Poema (XCVI): «San Andrés de Teixido», de Vicenç Llorca


(Vicenç Llorca recita catro poemas do seu libro Cel subtil)

Á poesía de Vicenç Llorca, coma a outras voces da poesía actual en catalá, tamén cheguei, máis unha vez, da man sempre impagable xenerosidade do amigo Xesús González Gómez, que vén de me agasallar co libro Cel subtil (Barcelona: Edicions de la Magrana, 1999) e do que xa falaba brevemente no seu artigo «As indixestas cartas de amor entre María Casares e Albert Camus», que se publicou o pasado mes de abril na revista dixital BiosBardia, e do que rescato este parágrafo:

Cel subtil, de Vicenç Llorca –aparecido en 1999–, autor do que en galego está traducido o seu libro de ensaio O entusiasmo reflexivo, publicado en 1996 por Espiral Maior. Non é que este libro de poemas, segundo o meu parecer, sexa unha marabilla, pero nel atopo este poema:

San Andrés de Teixido

Travesses tots els arcs:
iris dels ulls,
iris dels temples.
I et demanes damunt el pla
com ets dins les esferes:
l’aigua suspesa,
la neu de sal,
el camí tallat per la mar.
No sempre t’és permès
el secret circular de l’atmosfera.
I surts del temple,
i surts de l’ull.
Travesses l’iris de la ment.
Paraula que s’arqueja.

Xesús González Gómez renunciaba a facer unha versión galega, estimando que é de doada comprensión, mais velaquí vai a miña:

San Andrés de Teixido

Atravesas todos os arcos:
iris dos ollos,
iris dos templos.
E pregúntaste sobre o plano
como es dentro das esferas:
a auga suspensa,
a neve de sal,
o camiño cortado polo mar.
Non che é sempre permitido
o segredo circular da atmosfera.
E saes do templo,
e saes do ollo.
Atravesas o iris da mente.
Palabra que arquexa.

Publicado en Lendas e mitos, Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | 1 comentario

Adeus ao poeta Lois Antón (Escudeiros, Ramirás, 1931 – 2018)


(Portada do volume de homenaxe Voz da terra, arela do pobo)

Os últimos días de xullo están a ser días ben tristes para a poesía ourensá (e galega), se hai escasas dúas semanas nos deixou o poeta masidao Víctor Campio Pereira, o pasado sábado día 28 de xullo finaba o poeta e militante nacionalista Lois Antón (Escudeiros, Ramirás, 1931 – 2018) e a nova do seu pasamento chegounos coa publicación no dixital Sermos Galiza do artigo «Morre Lois Antón, poeta popular», dispoñible nesta ligazón, un obituario da autoría do noso común amigo, tamén poeta e tamén nacionalista, Xoán Carlos Domínguez Alberte, cuxo primeiro parágrafo dita así:

«Nado en Escudeiros en 193, labrego, autodidacta, emigrante en Holanda, poeta popular, decote comprometido coa causa da poboación traballadora. Dende agora fica, inmorrente, a súa palabra, a escrita da súa obra. A súa influencia excede amplamente o seu eido vital. Días da Patria Galega e outros moitos actos de celebración da nosa cultura, de vindicación da nosa lingua non foron alleos, xa non só á súa presenza, senón á súa verba viva por toda a nación. Expandida en ceiba labarada no verbo inflamante dos seus versos.»

E xa logo facer unha breve análise da súa obra literaria e das outras facetas da súa vida.

Tamén o crítico e escritor vigués Ramón Nicolás, con casa de seu tamén en Escudeiros (Ramirás) escribía onte mesmo outra sentida necrolóxica na súa bitácora Caderno da crítica, intitulada «Na morte do poeta Lois Antón», dispoñible na ligazón, na que alén doutras consideracións sinala:

«Nas páxinas que deixou escritas como Pequeno poemario para xente pequena, A máis fermosa roseira, Aos bos e xenerosos, Vellos e novos cantares e mesmo nunha edición da súa obra dramática publicada baixo o título de Lembranzas dun tempo esquecido -moitos deles feliz realidade grazas á teimosía de Xoán Carlos Domínguez Alberte, quen tamén coordinou o libro de homenaxe Voz da terra, arela do pobo– transloce sempre a ferreña vontade de transmitir a memoria colectiva, mais tamén a individual e a que falaba da propia experiencia. Lois Antón sabía quen era, sabía quen eramos e cara a onde debiamos camiñar; sabía que o futuro repousaba na infancia e nunha sociedade que crese máis en si mesma e nas súas propias posibilidades.»

Tanto Xoán Carlos Domínguez Alberte coma Ramón Nicolás fan referencia nos seus artigos ao volume Voz da terra, arela de pobo. Letras para o Lois Antón: recoñecemento a un nacionalista galego de base, editado pola Asociación Cultura e Xuvenil de Ramirás, que coordinou o primeiro por volta de 2009 cando o BNG de Ramirás e Celanova lle tributou unha homenaxe.

No volume colectivo, con ilustracións en acrílico e papel de Mané Boán, e logo do Limiar da autoría de Xoán Carlos Domínguez Alberte e dun texto de autorecoñecemento do propio Lois Antón Pérez Pérez intitulado «No documento de identidade e no pasaporte Luis Antonio», veñen unha colectánea de textos de diversa xinea, memorialísticos, políticos, narrativos ou poéticos na súa homenaxe. Velaí: «Vontade de nación para autogobernarse», de Anxo M. Quintana González; «Vinte anos de nacionalismo no concello de Ramirás», de Xosé Manuel Méndez Gayo; «Lois Antón e o valo do exemplo na política nacionalista “provincial” na Galiza», de Alfonso Grande Pérez; «Lois Antón: poeta do pobo, defensor da nosa lingua», de Xosé Manuel Pérez Bouza; «A militancia como factor decisivo no avance do nacionalismo», de Alberte Ansede Estraviz; «O nacionalismo galego como esperanza de futuro», de Alfredo Suárez Canal; «No tempo aquil…», de Carlos Pereira Pérez; «Unha mirada nova», de Uxía Vázquez Rodríguez; «Brindis para o Lois Antón, compañeiro poeta», de Xosé Manuel Beiras Torrado; «A Terra misteriosa desvelada», de Francisco Rodríguez Sánchez; «Reconstruír a identidade. Reconstruír a nación», de Bieito Alonso Fernández; «O silencio das palabras», de Susa Blanco Montecelos; «Un home a facer terra», de Marica Campo; «O fistor de Ramirás», de Delfín Caseiro Nogueiras; «Aurora borela», de Xoán Carlos Domínguez Alberte; «Suite paisaxe», de Bieito Iglesias; «Lois Antón: epifanía da cultura popular. Un fistor que atopa a súa voz», de Ramón Nicolás Rodríguez; «Patria primeira», de Baldo Ramos; «Soneto da causa derradeira», de Xurxo Sierra Veloso e «(Sen título)», da miña autoría e que pecha o volume.

Para esta homenaxe, a solicitude do caro amigo Xoán Carlos Domínguez Alberte, fíxenlles chegar dous haikus do meu libro daquela inédito e aínda a se escribir Breizh (Noia. Toxosoutos, 2012), intitulados «Max Jacob. Autoportrait, 1938» e «Diwan», aos que lle engadín unha dedicatoria. Velaquí aquela humilde homenaxe. E que a Terra desta nación milenaria lle sexa leve ao poeta Lois Antón!

Con Lois Antón Pérez
e coas arelas do antifascismo e da independencia dos pobos,

Con Lois Antón Pérez
e coas linguas e as voces das Nacións sen Estado.

I
MAX JACOB. Autoportrait, 1938

De profecías
endúrecese o rostro.
Drancy e Auschwitz.

II
DIWAN

Golpes de mar
erosionan a lingua,
nas gorxas mor.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Memoria Literaria, Obituarios, Poesía | Deixa un comentario

Adeus ao poeta masidao Víctor Campio Pereira


(Víctor Campio Pereira debuxado por Marcos de Abeleda no ano 1983 e portada da súa Poesía reunida)

A triste nova do pasamento no día de hoxe do poeta masidao Víctor Campio Pereira, que o pasado día 15 de xullo fixo os seus noventa anos, chéganos grazas a un chío na conta de twitter de Anxo Lorenzo, Secretario Xeral de Cultura da Xunta de Galicia.

Que a Terra desta nación milenaria lle sexa leve ao caro Víctor Campio Pereira!

Na Ínsua dos Poetas e dos Artistas, cuxa Fundación preside o poeta Luís G. Tosar, e onde este sábado a «Festa da Palabra» ía renderlle unha homenaxe, teño partillado anos atrás varias lecturas poéticas con Víctor Campio Pereira e podo testemuñar a humildade da súa persoa e a calidade da súa poesía. Contra o final de 2008 o Pen Clube de Galicia publicou na súa colección «Arte de Trobar» o volume O aire, a luz e o canto. Poesía reunida 1987–2006, do que fixen unha recensión para Grial, 181 (2009).

Principiei por salientar certa imprecisión no subtítulo Poesía reunida (1987-2006), pois aínda que o primeiro libro é unha edición de autor de 1987, a maioría dos poemas foron escritos nas décadas 50 e 60, como anota o editor literario, o poeta e profesor Manuel Outeiriño. De O ar que nos leva (1987) salientan as imaxes existenciais e a temática memorialística. Por esa voz (s. d.) recolle 18 composicións dispersas de diferentes períodos. Perdida luz (2000) confirma o feitío clásico de Campio con notoria presenza da paisaxe e de versos relixiosos. En Exilio digno (2006) os “Sonetos da memoria” retoman o seu estro civil ao seren escritos para homenaxear os republicanos fusilados no Furriolo.

A recensión completa, que reproduzo deseguida, está recollida en poesiagalega.org

1 | Por referencia a esta publicación electrónica* Villar, Miro (2011 [2009]). “Unha poética heraclitiana”. Grial: 181, 110- 111. reedición en poesiagalega.org. Arquivo de poéticas contemporáneas na cultura.
2 | Por referencia á publicación orixinal Villar, Miro (2009). “Unha poética heraclitiana”. Grial: 181, 110-111.

Unha poética heraclitiana

O AIRE, A LUZ E O CANTO. Poesía reunida 1987–2006

Víctor Campio Pereira

Vigo: Pen Club de Galicia / Caixanova, 2008, 246 páxinas

Estamos perante un volume compilativo, que xunta toda a poesía galega completa do ourensán Víctor Campio Pereira (Garabás, Maside, 1928) baixo o epígrafe O aire, a luz e o canto. Poesía reunida 1987–2006, malia certa imprecisión no subtítulo, pois aínda que o primeiro dos libros de poemas na nosa lingua foi publicado en 1987 en Ourense, en edición de autor, o certo é que a maioría dos poemas desa opera prima foron escritos nas décadas dos 50 e 60, tal e como informa o editor en nota a rodapé. Daquela, este tomo xuntaría non as dúas décadas que van de 1987–2006, senón tamén a poesía do autor no último medio século, con afán totalizador.

A edición foi preparada por outro poeta ourensán, Manuel Outeiriño, quen ademais asina as doce páxinas do Limiar «Víctor, a luz e o canto», preñadas de sabia erudición, aínda que na nosa opinión emparenta a palabra de Campio con poéticas que lle son moi afastadas. Por parte, unha delas, moi apegada á biografía do poeta antologado, revélase como fundamental, é a voz franciscana do rianxeiro Faustino Rey Romero a quen coñeceu no seminario menor de Ourense o co que partillou lecturas como a de Curros. Outeiriño desvela os trazos biográficos de Campio que máis inflúen na súa poesía e fai un repaso por toda a súa produción, mesmo aquela escrita en castelán, alén de significar unha serie de poemas que considera ineludibles.

Moito máis ditirámbicas e entusiastas son as palabras do profesor Alonso Montero nas sete páxinas do epílogo, nas que coincide con Outeiriño á hora de gabar o soneto «Se chego ao solpor…». Alén diso, céntrase máis na vea civil da súa poesía, ao tempo que cualifica a Campio como un poeta puro e eleva a súa voz como imprescindible, malia recoñecer que se trata dun autor case descoñecido e, daquela, con escasa trascendencia pública, algo que viría a corrixir en parte este volume.

O ar que nos leva (1987) é o título do primeiro libro que aquí se compila, como xa se dixo foi publicado en edición de autor, o que reforza esa idea de marxinalidade á que fan referencia prologuista e epiloguista. Son 42 textos polimétricos, que inclúen un poema Prólogo e outro Epílogo e que se estruturan en catro partes: «Este ar que nos leva», «Palabra amante», «Calada morte» e «No mar levado». Todas catro teñen en común a preferencia polas imaxes e metáforas propias do existencialismo e, a pesar da aparente dispersión de asuntos e temas, tamén concordan na presenza dos fragmentos da memoria.

A primeira parte ábrese con ese soneto antolóxico «Se chego ao solpor…», que resume a intencionalidade de render contas co pasado. Alén dos versos existenciais que lle dan título a esta parte, tamén se rastrexan as pegadas dos devanceiros (como no magnífico «Antigo pobo meu»), a memoria dos obxectos, nunha sorte de etnografismo (como en «Perdémonos»), que acompaña a recordación dos afectos. Canda eles, poemas como «Forca alzada», no que se fala dos fuxidos polo monte, ou «Luz acoitelada», que agacha unha denuncia da represión franquista con palabras veladas e que naceu da paráfrase dun versos de Xosé Conde, o poeta de Barbantes exiliado na Arxentina. Tamén se parafrasea a Manuel Antonio no poema «Roubáronnos», aínda que sen mención explícita, ou aparece a mitoloxía clásica como o Polifemo de «Estou aquí».

Na segunda parte amplifícanse as voces dos devanceiros, que pairan sobre varios poemas, con especial tratamento da figura da Nai e da memoria do Pai, pois Campio foi desde moi cedo orfo de pai. Trátase da parte máis elexíaca do libro e na que a señardade non abandona ningún dos textos. Na terceira parte, alén do poema introdutorio, tan só outro, «Pranto», un longo texto de homenaxe ao citado Faustino Rei Romero e no que tamén se convocan Rosalía, Curros e Pondal.

E na última parte asombra a forte presenza do mar, salientando os poemas «A caída», que narra a épica mariñeira, e «Deus», que retrata a dor e o loito da morte no mar. Unha xeira de preguntas e respostas de xorne existencial dan cabo a este primeiro libro.

Por esa voz (sen data), recolle 18 composicións de diferentes períodos publicadas en libros colectivos e revistas. Da diversidade dá fe o feito de que o excelente soneto «Defensa do trigo» sexa a tradución do castelán «Soy contigo», que Campio escribiu en homenaxe ao poeta paraguaio Elvio Romero (1926–2004), militante comunista do PCP que vivíu moitos anos exiliado.

Sonetos a Rosalía, a Curros, a Otero Pedrayo, ao pintor Marcos de Abeleda, ao profesor Alonso Montero, ao escultor en barro Arturo Baltar, completan esta parte xunto con «Náufrago» e «Ese neno», dous brillantes sonetos sobre a morte da inocencia da infancia, o segundo parafraseando ao poeta berciano Antonio Pereira. Tamén salientan o soneto, con estrambote, «Labregos», adicado a Outeiriño, que é un canto aos traballadores da terra, e de novo o relembro do «Pai», primeiro nun dos poucos textos desta parte que non é soneto e finalmente no diálogo que se establece en «Ó pé do teu silencio», unha composición en seis sonetos de moita altura e de enorme carga emotiva. Algo que tamén está moi presente en «Ámparome no soño», que canta a perda da súa compañeira Isabel Nolasco.

Perdida luz (2000), foi editado por Follas Novas na colección «Libros da frouma», ao coidado de Teresa Monteagudo e Luís Alonso Girgado, e daquela incluía moitos dos poemas do primeiro libro. Canda eles, 22 novas composicións, nas que alén dos sonetos habituais, atopamos décimas (composición pouco presente na poesía galega moderna), dísticos en alexandrinos ou tercetos encadeados, que confirman o feitío clásico de Campio á hora de escribir os seus versos.

Xunto a temas xa debullados con anterioridade cómpre mencionar agora a presenza da paisaxe, do monte do San Trocado, no Ribeiro, ou do Casal de Soirexe, a paráfrase lorquiana en «O poeta baila coa lúa», os dous sonetos «A Blanco Amor. No seu pasamento», outro adicado a Laxeiro, o soneto «Portugal», que cita a António Nobre, ou o «Tríptico ourensán». Porén, sen dúbida o mellor poema desta obra é «Regreso a Ipalán», un longo texto polimétrico que canta as terras canarias de La Gomera e que nos fai lembrar poéticas como a de Avilés de Taramancos. Tamén neste libro sorprende a importante presenza de textos relixiosos.

Por último, o volume péchase con Exilio digno (2006), parcialmente inédito, no que os «Sonetos da memoria» retoman a poética máis civil e comprometida do autor e que foron escritos para homenaxear aos republicanos fusilados no alto do Furriolo. «Cantor da luz», que evoca a Avilés de Taramancos, «Trala porta do enigma», que o fai con Antón Tovar, ou «Primeira vista», de novo Lorca, serven para recoñecer poetas que exerceron o seu maxisterio sobre Campio. Máis sorprendente é a velada alusión a Rimbaud e o seu «Je est un autre» que atopamos no poema «Solidariedade».

E tampouco pode pasar desapercibido o poema final do volume «Pido un exilio digno», un testamento poético do propio Víctor Campio Pereira. Até aquí as experiencias plasmadas son as do autor, mais malia facer da propia vida unha pulsión lírica nunca se sitúa como personaxe central e protagónico, outro testemuño máis da humildade que o caracteriza como persoa e como Poeta, que o é.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Memoria Literaria, Obituarios, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Na escolma de Vicente Araguas (editor literario), La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea

O Grupo Editorial Sial Pigmalión, que dirixe o poeta Basilio Rodríguez Cañada, vén de publicar este mes de xullo a escolma La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea, baixo a responsabilidade do poeta Vicente Araguas (editor literario). A devandita obra, en edición bilingüe galego / castelán, compila poemas 26 autoras e autores da nosa poesía das últimas décadas.

No seu prólogo, intitulado tamén «La lluvia en el mar (una antología», Vicente Araguas salienta, entre outros varios aspectos, o seguinte:

«Exactamente, «una antología», así, con el artículo indeterminado, tan anglosajón, por otra parte, indicando que esta no es «la antología», pero tampoco «antología», así, sin determinante, «de la poesía gallega de hoy». Mi selección es tan mía que la defendería hasta la última gota del cáliz poético.

En La lluvia en el mar el lector encontrará al lado de nombres muy familiares para quien sigue el devenir literario gallego, otros que raras veces aparecen en los florilegios «ad usum». Pero en mi opinión la poesía gallega, tan amplia, tan vigorosa, no puede —¡no debe!— caer en el sota, caballo y rey consabidos. Por eso mi estrategia como antólogo ha consistido, también, en echar mano de gente que raras veces aparece en las muestras con pretensiones canonizadoras, abundantes como las setas luego de la lluvia, que al caer en el mar prácticamente no resuena sino con esa estética silenciosa que podría tener mucho de ética.

Sesenta años separan a Luz Pozo Garza, la «prima donna» de la poesía gallega, y a Antía Otero, la más joven de nuestros antologados. Cuatro generaciones históricas, pero un concepto de la belleza similar. Un sentimiento radical que empieza a serlo desde la opción idiomática de las dos. Y es que escribir en gallego sigue siendo un paso más allá, con todo lo que ello implica.26 poetas. Una cifra que ofrece un surtido amplio que ilustra y entretiene. Aquí hay acopio sentimental, poética de la experiencia, irracionalismo, culturalismo (con cultura, ojo), línea clara, dolor, ironía, sarcasmo incluso, vuelta de hoja y —también— un cierto sentido del humor que no le sienta mal a ese incierto oficio de vivir que llamamos poesía.»

E deseguida veñen en orde cronolóxica unha pequena mostra de cada poeta, introducida por unha Auto-Poética e xa no remate da colectánea na «Nómina de poetas» incorpora unha brevísima biobibliografía de cada autor ou autora, que son:

Luz Pozo Garza (Ribadeo, 1922); Xosé Luís Franco Grande (Tebra, Tomiño, 1936); Manuel Vilanova (Barbantes, 1944); Antonio Domínguez Rey (Burés, Rianxo, 1945); Luz Pichel (Alén, Lalín, 1947); Xosé María Álvarez Cáccamo (Vigo, 1950); Cesáreo Sánchez (Dadín, O Irixo, 1951); Xulio López Valcárcel (Lugo, 1953); Chus Pato (Ourense, 1955); Manuel Pereira Valcárcel (Ouzande, A Estrada, 1955); Alfonso Armada (Vigo, 1958); Manuel Forcadela (Forcadela, Tomiño, 1958); Miguel Anxo Fernán-Vello (Cospeito, 1958); Medos Romero (As Pontes, 1959); Román Raña (Vigo, 1960); Fátima Rodríguez (Pontedeume, 1961); Eva Veiga (Ombre, Pontedeume, 1961); Fran Alonso (Vigo, 1963); Branca Vilela (Fisterra, 1964); Miro Villar (Cee, 1965); Estíbaliz Espinosa (A Coruña, 1974); Rafael Yáñez (Vilalba, 1979); María Lado (Cee, 1979); Dores Tembrás (Bergondiño, 1979); Diana Varela Puñal (Corme, 1981) e, por último, Antía Otero (A Estrada, 1982).

Da miña autoría a escolla recolle nove poemas. De primeiras o soneto que se inicia co verso «Foi nas Illas Lobeiras co mar por testemuña», do libro Ausencias pretéritas (A Coruña: Espiral Maior, 1992) e que foi musicado nesta versión por Nacho Mora; o poema tamén sen título que leva como verso inicial «o mar, ben coñecido, non oculta segredos», do Abecedario da desolación (A Coruña: Espiral Maior, 1997. Premio Tívoli-Europa en 1997-1998); os poemas «A tempestade» e «O mar (I)» do libro As crebas (A Coruña: Espiral Maior, 2011. XIII Premio de Poesía Concello de Carral) e, finalmente, cinco haikus de Breizh (Noia. Toxosoutos, 2012), intitulados «Pont-Aven (1886-1894)»; « Pont-Aven (2007)»; «Max Jacob. Autoportrait, 1938»; «Les amours jaunes» e «Robert Surcouf».

Para completar esta anotación engado este último texto na súa versión orixinal e na tradución castelá, tal e como figura na antoloxía.

A tempestade

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses até o final da terra porque aquí están as portas do inferno, nesta charca ábrese o labirinto que leva inexorable deica a profundidade, ese abismo da culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibiu calmo nas mareas diuturnas do acolledor setembro.

Naceu A tempestade de William Shakespeare en lugares coma este, porque aquí son redondas as bágoas e profundo o mar onde se esvaen, cando antes do descanso se tiran pola borda e converten as vagas en vagallóns sonoros.

Aquí habita a tristeza, no cabo da alegría.

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses.
***

La tempestad

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases hasta el final de la tierra porque aquí están las puertas del infierno, en esta charca se abre el laberinto que lleva inexorable hasta la profundidad, ese abismo de la culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibió calmo en las mareas diuturnas del acogedor setiembre.

Nació La tempestad de William Shakespeare en lugares como este, porque aquí son redondas las lágrimas y profundo al mar donde se diluyen, cuando antes del descanso se tiran por la borda y convierten las olas en oleaje sonoro.

Aquí habita la tristeza, en el cabo de la alegría.

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (XLVIII): O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro


Foto 1. Primeira edición (2012) en Trinta por Uma Linha
Foto 2. Segunda edición (2016) en Trinta por Uma Linha

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro

João Manuel Ribeiro (1968) é poeta, narrador, editor e investigador, alén de Doutor en Ciências da Educação pola Universidade de Coimbra co traballo A Poesia na Escola – Resposta ao texto poético e organização do ensino e de posuír un Mestrado en literatura infanto-xuvenil pola Universitat Autònoma de Barcelona. Porén, o que máis nos interesa a nós é que se trata dun dos autores máis prolíficos da literatura portuguesa para crianzas e para a mocidade, con máis de medio cento de títulos publicados de Literatura Infantil e Xuvenil, repartidos entre a poesía e a narrativa.

Un deses libros acontece na costa galega, talvez na Costa da Morte, aínda que de maneira imprecisa como logo explicaremos. Trátase da noveliña xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, publicada nunha primeira edición en 2012 por Trinta por Uma Linha, con ilustracións de Anabela Dias. Con posterioridade foi «Livro recomendado pelo Plano Nacional de Leitura (PNL) para o 6º ano de escolaridade, destinado a leitura autónoma». Esta recomendación favoreceu a súa segunda edición en 2016 na mesma editorial, mais desta volta con capa e ilustracións de Bolota. Foi a edición que nós mercamos e puidemos ler, porén existe unha versión en galego O señor Pésimo é o Máximo (Hércules Ediciones, 2017) en adaptación da escritora e tradutora Ánxela Gracián, e outra en castelán do mesmo selo editorial.

«Eu estava longe de imaginar que a Galiza seria o destino de alguns dias de descanso outonal». A voz narrativa en primeira persoa dun rapaz conta como a súa familia (seu pai, súa nai e súa irmá pequena) vén gozar dunha breve estadía de lecer na nosa costa no outono de 2002 e relata como os acontecementos vividos nesa semana propiciaron a súa progresiva concienciación ecolóxica.

«As notícias davam conta do rombo de um dos tanques de um tal Prestige, um navio de casco único, com um quarto de século de viagens pelo mar, quase sempre carregado de fuel-oil.» Así pois, as primeiras páxinas relatan o afundimento do Prestige e como o buque partira en dous, a uns 250 km da costa, provocando unha inmensa marea negra de chapapote que chegou tamén á praia «El Rial». João Manuel Ribeiro deturpa o topónimo, tería que ser O Rial, e deslocaliza a acción, pois que nós saibamos non hai ningunha praia con ese nome na Costa da Morte. A máis achegada con esa denominación está en Porto do Son, mais os protagonistas están aloxados nun pequeno hotel tamén chamado «El Rial» que na costa só localizamos en Vilagarcía da Arousa. (En calquera caso o chapapote tamén asolagou o litoral das Rías Baixas)

Non se cita o topónimo de ningunha vila, mais os dous primeiros capítulos transcorren nese lugar impreciso da costa: «A maré negra tinha-se entremeado nas nossas vacaciones e exilado os nossos dias ao trabalho de limpeza das praias». Este labor fixo reconsiderar a actitude de toda a familia con respecto ao medio ambiente e no regreso á casa seu pai, de nome Péssimo, promove novas accións de compromiso ecoloxista que xa non imos adiantar.

Naceu así unha família de «eco-guerreiros» e de feito a partir deste libro, a editora Trinta por Uma Linha e o autor João Manuel Ribeiro artellaron un concurso literario para o alumnado do 1.º e 2.º baixo o epígrafe «O Clube dos Eco-Guerreiros», cuxos textos premiados se inclúen nun apéndice da 2º edición portuguesa.

Na miña opinión, malia o seu interese para nós por literaturizar máis unha vez o desastre do embarrancamento do Prestige, o relato abusa demasiado dos consellos pedagóxicos e non mantén o ritmo narrativo, aínda que sexa unha lectura recomendable, quer na versión galega ou quer na versión orixinal.

Foto 3. Primeira edición galega (2017) en Hércules Ediciones

Publicado en Historia, Infantil, Narrativa, Recensións, Versións ou traducións | Deixa un comentario

«Sentimento da terra». Vicente de Lema escribe sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García

Hoxe, martes 11 de xullo, a edición de Carballo do xornal La Voz de Galicia, publica en papel e en versión dixital (que se pode ler nesta ligazón) o artigo intitulado «Sentimento da terra», no que Vicente de Lema, un pseudónimo adoito utilizado polo xornalista Xosé Ameixeiras Lavandeira, escribe sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Deseguida reproduzo o seu contido, ao tempo que agradezo ao autor a súa lectura crítica. Velaquí:

Sentimento da terra

VICENTE DE LEMA

11/07/2018

Foulóns, engolar, socheo, fesga, furnón, atalieiro, orzar, garruchos… Son palabras que se un non é un vello mariñeiro terá difícil entender. O mar xa non é o que era. A pesca industrial tapou cunha grosa capa de po do esquecemento un vocabulario que vai morrendo cos veteranos lobos de mar. Non entanto, sempre hai persoas que acoden ao rescate do que moi poucos prestan atención. Unha delas é Miro Villar, poeta fecundo, filólogo e estudoso profundo de, entre outros, homes de letras como Gonzalo López Abente, Xervasio Paz Lestón ou Antonio Zapata García, todos eles dun gran valor creativo, pero que o tempo vai cubrindo de esquecemento. «Dorna saudal», poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata, é o último libro do intelectual ceense. Un traballo que se fará, seguramente, imprescindible en centros de ensino para entender ao primeiro poeta do mar galego e mesmamente moitos aspectos das creacións literarias relacionadas co mundo pesqueiro. Zapata é un dos grandes valores literarios da Costa da Morte. Miro Villar xa lle dedicou a súa tese de doutoramento. Agora ofrece un profundo estudo do léxico deste emigrante laxés que escribiu na América a súa obra, consagrada na súa totalidade á terra que veu nacer. A pesar da distancia foi quen de manter a chama da inspiración conectada á terra e ao litoral nativos. Un traballo cheo de sabedoría sobre o cantor destas costas atlánticas, un home da Celtineria, que sentiu como ninguén naufraxios, faenas e vivencias costeiras moi propias deste país dos silenciosos. En fin, un auténtico sentimento da terra.

Publicado en Lingua, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Limiar (acaso innecesario) a Zapatos máxicos, de Fernando González Graña


O pasado venres 29 de xuño, mentres andaba eu polas XIII Xornadas de Pesca «Feitos de mar», que organiza a Confraría d’O Pindo, para presentar Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), non puiden acompañar ao amigo de Cuntis (ou da Vila do Baño coma por aló din) Fernando González Graña na presentación do seu poemario para crianzas intitulado Zapatos máxicos (Edicións Fervenza, 2018), do que me responsabilizo dun Limiar (acaso innecesario).

Reproduzo aquí o devandito prólogo que non deixa de ser un convite a achegarse aos versos de Fernando González Graña, que foron ilustrados por Alberto Piñeiro Gonzalvos, Alfonso Uzal Montero, Álvaro Fernández Barreiro, Amalia López Brea “Luchi”, Carlos Uzal Cabanas, Francisco Ameijeiras Sánchez, Gabriela Lusquiños Santos, Manuel Fragoso, Manuel Riveira Rendo, María Rubio Pardo, Mario Touceda Torres, Puri Togariños, Ramiro Cimadevila, Rebeca Solla Maquieira, Regina Touceda Rey, Susana Perol Caldelas e Xaquín Blanco Chao. Velaquí:

LIMIAR

(ACASO INNECESARIO)

«Xa sexa nun conto de fadas ou nun poema, ás nenas e aos nenos gústalles a repetición, os refráns e os motivos universais porque poden recoñecerse unha e outra vez; danlle regularidade a un texto. O mundo adquire unha orde preciosa».

Inese Zandere, escritora letona: Mensaxe do Día Internacional do Libro Infantil 2018 (Traducido por Ana Luna e Antía Marante.

Até hoxe a escrita de Fernando González Graña (Cuntis, 1962) estaba nomeadamente envorcada na dramaturxia cun bo feixe de obras teatrais, pequenas no formato, enormes na súa concepción, que se publicaron na colección «A Pinguela. Teatro escolar para ler e representar» das Edicións Fervenza, unha iniciativa xa centenaria que inaugurou a obra Pelexa no souto (2001) do finado e lembrado Olimpio Arca e que teño asinada da súa man grazas á súa filla Maka.

Na polifonía autorial de Fernando, sen desmerecemento para outras pezas, habería que salientar Clave Rosa por ser escolleita en 2004 para o catálogo que se presenta cada ano na prestixiosa Feira Internacional do Libro Infantil e Xuvenil de Boloña co título de Children’s Book of Galicia.

Para alén dunha breve incursión narrativa, chega a nós o primeiro libro de poemas de Fernando, intitulado Zapatos máxicos, e faino case petando na porta, case coma un rapazolo inocente e temesiño que sente certa inseguridade. Xa se sinceraba con Carlos Loureiro nunha conversa no dixital Noticieiro Galego cando definía a poesía como «esa roupa interior que te deixa espido» ao tempo que recoñecía a súa débeda cos versos de Rosalía de Castro.

Nesa nudez lírica de Fernando están unha parte significativa dos temas universais e que xa teñen sido cultivados na nosa literatura, como ben lembra a excelente Antoloxía da poesía infantil galega compilada por Xosé María Álvarez Cáccamo e Marisa Núñez (Espiral Maior, 2002), na que os seus autores falaban de cinco grandes núcleos temáticos.

1º) o mundo animal

E neste libro atopamos poemas como «A galiña Felisa», que non come fariña; «O niño», onde dormen tres paxariños; «As ovelliñas», branquiñas como a neve; «A formiga» que moito traballa e traballa; «Os paxariños»; «O moucho»; «A miña arac-amiga», esa araña que xoga co neno; «O mel» que elaboran as abellas e que o neno desexa roubar ou «Quen son?», un texto para adiviñarmos a presenza dun sapoconcho, ou non era iso? Quen o sabe?

2º) a natureza e os fenómenos naturais

E aquí tempos poemas como o que abre o libro «Rosa, roseira»; «Lúa»; «Sol, soliño»; «Chove», «Vento»; «Arrecendos»; «O Arco da Vella»; «A auga»; plantas como «A mimosa» que nace na primavera do inverno ou «O xirasol», mais tamén «Mar mareiro».

3º) a vida cotiá das crianzas

Con poemas como «O meu amigo libro», unha fermosa defensa da lectura para abrir a imaxinación; «O meu idioma» para a defensa da utilidade da nosa lingua, que tamén está presente no poema «Os paxariños» ou «O reloxo de parede» coa súa onomatopea Tic, tac, tic, tac, tic, tac.

4º) os xogos e as festas

Con textos como «Charco», nun delicioso texto cheo de musicalidade e asociado a ese fascinio que de sempre tiveron as pozas para as crianzas; a «Risa», os «Xogos» ou as «Tolemias».

5º) as lendas e fábulas

Con poemas como o xa mencionado «O Arco da Vella» ou «Nace un neno», no que aparece a figura mítica de Pedro Chosco a querer facer durmir un neno esperto polo nacemento de seu irmanciño; «Eco» ou «A Candeloria», ese día no que casan os paxariños, que tamén podería ser unha festa ou un poema sobre a natureza.

Así pois, a reflexión sobre as grandes revelacións humanas comparte espazo coa atenta observación das pequenas cousas que nos arrodean, mesturando a trascendencia coa retranca, a alegría, a felicidade e o sentido gozoso e lúdico da vida. Sempre coa preocupación do poeta por aquelas crianzas, como salienta na dedicatoria, que acaso non poden gozar do paraíso da infancia, como acontece coas persoas refuxiadas e vítimas de calquera dos conflitos e guerras.

Do punto de vista formal atoparemos aliteracións, repeticións e rimas case sempre consonantes, así como sinxelas estruturas paralelísticas, ou chiscadelas á literatura oral do pobo e que en harmónico conxunto serven para reforzar o carácter musical dos versos.

Tampouco o léxico resulta rebuscado, senón que Fernando acode ás formas patrimoniais da nosa lingua, aquelas que aínda sobreviviron nesta nación atlántica e milenaria, porque como escribía o noso poeta nacional Manuel María no libro Os soños na gaiola (1968), considerado o primeiro poemario infantil da nosa literatura contemporánea galega: «Galicia somos nós: / a xente e mais a fala. / ¡Si buscas a Galicia / en ti tés que atopala!».

E creo que xa lles falei demasiado, porque a poesía, tamén estes Zapatos máxicos de Fernando González Graña, é para ler e escoitar, para ler para si ou en voz baixa e para ler en voz alta, aínda que sexas ti a única persoa nun cuarto da casa ou nun eido ou nun cabo do mundo ou nunha montaña.

Miro Villar, 1 de marzo (Día da Cero Discriminación) de 2018

Publicado en Estudos literarios, Infantil | Deixa un comentario

«Zapata non gustaba moito do termo Costa da Morte, prefería Costa Brava» (Entrevista no xornal La Voz de Galicia)


(Xosé Ameixeiras Lavandeira e eu propio. Fotografía do poeta Modesto Fraga, que fixo de ocasional reporteiro e a quen lle agradezo a cesión das imaxes)

Onte, domingo 8 de xullo, a edición de Carballo do xornal La Voz de Galicia, publicaba en papel e en versión dixital (que se pode ler nesta ligazón) a entrevista que me realizou Juan Ventura Lado como preámbulo do lanzamento na Praza dos Libros de Carballo de Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), que presentamos onte á tardiña coa compaña do xornalista e vello amigo Xosé Ameixeiras Lavandeira. Deseguida reproduzo o seu contido e tamén agradezo o labor de ambos e dous xornalistas na difusión desta obra. Velaquí:

«Zapata non gustaba moito do termo Costa da Morte, prefería Costa Brava»

O profesor de Cee Miro Villar presenta ás oito na Praza dos Libros a súa última obra sobre o léxico do mar do poeta laxense

J. V. LADO
CEE / LA VOZ 08/07/2018

Miro Villar González (Cee, 1965) presenta ás 20.00 horas na Praza dos Libros de Carballo Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García, unha obra que xa no título deixa clara as súas intencións: mergullarse na linguaxe empregada por Zapata, particularmente na relacionada co oficio tradicional do mar, para rescatala mediante o comentario literario.

-¿Quen era en poucas palabras o laxense Antón Zapata?

-É un poeta de Laxe que emigrou moi novo a América, a Bos Aires, con 17 anos, e alí pasou toda a súa vida, sen nunca poder regresar. Na súa obra está todo o imaxinario da Costa da Morte e en concreto da zona de Laxe-Camariñas e a ría de Ponteceso. Só publicou un libro en vida, A roseira da soidade, no ano 54, que non chegou a ver publicado porque finou uns meses antes. Na emigración era un poeta moi considerado. Está documentada a súa presenza en toda a actividade societaria da emigración galega na Arxentina e mesmo participou en entidades moi importantes como a Irmandade Galega. Era un intento de reconstruír no exilio o Partido Galeguista, Castelao quíxose rodear da mellor xente a un dos que chamou para o consello orientador era a Antón Zapata.

-¿Cal é a riqueza do seu léxico mariñeiro?

-Este libro pretende demostrar que hai un bo feixe de poemas -algúns deles xa os agrupou el e mesmo lle puxo o nome de Dorna saudal (dorna, pola embarcación e saudal, de saudade) e outros mesmos tiveron que pasar pola tesoira da censura, porque non hai que esquecer que se publicou en pleno franquismo- cun léxico mariñeiro espléndido, como explicou na presentación de Santiago Francisco Fernández Rei, gran experto en terminoloxía mariñeira. Pódese considerar que é un dos nosos grandes poetas do mar. Fálase de Manuel Antonio, pero o mar de Manuel Antonio é moito máis simbólico, moito máis ligado á mariña mercante, mentres que nos poemas de Zapata están todos, absolutamente todos, os que eran os oficios do mar; e os nomes das embarcacións, polo tanto teñen moito valor non só lingüístico senón tamén etnográfico. O que é sorprendente é que unha persoa que emigre con 17 anos atesoure todo ese léxico, en boa parte porque o coñecía de primeira man e tamén porque, aínda que nunca regresou, nunca deixou de estar conectado coa terra, sobre todo a través do epistolario con xente de Laxe como puido ser o fotógrafo Vidal.

-¿Ata que punto a desconexión social cos sectores primarios dana ou empobrece o idioma?

-No léxico que emprega Zapata como ferramenta nos seus poemas está unha lingua viva. Tamén hai que dicir que o Laxe das primeiras décadas do século e todas as nosas vilas estaban moi vinculadas ao mundo da pesca. Hoxe a actividade pesqueira minguou moito e tamén é un proceso moito máis industrial e iso leva, efectivamente a que haxa léxico que nos sorprende e mesmo que non coñecemos. Eu nalgunhas palabras tiven que documentarme porque era léxico que eu xa non coñecía de primeira man. Hoxe todo ese caudal léxico estase perdendo, é evidente; pero ese tamén é un labor da literatura: recuperar e fixar termos para que non se perdan.

-¿Que o leva a centrar a súa labor investigadora nos autores da Costa da Morte, esa estimado propio a sensación de que se non o fai non o ía facer ninguén?

-Non é que non ía facer ninguén, porque considero que hai filólogos na Costa da Morte (Xosé Manuel Varela, Xosé María Rei Lema…) que fixeron tamén traballos espléndidos. Máis que iso tanto para eles como para min creo que está o sentirnos identificados con un territorio que ten un capital simbólico moi grande, que é iso que denominamos Costa da Morte; que, por certo, Zapata dedícalle un soneto marabilloso e nomea varias veces a Costa da Morte pero igual que López Abente e outros autores desa época non gustaban moito dese termo. Eles preferían a denominación Costa Brava, aínda que triunfase noutro territorio e aquí non tivo fortuna, porque vían Costa da Morte como algo importado dende o xornalismo sensacionalista. Así como Abente non chegou a asumilo nunca, nunca lle gustou, Zapata si que en certa maneira co paso dos anos vai utilizar o capital simbólico que aporta ese topónimo. Tamén ten, por certo, poemas sobre os naufraxios, entre eles un longuísimo que eu considero o mellor que hai sobre o Serpent -no que trabuca algúns datos como o número de vítimas, porque a información que chegaba á Arxentina supoño que non era ha que había aquí, e outro sobre o City of Agra. Así que poetizou sobre os dous grandes naufraxios do Vilán.

Publicado en Antoloxías, Entrevistas, Estudos literarios, Fotografía, Lingua, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Adeus ao mestre e escritor Xabier P. DoCampo

Augas do Lea, arrolo do meu berce
que ao Miño da nacencia ides,
levade as brancas palabras
de fariña triga,
as que a mai bordou en min
co fío de ouro desta Lingua.
E ti, amada miña,
tráeme aquí no día derradeiro
e déitame neste chao.
Serei unha cerdeira.

Xabier P. DoCampo

Fago meu o comunicado de pesar emitido pola Asociación de Escritores e Escritoras en Lingua Galega (AELG), da que fago parte, in memoriam do escritor e mestre Xabier P. Docampo. Que a Terra che sexa leve, camarada da palabra!

A AELG lamenta a perda do seu Socio de Honra, Xabier P. DoCampo

26/6/2018

…o acto máis sublime de amor que eu coñezo é contar unha historia.

Xabier P. DoCampoSocio de Honra da AELG, autor referente dunha obra narrativa de ficción que supera a trintena de títulos publicados, fortemente imbricada na tradición contística galega, inauguradora da literatura infanto-xuvenil contemporánea que abriu as portas, desde a casa e a escola, á formación do público lector máis novo, alicerce e semente do imprescindíbel substrato cultural de hoxe, e recoñecida cos máis importantes premios a nivel nacional e internacional.

O seu traballo, que se estende aos ámbitos da dirección, guionización ou escrita de obras para teatro, radio, vídeo, cine… transportou a nosa lingua creativa a toda a rede de espazos comunicativos.

Aprendemos nos seus libros a nomear os soños, a natureza e os seres que a habitan. Máis tamén foi  transmisor de valores humanos fundadores que dende a noite da historia conformaron o ser galego, deitando no longo camiño da súa extensa e intensa obra alfaias de rebordante humanidade.

Sementador de normalidade cultural e social até a súa última intervención pública na Gala do Libro Galego 2018, co seu fértil labor de ensinante e de escritor sostivo as trabes da casa comunal dos galegos e galegas, co talento e o oficio dos humildes e unha insubornábel honestidade literaria.

Na Homenaxe “O Escritor na súa Terra – Letra E” que a AELG tributou a DoCampo en 2014, estableceuse un diálogo fraterno entre Agustín Fernández Paz, quen elaborou a laudatio, e esta resposta de Xabier P. DoCampo, diálogo que nos permite coñecer un anaco fulcral da nosa historia literaria e a dimensión humana de quen hoxe, 26 de xuño de 2018, nos deixou.

(Manuscrito da súa última novela A nena do abrigo de astracán, tirado da bitácora Caderno da crítica de Ramón Nicolás)

Publicado en Obituarios | Deixa un comentario

Crónica videográfica da presentación no Ateneo de Santiago de Dorna Saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro, de Antón Zapata García

O Ateneo de Santiago, que nos acolleu xenerosamente e xestionou o uso do espazo da Sede Afundación (Casa Grande do Pozo. Rúa do Vilar, 19. Santiago de Compostela), vén de dispoñibilizar para o público no seu sitio web e tamén na súa canle de vídeo de youtube a gravación do acto de lanzamento do volume Dorna Saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), que tivo lugar o pasado 13 de xuño de 2018.

Na presentación anteceden ás miñas propias palabras as interesantes intervencións, que moito estimo e agradezo, de Pilar Sampedro, vogal do Ateneo de Santiago, e de Francisco Fernández Rei, académico da RAG.

A completa crónica videográfica, que tamén se pode ollar nesta ligazón, leva por título Presentación do libro “Dorna Saudal” de Miro Villar. Foi publicada na rede o día do solsticio de verán, 21 de xuño de 2018.

Publicado en Antoloxías, Biografía, Estudos literarios, Gravacións, Lendas e mitos, Lingua, Poesía, Presentacións, Tradicións | 1 comentario