Ardentía (3), onde non aparece a entrada trincado:

Balandro (‘Embarcación de vela que se empregaba antigamente na pesca’, i-en Laxe teño un balandro).

Tarrafas (‘Embarcacións que usan a arte de pesca ao cerco do mesmo nome para a sardiña’: n-entán säen do porto tarrafas e traíñas // si s-engaiolan n-as mallas / das tarrafas e traíñas Cfr. infra tarrafas ‘aparellos’).

Trasatrán; trasatráns; trasatrante; trasatrantes (No estándar trasatlántico(s), ‘Embarcación para o transporte de pasaxeiros’. Nunha ocasión caracterizándoa, sorríslle aos trasatráns de aceiro frío).

A maiores do léxico común, Miro Villar estuda a fraseoloxía mariñeira e, sobre todo, a onomástica mariñeira de Zapata con análise da antroponimia e santoral, mitoloxía, nomes de embarcacións, topónimos e xentilicios. Entre as moitas entradas da toponimia están o latinismo Ara-Lucis, expresión poética para nomear os faros (Touriñán, Fisterra, Ortegal, Vilán…); Briganza para as Mariñas betanceiras e, por extensión, as costas galegas; e Cabo Nerio para o faro de Fisterra (o Promontorium Nerium dos romanos).

Outros topónimos estudados son o Cabo Vilán de Camariñas, o primeiro da Península ibérica con luz eléctrica; Cantábreco mar ou Cantábrico; Celtinérea e Celtineria, en alusión ós nerios, pobo prerromano da zona da actual Fisterra e, por extensión, Galicia; Costa Brava e mar da Costa Brava, denominacións bastante usadas, sobre todo na literatura, no canto de Costa da Morte, que se rexistra en Zapata, mesmo no título dun soneto; Facho Néreo para o faro de Fisterra; Mar do Sol para o mítico Gran Sol; Punta da Barra para a lingua de terra no esteiro do Anllóns na Ponteceso…

4. O mar de Zapata e a construción do galego literario (4)

No léxico de Zapata hai as ondas medievais, as vagas e os vagallóns de Leiras Pulpeiro, pero tamén os fisterráns tombos (“tombos galgantes e ruxintes, con louco revoar”), grandes vagas que se producen cando hai mar picado e que rompen nos baixos ou nas praias. Tombo rexístrase nos muxiáns Victoriano Abente e Gonzalo López Abente (5) e recentemente en Alexandre Nerium e en poetas do Batallón Literario da Costa da Morte.

Zapata introduciu o termo rotía para as ondas producidas polo mar de vento, que é a rutía do fisterrán Alexandre Nerium, as únicas documentacións no galego literario. O laxense ten moitos rexistros de furna, con gran tradición poética (Pondal, Leiras, Cabanillas, Manuel Antonio…) e furnals e furnales, que só se documentan en Zapata.

Case sempre emprega ardentía como “sucesión de ondas que o mar embravecido lanza contra a costa formando rompentes de escuma”, a primeira vez nun poema do 1918 (“Antes de vir a ‘ardentía’,/ −antepoñend’o ‘socheo’,−”), acepción que no galego escrito introduciu o sadense Lugrís Freire (1909) (“unha de aquelas ardentías, s’unha de aquelas bruantes marexadas chegaba a romper sobre de a popa de o falucho”).

Usa o termo literario rochedo de Cabanillas e o popular coído, propio da Costa da Morte (e da zona de Muros) para designar pequenas enseadas con pedras traídas polo mar. Antes de Zapata só se rexistra coído no 1922 na prosa de López Abente, de Muxía.

Tamén emprega termos populares con tradición literaria como argazo, courel (do barco) e peirao, que introduciron no galego escrito, respectivamente, Sarmiento (1746), Pondal (1886) e Pintos (1853); e outros como refacho, nordés e nordesía, que introduciron Cabanillas (1917), A. de la Iglesia (1857) e Leiras Pulpeiro (1884), respectivamente.

Zapata foi o primeiro que empregou no galego literario voces como nortada para vento forte do norte, velear para navegar en vela, sueste para o gorro da roupa de augas e socheo. En falas do “tranquilo” mar da Arousa (Cambados, O Grove, Rianxo), o socheo designa a “fase final do crecente da marea, anterior á preamar”, acepción que se descoñece en Fisterra e posiblemente en Laxe. O socheo de Zapata (“nin nos socheos, vagallóns, nin tombos” // “Antes de vir a ‘ardentía’,/ -antepoñend’o ‘socheo’,-” // “O socheo, ¡o socheo!, balbordante / correndo como un galgo”) debe ter unha acepción semellante ás que Paco Rivas rexistrou en Foz: “auga que impulsa unha onda ou unha andana despois de romper”, “resaca que fai o mar ó romper as ondas” ou “subida grande de nivel das augas provocado polo empuxe do mar”. (6)

Para a xente do mar usa peixeiro, introducido por Rodríguez López (1908), e pesco que introduciu Sarmiento (1746); e creou peixador (e peixadora) e peixar, que só el usou ata agora na lingua literaria. Debeu considerar que pescador (7) e pescar son castelanismos, polo que por diferencialismo creou eses termos sobre peixe, como inventou os hiperenxebrismos somariño e trasatrán (e trasatrante) para evitar as formas cultas submarino e trasatlántico. Creou o neoloxismo marefoxas e marfoxa para nomear unha foxa abisal mariña, e debe ser creación súa ancoiral para ancoradoiro.

Na fauna usa termos da Costa da Morte e de falas próximas, coma o equinodermo tallante (e non os literarios estrelamar ou estrela do mar); no texto “Porto peixeiro” rexístrase boguina e corno para o molusco gasterópodo Buccinum undatum. (8) En Zapata corvo ten moitos rexistros como ave de terra, e só algún dubidoso para o do mar; neste caso emprega o castelanismo cormorán, voz tomada do francés, e corvoransos.

Na poesía de Zapata rexístrase o termo popular ardora para a fosforescencia do mar, que indica a presenza dun cardume, e varios termos para diferentes tipos de cardume: bramos, saltido, tintura e xarabeles. (9)

5. Remate

Os meus parabéns a Miro Villar pola coidadosa edición da poesía do mar de Zapata e polo glosario de voces mariñeiras que, malia algunha carencia e inexactitude nalgunhas definicións, é un traballo encomiable e útil para o lexicógrafo e, particularmente, para a xente que ama a cultura mariñeira.

Co seu labor de anos de investigación, Miro Villar contribuíu a sacar do esquecemento unha figura que moito traballou pola causa de Galicia na emigración arxentina. Cantou as figuras da nación represaliadas polo franquismo, pero cantou, sobre todo, a paisaxe costeira do seu Laxe natal e a vida escrava da xente do mar.

Con monografías como Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García hoxe temos moito máis mar na cultura galega.

NOTAS
(1) Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Estudo, edición literaria e notas de Miro Villar. [Silleda]: Edicións Fervenza, 2018.

(2) O cambadés Ramón Cabanillas foi un dos seus mellores cantores e Álvaro Cunqueiro fixo filigrana poética coa dorna como motivo. Entre os que se marabillaron con este barco, á parte de Antón Zapata, están Manuel Antonio, Luís Amado Carballo, Xulio Sigüenza, Álvaro de las Casas, Ánxel Sevillano, Pura Vázquez, Xohana Torres, Salvador García-Bodaño, Xosé Luís Méndez Ferrín, Darío Xohán Cabana e Xosé Miranda. Cfr. F. Fernández Rei, E. X. Ínsua López e L. Rei: “Fálame de barcos. Apontamentos para un catálogo (I)”, Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial 2 (2005), 11-17.

(3) M. Villar: “As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García”, Nova Ardentía 10, 2018, 72-76. No final do artigo reprodúcense dous poemas de Zapata: “Pedras de Besugueira”, Alborada 7, Bos Aires, xuño-xullo 1932, e “Porto peixeiro”, con ilustracións de Suárez Couto, 1950.

(4) Cf. F. Fernández Rei: “Moita costa, pouco mar: o léxico mariñeiro e a construcción do estándar galego”, en Mª Álvarez de la Granja e E. X. González Seoane (eds.): A estandarización do léxico. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega, 2003, 285-347 (particularmente o apartado 2.6 “Os tombos e os coídos de Zapata García”).

(5) Antes de que Victoriano Abente usase tombo no 1881 (“tombos de mar fervendo”), Xoán Manuel Pintos introducira a variante tumbos no 1853 (“os tumbos [da Lanzada] que escumaban a cachóns”). Para a documentación do léxico no galego literario moderno vid. Santamarina, Antón (dir.) / Ernesto González Seoane / María Álvarez de la Granja: Tesouro informatizado da lingua galega (Versión 4.1).

(6) P. Rivas: Entre o abalo e a zaranda. Dicionario léxico do mar. Pontecaldelas: Ed. do Cumio, 2016, s.v. socheo.

(7) En galego mariñeiro é termo xenérico para quen vive do mar, mentres que pescador é o mariñeiro que traballa con liña, á parte do que pesca con cana no río.

(8) Corno rexístrase en falas galegas do Cantábrico, en Cedeira, na Costa da Morte, na ría de Vigo e no Baixo Miño (en Muros dise corna). Buguina, que introduciu o pontevedrés Pintos (1861) no galego literario, é propia do Golfo Ártabro, da Costa da Morte, da ría da Arousa, de Portosín e de Portonovo.

(9) Sobre a significación e a presenza destes termos no galego mariñeiro e outras denominacións para banco de peixe en Laxe e no litoral galego e portugués, pode verse F. Fernández Rei: “Cardumes, barrías e manchas de peixe en galego e portugués”, en A. I. Boullón Agrelo, X. L. Couceiro Pérez e F. Fernández Rei (eds.): As tebras alumeadas. Estudos filolóxicos ofrecidos en homenaxe a Ramón Lorenzo. Santiago de Compostela: Universidade. Servizo de Publicacións e Intercambio Científico, 2005, 347-363.

Publicado en Antoloxías, Ensaio, Estudos literarios, Lingua, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Día da Balea: Poemas de Miro Villar, Estevo Creus e Estíbaliz Espinosa



Continuamos desde estas crebas coa terceira entrega da divulgación do fermoso proxecto poético na rede intitulado «Día da Balea» que promove a Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA), unha ONG galega fundada en 1992, adicada ao estudo e divulgación dos mamíferos e tartarugas mariñas de Galicia, a través da investigación.

Desta serie publicamos deseguida as tres últimas lecturas poéticas, que tamén se poden ollar na canle de youtube da CEMMA, coas voces de min propio (Miro Villar), Estevo Creus e Estíbaliz Espinosa.

Publicado en Gravacións, Historia, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVI): Adeus ao poeta Xosé Leira López, un dos promotores das «Aulas no Camiño»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para escribir unha desas lembranzas que nunca quixera facer, por se tratar da triste despedida dun caro amigo poeta, Pepe Leira. E que a Terra che sexa leve! Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Adeus ao poeta Xosé Leira López, un dos promotores das «Aulas no Camiño»

Unha mensaxe do poeta fisterrán Modesto Fraga e posteriores notas dos medios de comunicación trouxeron a mala nova do pasamento do noso común amigo, o poeta Xosé Leira López (Valdoviño, 1951 – Ferrol, 2019).

Autor pouco prolífico á hora de publicar, malia ser un dos membros fundadores por volta de 1977 do celebrado Grupo de Comunicación Poética Rompente, relegou a súa actividade lírica ao íntimo e só moitos anos despois deu ao prelo a súa única obra individual intitulada Canto custa instalarse no amor (Espiral Maior, 1996), con fermoso limiar de Xosé Luís Méndez Ferrín e con epílogo do finado sociólogo Fermín Bouza Álvarez. Porén, os seus versos pódense atopar en moitas outras obras colectivas, as máis delas de carácter reivindicativo como a antoloxía Alma de Beiramar (Asociaciación de Escritores/as en Lingua Galega: 2002), unha colectánea de versos contra a incompetencia canda o desastre ambiental da marea negra do Prestige.

Da man de Modesto Fraga coñecemos a Xosé Leira López, Pepe Leira para as súas amizades, na época do nacemento do Batallón Literario da Costa da Morte. De feito, ao rastrexarmos a hemeroteca atopamos no ecuador da década dos noventa a súa participación nos recitais poéticos que o colectivo soneirán Arre Sentelha! organizaba no Castelo de Vimianzo, como poeta convidado, xunto á autora Rosa Méndez Fonte.

Desa fructífera colaboración naceu un diálogo poético interxeracional que lle permitiu convidar a unha pequena representación do Batallón a recitar na inauguración do curso na Facultade de Humanidades de Ferrol, na que era profesor de Socioloxía. Aló estiveron Modesto Fraga, Alexandre Nerium, Xavier Rodrigues Fidalgo e Rafa Vilar (tamén estaba prevista a miña asistencia, que non puido ser por problemas de axenda de última hora).

Xosé Leira López tivo unha excelsa vinculación coa vila de Fisterra, pois foi un dos promotores das «Aulas no Camiño» da Universidade da Coruña, xunto coa profesora e poeta Rosa Méndez Fonte. Nestas xeiras que se realizaban a final de cada curso, aló polo mes de xullo, o alumnado participante facía etapas dos diversos camiños que levan a Santiago de Compostela e sempre con prolongación até Fisterra, mesmo aínda cando a igrexa católica non recoñecía este itinerario. Nesas xeiras desenvolvíanse sempre actividades culturais e literarias paralelas e unhas delas viña sendo un recital de poesía que adoito tiña como escenario o faro de Fisterra.

Na fotografía que acompaña esta anotación, feita por Carmen López e cedida por Alexandre Nerium, recóllese o recital en xullo de 2002, que poñía remate a unha viaxe de 20 alumnos e alumnas con esa lectura poética celebrada no faro de Fisterra, onde interviron Manuel María, os citados dous profesores e poetas Xosé Leira López e Rosa Méndez Fonte, e os fisterráns Xoán Alberte Moure e Alexandre Nerium. Noutras edicións outras voces do Batallón acompañaron aos dous poetas infatigables organizadores do evento.

Na memoria de Xosé Leira López reproduzo deseguida dous poemas da súa autoría, o primeiro aparecido no único libro que quixo dar ao prelo e o segundo é aquel texto de solidariedade.

Que a Terra che sexa leve, caro amigo e compañeiro na República das Letras!

a mesa e o pano de Camariñas
e o cacharro ovalado de barro de Bonxe
e o Xesús de Misterio
e os plátanos e as laranxas e as mazás
e as peras e as cirolas de California

e Ti

***
I
Penetrou o fuel oil
nas badías do teu corpo
como un semen negro

e saímos á rúa
para esixir castigo
do violador
e os seus cómplices.

II
Os nosos berros
en Muxía, Compostela e Madrid
ficarán para sempre inscritos
nos pentagramas da carraxe
e nos futuros caleidoscópicos
dos pobos ergueitos.

Estoutra imaxe publicouna o xornal coruñés La Voz de Galicia.

FISTERRA. RECITAL POÉTICO EN EL FARO. 10/7/2002. FOTO: MILLARES

Publicado en Memoria Literaria, Obituarios, Poesía | Deixa un comentario