Entrevistas sobre o Batallón Literario da Costa da Morte no «Plan Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade» do CPI Cabo da Area de Laxe

O Departamento de Lingua e Literatura Galega do CPI Cabo da Area de Laxe, da man da profesora de Sandra Villar Giner e do seu alumnado de 4º da ESO, realizou no curso 2017/2018 unha investigación, en formato de entrevistas, sobre o Batallón Literario da Costa da Morte, dentro do «Plan Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade», intentando descubrir a importancia da paisaxe da zona na obra das e dos poetas e tamén doutros temas relacionados como a ecoloxía.

O sitio web do CPI Cabo da Area de Laxe permite acceder ás tres entrevistas realizadas, as dúas primeiras en audio gravado na radio escolar e a terceira en formato de comunicación escrita.

Entrevista a María Canosa (07/05/2018)
Álvaro e Marcos entrevistan a María Canosa durante á súa visita á sala de primaria da biblioteca
audio:

https://www.ivoox.com/maria-canosa-audios-mp3_rf_25827677_1.html

Entrevista a Miro Villar (08/05/2018)
Lucía e Paula entrevistan a Miro Villar, poeta e membro do Batallón literario da Costa da Morte, que o alumnado de 4º está a investigar dentro do Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade
audio:

https://www.ivoox.com/entrevista-a-miro-villar-audios-mp3_rf_25850482_1.html

Entrevista a Estevo Creus (30/05/2018)
comunicación escrita:

Publicado en Entrevistas, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Radio | Deixa un comentario

Poema (XCVII): «La poesia», de Antònia Vicens



(Antònia Vicens nunha fotografía de ©Esteve Plantada)

O pasado mércores 17 de outubro o «Ministerio de Cultura y Deporte del Gobierno de España» daba a coñecer que a mallorquina Antònia Vicens viña de ser galardoada co «Premio Nacional de Poesía 2018», pola súa obra Tots els cavalls (Col·lecció alabatre, 77. LaBreu Edicions). E salientaba na nota de prensa que o xuri escollera este libro por “una vocación poética que contempla toda una vida a través del tamiz de una expresión seca, dura, inquieta y fulgurante”.

Entre a morea de novas que se fixeron eco do premio, reproduzo aquí uns parágrafos da que publicou o xornal catalán Ara e que fixeron medrar aínda máis o interese na poeta mallorquina. Velaquí:

«Vicens ha aprofitat l’avinentesa per demanar la llibertat dels presos polítics en declaracions a Europa Press, perquè considera que “és una vergonya” que n’hi hagi en democràcia. “Han de ser al carrer”, ha defensat, i ha afegit: “Faria malament de ficar-me a casa en rebre el premi sense dir res sobre això”. Malgrat això, l’escriptora mallorquina no es planteja renunciar al premi perquè té “l’esperança que Catalunya i Espanya s’entenguin i que Espanya acabi respectant la decisió de vot dels catalans”. Vicens ha denunciat atacs a la llibertat d’expressió i s’ha mostrat dolguda perquè “encara hi hagi barreres per a les paraules”. “Per a mi escriure sempre ha sigut llibertat”, ha conclòs.»

«Antònia Vicens (Santanyí, Mallorca, 1941) té una llarga trajectòria literària, tant lligada a la novel·la com a la poesia. El 1967 ja va obtenir el premi Sant Jordi amb 39º a l’ombra. El 1981, el Ciutat de Palma per Quilòmetres de tul per a un petit cadàver. El Ciutat de València de narrativa se’l va endur amb Gelat de maduixa, el 1984. La Generalitat li va concedir, el 1999, la Creu de Sant Jordi per la seva trajectòria, i pel mateix motiu rebria el premi Ramon Llull del govern de les Illes Balears el 2004. El 2009 publica el seu primer llibre poètic Lovely, al qual va seguir Sota el paraigua el crit (2013), Fred als ulls (2015) i Tots els cavalls

«El seu últim llibre va arrencar d’un somni en què va veure quatre cavalls galopant. “Eren dels colors dels cavalls de l’Apocalipsi i no hi havia manera d’oblidar-los”, recorda. Va ser per aquest motiu que va escriure un cicle de quaranta poemes que es poden llegir com una narració -a estones lluminosa, d’altres pertorbadora- en què apareixen el Diable, sabates perdudes, amigues i morts estimats. “El cel pot cabre dins un bassal, / l’infern pot ser / un llit amb els llençols / de seda”, escriu.»

«El 1998 va ser nomenada presidenta en funcions de l’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana, de la qual també va ser vicepresidenta a les illes Balears entre el 1997 i el 2004. El 2016 va rebre el Premi Nacional de Cultura de la Generalitat de Catalunya, i ja tenia la Creu de Sant Jordi i el Premi de Cultura de la Generalitat de Catalunya per la seva trajectòria.»

Alén diso, o que me interesa salientar é que a conta de twitter na nosa amiga Pilar Vilaboi Freire (@PilarVilaboi), actual bibliotecaria da Fundación Penzol (e a quen coñecín nesa función no Instituto da Lingua Galega na miña breve etapa como bolseiro de investigación), daba a coñecer a súa versión galega dun notable texto metapoético de Antònia Vicens. Intitúlase «La poesia» e publicouno o Departament de Cultura da Generalitat de Catalunya o Día Mundial da Poesía de 2017, nun proxecto que cada ano versiona a unhas 25 ou 30 linguas o texto dun/dunha poeta en lingua catalá.

Agradézolle inmenso a Pilar Vilaboi a súa xenerosidade tanto polo envío do texto mecanografado nas dúas versións como polo permiso para a súa reprodución nesta bitácora.

La poesia

plana sobre
la vida fulgors d’altres mons
t’esclata als ulls també
estrelles
d’aigua eixugades a la cala
de la infantesa quan
retuts tornen
els àngels ja sense
sal sense ales i tu
intentes agafar-ne les ombres
penjalls als fils
d’estendre
les paraules l’hora
que més voldries
revocar els morts que
et pugen per
les cames
baldament omplis
la nit
de colomes blanques tot
esperant
una espurna de foc
que t’encengui el poema.

Antònia Vicens

A poesía

paira sobre
a vida fulgores doutros mundos
estóurache nos ollos tamén
estrelas
de auga enxoitas na cala
da infancia cando
rendidos volven
os anxos xa sen
sal sen ás e ti
intentas coller as sombras
pendurados nos fíos
de estender
as palabras a hora
que máis quererías
revocar os mortos que
che soben
polas pernas
aínda que enches
a noite
de pombas brancas
a esperar
unha faísca de lume
que che prenda o poema.

Tradución: Pilar Vilaboi

Publicado en Poesía, Premios, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LIII): O poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel y Alejandro Romualdo)

 

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta.Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre a reedición do poema«A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel  y Alejandro Romualdo), que coordinou o poeta Alfredo Pérez Alencart. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel y Alejandro Romualdo)

Vén de se celebrar en Salamanca o «XXI Encuentro de Poetas Iberoamericanos», unhas xornadas organizadas pola Fundación Salamanca Ciudad de Cultura y Saberes, que desta volta tiveron como título Por ocho centurias, por estaren dedicadas a conmemorar os 800 anos transcorridos desde a fundación da Universidade de Salamanca. E tamén foille tributada unha homenaxe á Universidade de San Marcos de Lima, a primeira “filla” de Salamanca, xa que se fundou seguindo os seus estatutos. Ao mesmo tempo en representación de Salamanca foi lembrado o poeta Diego de Torres Villarroel e por San Marcos foino o peruano Alejandro Romualdo.

O «XXI Encuentro de Poetas Iberoamericanos», como adoito nestes últimos anos, foi coordinado polo poeta e profesor da Universidade de Salamanca (USAL) Alfredo Pérez Alencart, e como tamén é habitual foi publicada unha ampla escolma poética, nesta ocasión intitulada Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel  y Alejandro Romualdo). Antólogo y coordinador Alfredo Pérez Alencart (Edición no venal para celebrar el VIII Centenario de la USAL). Fundación Salamanca Ciudad de Cultura y Saberes: Impreso en Salamanca, Talleres de Gráficas Lope, 2018.

A obra en papel e de carácter non venal tamén foi dispoñibilizada para descarga libre nesta ligazón.

Pois ben, esta antoloxía inclúe numerosos poemas que lembran a Unamuno, quen sufrira o desterro na ditadura de Primo de Rivera, despois fora Reitor Magnífico da Universidade de Salamanca, nomeadamente nos anos da República desde 1931 até outubro de 1936 cando foi destituído por unha orde asinada polo ditador Franco. Entre os textos que lle renden homenaxe reeditouse o poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón, nado en Serantes, aldea da parroquia de San Xián de Moraime no concello de Muxía (A Coruña), o 23 de outubro de 1898, e que faleceu en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

Desde os seus primeiros textos Paz Lestón é un poeta civil, de denuncia social, comprometido coa causa dos desfavorecidos. Textos datados en 1924, 1925 ou 1926 denuncian a situación da sociedade española durante a monarquía de Alfonso XIII ou a ditadura do xeneral Primo de Rivera, que é cualificado como Xeneral Morralla, Xeneral Metralla, Azor ou “chulo” xeneral Miguel Primeiro. Para o primeiro caso velaí o poema «D’a España Doente…» e para o segundo os poemas «¡Calade…», «A Unamuno», no que se fai mención do confinamento do intelectual español, «¡Terror Galiñeiro!» ou «España é un Galiñeiro». Todos eles apareceron no Correo de Galicia, periódico dirixido por José R. Lence, que tiña como secretario de redacción a Ramón Suárez Picallo. Aparecía os domingos e era lido con interese pola ampla información que traía da Terra e das actividades societarias na emigración.

O poema «A Unamuno» está conformado por dous sonetos en lingua galega, que exhumei na miña Tese de Licenciatura e na obra A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e Estudio.(Sada: Edicións do Castro,1998), e que agora se publicaron coa versión en castelán da miña propia autoría a petición do poeta amigo Alfredo Pérez Alencart, a quen moito lle agradezo a estimanza dos versos de Paz Lestón para esta ampla escolma de poetas iberoamericanos.

A UNAMUNO

I

Groria esgrevia d’o hispano pensamento,

insiñe sacerdote de Athenea,

valente paladín d’a libre Idea

por quen loitastes con barido alento.

 

Ante a incuria d’o teu confinamento

a voz d’a cencia resonóu serea;

e n-o campo, n-a vila e máis n-a aldea,

escoitouse un queixume e un xuramento.

 

A Democracia contra a vil Canalla

ergueuse airada pol-a inxusta pena…

¡y ¡ai! d’o cobarde Xeneral Metralla!

 

¡El e mail-o Amo, que a seu gusto o arrea

haberán de purgar peor condena,

suxetos con grillons e máis cadea!

 

II

Por sorte non está xa moi lonxano

o día en que, felices, tal vexamos;

os limpos de concencia vislumbramos

xa o despertar d’o povo soberano.

 

Nada importa que os cans, ladrando en vano,

defendan os palleiros de seus amos;

pra asustar cans famentos,

nós levamos teu nome ¡groria d’o saber hispano!

 

Mais cando chegue o venturoso día

os cans que ladran hoxe n-os cortellos

oirás tras d’os carolos, a porfía.

 

¡Que así son os que signan «cablegramas»

en nome coleitivo e dan consellos

que farían surrir a suas amas.

 

A UNAMUNO

I

Gloria egregia del hispano pensamiento,

insigne sacerdote de Athenea,

valiente paladín de la libre Idea

por quien luchaste con valiente aliento.

 

Ante la incuria de tu confinamiento

la voz de la ciencia resonó serena;

en el campo, en la villa y en la aldea,

se escuchó una queja y un juramento.

 

La Democracia contra la vil Canalla

se alzó airada por la injusta pena…

¡y ¡ay! del cobarde General Metralla!

 

¡Él y su Amo, que a su gusto lo arrea,

habrán de purgar la peor condena,

sujetos con grilletes y cadena!

 

II

Por suerte no está ya muy lejano

el día en que, felices, tal veamos;

los limpios de conciencia vislumbramos

ya el despertar del pueblo soberano.

 

No importa que los perros, ladrando en vano,

defiendan los pajares de sus amos;

para asustar perros hambrientos,

llevamos tu nombre ¡gloria del saber hispano!

 

Y cuando llegue el venturoso día

los perros que hoy en los cubiles ladran

oirás tras los carozos, la porfía.

 

¡Que así son los que signan «cablegramas»

en nombre colectivo y consejos dan

que sonreír harían a sus amas.

 

(Correo de Galicia, nº 939, Buenos Aires, 6 de abril de 1924. Con el pseudónimo Alma Nobre. Unamuno sufrió destierro durante cuatro meses en Fuerteventura, castigado por el régimen de Primo de Rivera. El rescate del texto y la versión al castellano es obra del poeta y profesor Miro Villar)

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Historia, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

«Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural», un artigo do antropólogo Manuel Vilar


Lembrei nesta breve anotación da bitácora (15 de maio de 2012) como coñecín o fotógrafo muxián Ramón Caamaño Bentín (Muxía, 1908-2007) e moitas das súas imaxes seguen a me producir fascinio. Por esta razón acudín, na compaña do amigo antropólogo Manuel Vilar Álvarez, á presentación do volume O Son que coñeceu Ramón Caamaño. Xentes e espazos dentro e fóra do marco fotográfico, de Raúl Soutelo Vázquez e José Manuel Vázquez Lijó (Deputación da Coruña, 2018, 596 páxinas), que recolle un traballo galardoado co Premio de Ensaio «Manuel Murguía».

A raíz da nosa presenza no lanzamento da obra, Manuel Vilar escribiu un artigo que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital quepasanacosta co título «Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural». Deseguida achegamos o seu texto, do que se pode ler o orixinal nesta ligazón, onde vai acompañado de varias fotografías que tamén reproducimos nesta anotación.

Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural

O 25 do mes pasado foi presentado na Casa da Cultura do Porto do Son o libro O Son que coñeceu Ramón Caamaño

Este libro foi merecedor do XI premio Manuel Murguía de ensaio, premio que outorga a Deputación da Coruña, un dos máis prestixiosos de Galicia e un dos que perduran. O libro conta a historia recente desta vila da Barbanza a partir de historias de vida da xente. Para facer isto os autores, Raúl Soutelo e José Manuel Vázquez Lijó, historiadores con oficio, parten das fotos que Ramón Caamaño tirou nesa vila no ano. As fotos do fotógrafo muxián son “a clave de bóveda”, en frase dos autores, que sustentan toda a estrutura do libro. Non é este un álbum de fotos, nin un libro sobre a obra de Ramón Caamaño, pero as fotos deste autor foron fundamentais para, primeiro, encetar a obra e, despois, darlle consistencia levala a cabo.

Caamaño no castro de Baroña e no Porto do Son

Quizais haxa que dicir algo sobre a estadía de Caamaño no Porto do Son. Caamaño chega ao Son en outubro de 1933 cando tiña 25 anos. Faino por incitación dun carabineiro toledano desprazado a esta localidade a quen lle interesaban as antigüidades. Foi este carabineiro quen animou a Caamaño para tirar fotos do castro de Baroña, que naquel ano se escavaba a cargo da Universidade de Santiago de Compostela. A campaña de escavacións estaba dirixida por Sebastián González García-Paz, quen promovera tamén a do castro de Borneiro. Nun lado e noutro estivo tamén Xaquín Lorenzo “Xocas” que, ademais de participar nas escavacións, escribiu sobre etnografía, tanto en Borneiro como no Son. Estes traballos son referencias bibliográficas obrigadas sobre a parroquia soneirá e sobre as embarcacións tradicionais.

Foi esta unha iniciativa pioneira e das primeiras escavacións sistemáticas dun castro da idade do Ferro, marcando o inicio dunha nova etapa na arqueoloxía galega. Baroña e Borneiro son referentes que van máis alá do campo estritamente arqueolóxico. Son nomes que pertencen a un imaxinario común.

Pero Sebastián, “Tano”, como lle chamaba o seu amigo Antonio Fraguas desde os tempos do instituto, tivo que exiliarse en Porto Rico ao comezo da barbarie fascista, deixando a arqueoloxía e collendo outros camiños para sobrevivir. O seu nome é descoñecido para moitos arqueólogos e académicos hoxe. Borrar os nomes, a memoria, é o mellor que saben facer os fascistas. Este ano, e con motivo do Día das Letras dedicado a Antonio Fraguas, teremos ocasión de lembralo, de lembrar a importancia do seu traballo e reivindicar a cultura como necesaria para a dignidade das persoas e a convivencia.

Podemos dicir entón que Caamaño é dos primeiros en facer fotografía arqueolóxica e en facer dun xacemento castrexo a imaxe turística dun pobo.

Na súa estadía no Son de case un ano, Caamaño tamén tirou fotos das xentes e son estas fotos as que agora valen para reactivar a memoria dos homes e mulleres sonenses. A estadía no Son tamén tivo importancia na vida persoal de Caamaño ao coñecer a que sería a súa muller, polo que se pode dicir que a estadía, breve no tempo, foi importante na súa obra e na súa longa vida.

O valor documental das fotos

Non é esta unha colaboración para falar do libro, de coidada edición e magnífica no tratamento das fontes, o que fai que se lean as súas case seiscentas páxinas con agrado, senón aproveitar a publicación desta obra para reivindicar o valor do traballo fotográfico de Ramón Caamaño, o seu valor documental e chamar a atención das administracións sobre este fondo fotográfico.

Para moitos a fotografía é unha expresión artística, mais toda expresión artística é tamén parte do patrimonio cultural, así, a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia entende que as manifestacións fotográficas tamén integran o patrimonio artístico de Galicia, que forman parte do noso patrimonio cultural. Pero tamén se pode e debe entender a fotografía como documento, e como documento igualmente forma parte do patrimonio cultural. A obra de Ramón Caamaño cumpre estas dúas facetas, mais aquí queremos referirnos ao valor documental, o que non quer dicir que desbotemos o valor artístico.

As fotos mostra información sobre unha comunidade social, sobre os seus modos de vida, e valen para achegármonos a realidades históricas e culturais que, en casos, están xa perdidas polo paso do tempo e o evolucionar da sociedade. A fotografía queda, entón, como o espello que perdura e actúa como representación dunha vida, duns obxectos, tipos, paisaxes, arquitecturas, rituais, etc. A fotografía, neste casa a de Ramón Caamaño, fálanos de representacións de modos e historias de vida, dunha memoria colectiva. O valor destas fotos reside na inxente información visual que achegan sobre un tempo histórico e unha sociedade, que non é outra que a conformada polas xentes que habitaron as terras da Costa da Morte desde o segundo cuarto do século XX.

A partir das fotografías podemos documentar paisaxes, arquitecturas, persoas desenvolvendo o seu medio de vida, persoas no seu tempo de lecer, nos seus ritos de paso vinculados a historias de vida (campo propenso en Caamaño), persoas que tiran unha foto para enviar aos parentes emigrados alén mar e mostrar como están ou como xa non están entre os vivos. Pero sobre todo as fotos evocan e activan a memoria dos que as miran, axudando a construír e reconstruír a súa memoria como seres sociais, vinculados a unha familia e a un lugar.

Concluímos: as fotos son documentos que falan de nós. Mais é preciso visibilizar eses documentos, ordenalos e catalogalos. A visibilización é clave na difusión e no coñecemento. Visibilizar é prestixiar. Se as cousas están arrombadas nun rocho, como dirían por Lugo, non teñen valor, non son tidas en consideración social. O que non ten difusión non existe, non se coñece, e se non existe non forma parte dun patrimonio que, para ser, ten que ser compartido e ser accesible á cidadanía. De non existir non pode ter función social.

Aquí hai que chamar a atención das administracións, desde a Xunta ás locais, que todas teñen responsabilidades, que se poñan a traballar para que o fondo fotográfico de Ramón Caamaño sexa accesible á cidadanía. As fotos de Caamaño son documentos visuais, fontes para o estudo da nosa sociedade e, especialmente, artefactos culturais que temos que usar para reconstruír a memoria social nun tempo no que se potencia a desmemoria.

O concello de Laxe levou á Xunta de Galicia a proposta de declaración de Ben de Interese Cultural, a primeira para un fondo fotográfico, do Arquivo Vidal. É un exemplo dun goberno local preocupado e interesado pola memoria social, unha medida para prestixiar o patrimonio local, que por ser local é tamén global.

A importancia do fondo de Ramón Caamaño  é salientable polo volume dos seus fondos, pola temática e marco territorial que abrangue, como polo valor documental e depositario de información histórico-etnográfica do territorio e sociedade da Costa da Morte. Deberíamos telo en máis consideración.

Manuel Vilar Álvarez

Publicado en Arte, Biografía, Ensaio, Fotografía, Historia, Premios, Presentacións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LII): «As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais» e que xa se adiantara parcialmente nesta bitácora. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais

Coincide no tempo o lanzamento de dous proxectos poético-musicais nos que o espazo natural das Illas Lobeiras aparece convertido en paisaxe protagonista.

Pola banda de arca e despois dun intricado proceso de produción, encerellado por mor dos dereitos de autor, xa está por fin en fase de distribución e venda o novo vinilo de Nacho Mora (A Coruña, 1975), Entre as zocas e os lóstregos, en autoedición grazas a un proxecto de crowdfounding ou microfinanciamento colaborativo iniciado en 2014. O disco, gravado en Lloria Estudio, Xixón, con produción de Xel Pereda, músico do grupo folk asturiano Llan de Cubel, con deseño gráfico de David Cobo, está á venda no Bristol Bar da Coruña e A Reixa Tenda en Santiago de Compostela, e tamén poñéndose en contacto persoal co propio Nacho Mora, a través das redes sociais (@ChanoRoma).

Son once os poemas galegos musicados que compoñen a súa «Tracklist»:

1. Illas Lobeiras (Miro Villar)
2. A túa alma (Estíbaliz Espinosa)
3. Castaños de Dormeá (Eduardo Pondal)
4. Noivado IV (Álvaro Cunqueiro)
5. O efémero (Ana Romaní)
6. Limiar (Álvaro Cunqueiro)
7. A árbore da cegueira (Baldo Ramos)
8. Camiño longo (Ramón Cabanillas)
9. Novas verbas de door (Uxío Novoneyra)
10. Moraima (Celso Emilio Ferreiro)
11. Corazón senlleiro (Celso Emilio Ferreiro)

Na súa canle de youtube Nacho Mora xa adiantara os cinco poemas musicados que acompañan esta anotación, entre eles o poema «Foi nas Illas Lobeiras…», tirado da miña opera prima, o sonetario Ausencias pretéritas (Espiral maior, 1992).

O sitio web La Fonoteca disco publicou a primeira recensión deste vinilo, asinada polo escritor e crítico musical Fernando Fernández Rego (10/08/2018), da que reproducimos deseguida o inicio e o último parágrafo:

«Nacho Mora (Elephant Band, Los Covers, Meu) debuta en solitario con un trabajo emocional que conjuga rock, tradición y poesía gallega. (…)

Nacho Mora entrega un interesante trabajo cargado de melancolía. Un trabajo emocional que bebe de la tradición folk y la poesía. Hay pasajes evocadores como “Illas Lobeiras” (Miro Villar) o “Castaños de Dormeá” (Eduardo Pondal), intimismo nocturno y despiadado – “Noivado IV” (Álvaro Cunqueiro)- y desarrollos eléctricos por los que planea el caos – “O efémero” (Ana Romaní).»

E pola banda de couso, Xosé Iglesias (Cee, 1974) o mariñeiro-poeta, autor de Transfusión oceánica (Caldeirón, 2014) e A relixión do mar (Instituto de Estudos Miñoranos, 2016), mantén unha canle propia de videos en youtube ben interesante, con gravacións de poemas de seu ou de poetas que lle son queridos. A finais de agosto puxo en andamento un novo proxecto videográfico literario e musical que denominou «Cantiga de Leviatán, o meu proxecto cultural para a Costa da Morte!», no que a bordo dunha embarcación recuperada xa leva gravado un «Poema na voz de Paco Souto» (en
homenaxe ao finado amigo poeta); unha entrevista, en dúas partes, sobre «A caza das baleas na Galiza na palabra dun dos seus protagonistas, Victorio Caamaño, un lobo de mar que estivo 21 anos traballando nos baleeiros da Costa da Morte» e, na última entrega polo de agora, levou o cantautor Mini Rivas a interpretar coa súa voz e a súa guitarra «“Fidelidade”, un poema de Manuel María na Illa Lobeira». Os videos testemuñan estas entregas poético-musicais. Velaí para o noso gozo.


Publicado en Gravacións, Historia, Lendas e mitos, Música, Poesía, Roteiros | Deixa un comentario

«As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», artigo publicado en Nova Ardentía, 10 (2018)

Xa se pode apañar nas librarías o número 10 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, publicación que recolle o relevo de Ardentía, que dirixía o chorado amigo Luís Rei (O Grove, 1960 – Pontevedra, 2015), escritor e bibliotecario en Cambados, e cuxo relevo está en mans dun Consello de Redacción que formando o académico Francisco Fernández Rei, o escritor Emilio Xosé Ínsua, Manuel García Sendón presidente da Federación (nativo de Lira), Xaquín Lores e a portuguesa Ivone Baptista.

Neste número 10 de Nova Ardentía, edición extraordinaria con motivo dos 25 anos na salvagarda, e que se presentou ao público lector o sábado 28 de xullo no Museo Massó, no marco do XXII Encontro de Bueu acompañando a homenaxe aos tamén 25 anos da «Nova Marina», publico un breve artigo intitulado «As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», que adiantaba a saída o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Velaquí:

As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García

Neste ano, se a nao non naufraga, sairá do prelo o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Edición de Miro Villar. Neste estudo faise unha detallada análise dos poemas descritivos do mar e da vida mariñeira que se inclúen no único libro de Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), intitulado A Roseira da Soidade (1954, póstumo). O propio poeta realizou un agrupamento na segunda parte do poemario dunha serie de textos relacionados todos eles co mar que se xuntan baixo a epígrafe Dorna saudal, iniciada precisamente cun poema co mesmo título «Dorna saudal» e que remata no texto final, nos que case todos os encabezamentos xa son ben evidentes do contido mariñeiro: «A renda do mar», «O Faro», «Porto peixeiro», «A Costa da Morte», «Armóñicas furnas», «Presentimento», «Alando a traíña», «Mar roleiro», «A resposta das ondas», «Trincado», «O perdón das furnas», «Mareas vivas», «Meu padriño», «Chuco da Dorna. Mariñeiro galego», «Marisma», «Redes no mar», «Ao marchal-os barcos», «Mariña de primaveira», «Mariña de vran», «Mariña de outón», «Mariña de inverno», «Pedras de Besugueira», «Boguina», «Praias da Soidade», «Algazos», «Amante navío», «Carrexando redes», «O probe do mar», «A Vila de Laxe», «Gaivotas», «Vento irmán», «As arelas d-un trunfo» e «Acordeón galego». Malia existiren outras composicións que conteñen léxico e referencias do mar, certo é que existe esta unidade temática preconcibida que xunta trinta e catro poemas, fronte á maior heteroxeneidade do resto do libro.

No noso estudo e tendo en conta a clasificación que fai Alvar no Léxico de los mariñeros peninsulares [1985: 43-60] elaboramos un «Glosario do léxico mariñeiro», no que non se definen as palabras de uso máis común mais si todas as demais e no que se ofrecen a maioría dos contextos de uso. Aos doce apartados sinalados por Alvar engadíronselle outros dous a maiores: o primeiro intitulado «Fraseoloxía mariñeira» e o segundo «Onomástica mariñeira».

Pois ben, de todos eses apartados adiantamos en Nova Ardentía os termos unicamente referidos aos tipos de embarcacións que se citan na poesía de Antón Zapata García e o seu contexto de uso, agás nos casos de palabras reiteradas ou moi comúns. Velaquí a cala realizada:

EMBARCACIÓNS

Tipos

alquimán (Non atopamos esta palabra en ningún dicionario, mais polo contexto é sinónimo de paquete ou paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán. Cfr. infra «Alquimán»).

● balandro (‘Embarcación de vela que se empregaba antigamente na pesca’, i-en Laxe teño un balandro). Fernández Rei [2003b: 295] sinala que é un «tipo de embarcación desaparecida», que xa se documenta en Ramón Cabanillas e en Rafael Dieste.

barca (Tan só aparece cando fala dun tipo de embarcación, a mallorquina barca, con certeza a tradicional barca mallorquina de vela latina, denominada llaüt en catalán, e, ô médeo ô mar imenso, a mallorquina barca).

barco; barcos (O uso máis sorprendente prodúcese neste verso: E ollando aos negros barcos traspondo a Baleeira, / por todol-os galegos que migran, eu choréi, nos que a cor da embarcación semella tratar de identificar a dor da emigración cos barcos escravistas).

● Barco-Escola (‘Navío de guerra no que completan a súa formación os gardas mariñas’, Refírese ao Serpent, que naufragou na costa de Camariñas).

● bateas (‘Barca grande de fondo plano’, ¡y-as lanchas, com’o bateas, / entraron dentro d’as casas!…).

bergantíns e bergantís; bergantiño; bergantiños (No estándar bergantín, ‘Barco veleiro de dous mastros e velas rectangulares’).

botes.

buceta; bucetas (‘Bote pequeno de remos e vela, coa proa igual á popa’. Salienta a súa utilización en labores de salvamento marítimo, e, abordo de unha buceta, / seis pescos van arriscarse / pol-os do barco estranxeiro / que ollan a morte dediante…).

● canelas (Descoñecemos o sentido exacto desta palabra que non aparece nos dicionarios. En relación co mar só atopamos, en castelán, canilla ‘Variña metálica que une a carlinga á driza e que pasa a través do banco do pao’. Porén, no noso poeta polo contexto semella facer referencia a un tipo de embarcación, ao arribar de «Saravia», «Mar do Sol», e outras canelas…).

chalana; chalanas (‘Embarcación pequena de remo, con fondo plano, proa triangular e popa rectangular, que se utiliza como auxiliar nos portos ou para a pesca costeira’).

dorna; dornas; dorniña (‘Embarcación de pesca provista dun mastro onde leva unha vela de relinga, de forma trapeizodal’).

escoadra (‘No estándar escuadra, ‘Agrupamento de navíos de guerra’, no Día de Difuntos, a escoadra medoñenta / de guerra, saüdaba os mortos que alí tên…).

● gabarras (‘Embarcación pequena de fondo chato que se emprega nos portos para carga e descarga’, van deixand’as gabarras aos coitados / que miran, tristemente, n’a cuberta, / os panos que s’axitan pó-la costa / como señas d’adioses e d’apretas!…).

gamela; gamelas (‘Con independencia do tamaño e do tipo de proa, na actualidade chámaselle gamela ou chalana á embarcación que ten fondo plano e que se dedica maiormente á función de barco auxiliar ou para marisqueo a flote’).

Cfr. Fernández Rei, Francisco; Emilio Xosé Insua López e Luís Rei (2005). “Fálame de barcos (I)”. Ardentía, nº2, maio. 11-17.

galeón; galeóns (‘Barco grande de vela’).

goleta; goletas (‘Embarcación lixeira a vela de dous ou tres mastros’).

lancha; lanchas (‘Embarcación pequena de remo ou motor que se utiliza para a pesca costeira’).

«La embarcación típica de Fisterra y muy generalizada en nuestra costa due la “lancha”. Muy próximo a las fábricas de salazón de aquel puerto las construían los carpinteros de ribera fisterráns. Embarcación de unos 6,5 a 7 m. de eslora, dos de manga y 1,25 m. de puntal, con pequeños castillos o tambuches en proa e popa para llevar las liñas y las comidas, fue muy usada hasta la década de los cincuenta. La tripulaban 8 ó 9 hombres que remaban a cuatro por banda ―a veces ayudados por una vela trapecio― y que se dedicaban al cordel, palangre, xeito, nasa y al percebe, que luego vendían a los “xalleiros”». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

lancha xeiteira (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’. Cfr. infra xeiteiras).

lanchas peixadoras; lanchas peixeiras.

motoras (‘Embarcación pequena con motor’).

naves; navío; navíos (Alén diso, nun contexto refírese ás naves das catedrais e das basílicas).

paquete (Ou tamén paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán).

somariños (No estándar submarino, ‘Navío de guerra que navega debaixo da auga do mar’. —«¡Na outa mar os somariños / espantárono con bombas!»… Cfr. supra somariños ‘debaixo do mar’).

tarrafas (‘Embarcacións que usan a arte de pesca ao cerco do mesmo nome para a sardiña’: n-entán säen do porto tarrafas e traíñas // si s-engaiolan n-as mallas / das tarrafas e traíñas. Cfr. infra tarrafas ‘aparellos’).

traíñas; traiñeiras ou os castelanismos trainera; traineras (‘Antiga embarcación de pesca a remos’. Cfr. infra traíñas ‘aparellos’).

«La “traíña” era una embarcación de hasta 14 m. de eslora, de bastante manga, movida por catorce remos (siete por banda), con una cubierta amplia en la popa, en donde llevaba la red. Normalmente la tripulaban 16 ó 17 hombres a los que se les pagaba su jornal y un porcentaje por la captura. Pero, además, llevaba como auxiliares para ayudar a largar y levantar el copo, dos lanchas o traineras con siete hombres». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

trasatrán; trasatráns; trasatrante; trasatrantes (No estándar trasatlántico(s), ‘Embarcación para o transporte de pasaxeiros’. Nunha ocasión caracterizándoa, sorríslle aos trasatráns de aceiro frío).

vaporas (‘Embarcación pequena de motor que se utiliza na pesca costeira’).

velanteiros (Denominación coloquial para os bergantíns, e, por bôs velanteiros, non hai que non conoza / dende Hamburgo a Bôs Aires, riva Pedro Mendoza).

veleiro.

xeiteiras (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’v. Cfr. supra lancha xeiteira).

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LI): «A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez

Na primavera chegaba ás librarías un volume que facía o número 54 da colección Xerais Poesía e que na súa contracapa a editorial presentaba con este suxestivo parágrafo:

«Galicia en bus é un libro de poemas que traza un percorrido íntimo e, ao tempo, social e colectivo, desde unha perspectiva feminista, articulando un mapa cartográfico que funde o territorial coas lembranzas persoais e o propio corpo. Este libro, co que a escritora María Reimóndez gañou a XX edición do Premio Johan Carballeira do Concello de Bueu, afonda na identidade persoal e na identidade política establecendo e proxectando unha forte ligazón entre distintos periplos e espazos que se vencellan á memoria, á experiencia, ao país e ao feminismo».

En efecto, María Reimóndez (Lugo, 1975), autora dunha sólida obra poética, narrativa, de literatura infantil e xuvenil e de ensaio, nomeadamente feminista, realiza neste seu novo libro de poemas dúas viaxes, pois nos versos hai unha viaxe física en autocar ou ómnibus polo noso territorio, mais tamén unha outra viaxe simbólica e reivindicativa moi poderosa.

A estrutura do libro en catro partes, cos seguintes epígrafes: «Puntos de partida», «Os traxectos», «As estacións» e «Destino?», fai dialogar os poemas cunha serie de paratextos de diferente extensión que se presentan como citacións dunha tese intitulada O transporte público rodoviario na Galiza, cuxa autoría pertence a unha enigmática M. Roda.

A voz poética da primeira parte céntrase en xeografías que lle serían propias a María Reimóndez, as cidades de Vigo e Lugo, as vilas de Vilalba e Becerreá, a montaña dos Ancares, que acadan cumios expresivos na memoria das conversas coa avoa, no seu legado da lingua, a lembranza dos espazos do mundo rural da infancia e da adolescencia que se contrapoñen coa xeografía do traballo da cidade viguesa, da lonxa, da factoría de Citröen…

«Os traxectos» é a parte máis breve e máis metaliteraria, onde abrolla a reivindicación da palabra das mulleres fronte á secular desconsideración da sociedade patriarcal. Darlle voz, e fornecer esa voz de altofalantes para o seu empoderamento.

«As estacións» é o corpo central do libro e nesta parte aparecen os traxectos e as empresas de transporte público que teñen a concesión das liñas nestes últimos tempos. Son ducias de topónimos percorridos tras as xanelas do ómnibus (e aquí é onde emerxe unha importante presenza da Costa da Morte) que serven para poetizar episodios e reflexións, como se un caderno e un lapis acompañasen a voz poética nas longas viaxes de usuaria do transporte público. Os temas son diversos, van da escena máis emotiva á referencia social e política, sempre coa ollada limpa do feminismo que cuestiona os valores herdados e impostos.

E finalmente a pregunta existencial «Destino?» agrupa un pequeno feixe de poemas nos que a voz poética interroga sobre o propio fado mais tamén sobre a evolución (revolución unhas veces ou involución en moitas outras) da nosa sociedade e do noso pobo, mentres a paisaxe vai mutando, en ocasións até se converter en monstruosa ou deforme.

As localizacións explícitas da Costa da Morte aparecen na terceira parte intitulada «As estacións», concretamente nos poemas «De inverno» [Santiago-Vimianzo: liña de Fisterra, Autos Arriva]; «Toponimia 1»; «De primavera» [Santiago-Corcubión: Arriva] e «De verán» [Santiago-Fisterra: Arriva]. Velaquí estes catro poemas dunha obra de lectura moi recomendable e moi suxestiva, que nos formará como persoas máis críticas.

De inverno

[Santiago-Vimianzo: liña de Fisterra, Autos Arriva]
Soa Bebe
«la lluvia caerá»
nun mollado día
de pouca luz
cos ollos iluminados.

Escribo en movemento
cando penso
cando subo
cando vou
cando chego
e escribo cando escribo
cando paro
cos pés na corda frouxa
buscando a lucidez
das rodas anchas
entre tanta vía estreita
(pista).

Toponimia 1

Non podemos evitalo.
A máis inconsciente manifestación
do noso ser
que deixa pegada indeleble
nun dicionario inmenso
que aplicamos decotío
revivindo con el a lingua
de quen falou en épocas
só memorables
para o carbono 14.
Brenlla
Xallas
Mazaricos
Santa Comba.
Enleados os nomes dos lugares
á identidade
polas mesmas bocas
agredida.

De primavera

[Santiago-Corcubión: Arriva]
En abril,
nubes de la no ceo
o verdecer das árbores
en cada letra.

De verán

[Santiago-Fisterra: Arriva]
Un peregrino madrileño
explícalle a outra
estadounidense
que os galegos
somos rubios e con pencas
e supersticiosos
por sermos celtas.
Mais eu son morena
e non creo nas supersticións
nin nos celtas.
Fai falta algo máis
para unha permanente crise
da identidade?

Publicado en Poesía, Premios, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

O vinilo Entre as zocas e os lóstregos, de Nacho Mora, en fase de distribución e venda

Despois dun intricado proceso de produción, encerellado por mor dos dereitos de autor, xa está por fin en fase de distribución e venda o novo vinilo de Nacho Mora (A Coruña, 1975), Entre as zocas e os lóstregos, en autoedición grazas a un proxecto de crowdfounding ou microfinanciamento colaborativo iniciado en 2014. O disco, gravado en Lloria Estudio, Xixón, con produción de Xel Pereda, músico do grupo folk asturiano Llan de Cubel, con deseño gráfico de David Cobo, está á venda no Bristol Bar da Coruña e A Reixa Tenda en Santiago de Compostela, e tamén poñéndose en contacto persoal co propio Nacho Mora, a través das redes sociais (@ChanoRoma).

Son once os poemas galegos musicados que compoñen a súa «Tracklist»:

1. Illas Lobeiras (Miro Villar)
2. A túa alma (Estíbaliz Espinosa)
3. Castaños de Dormeá (Eduardo Pondal)
4. Noivado IV (Álvaro Cunqueiro)
5. O efémero (Ana Romaní)
6. Limiar (Álvaro Cunqueiro)
7. A árbore da cegueira (Baldo Ramos)
8. Camiño longo (Ramón Cabanillas)
9. Novas verbas de door (Uxío Novoneyra)
10. Moraima (Celso Emilio Ferreiro)
11. Corazón senlleiro (Celso Emilio Ferreiro)

Na súa canle de youtube Nacho Mora xa adiantara os cinco poemas musicados que acompañan esta anotación, entre eles o meu poema «Foi nas Illas Lobeiras…», tirado da miña opera prima, o sonetario Ausencias pretéritas (Espiral maior, 1992).

O sitio web La Fonoteca disco publicou a primeira recensión deste vinilo, asinada polo escritor e crítico musical Fernando Fernández Rego (10/08/2018) e que reproducimos deseguida:

«Nacho Mora (Elephant Band, Los Covers, Meu) debuta en solitario con un trabajo emocional que conjuga rock, tradición y poesía gallega. El proyecto asturiano Lucas 1 5 es una influencia capital para él. De hecho, aquí es acompañado por Manu Molina, Abraham Boba, Xel Pereda, Luis Rodríguez… Con ellos establece contacto tras trabajar de road manager varios años con Nacho Vegas: “Trabajé de gira con Nacho Vegas algunos años, en una época en la que Nacho tocaba todos los fines de semana, esto quiere decir que al final de un año has pasado más tiempo con la banda que con tu pareja… Les iba poniendo las maquetas de lo que iba grabando en el estudio casero,  se animaron y una Semana Santa, Xel Pereda tenía el estudio vacío y allí que me fui a Xixón a grabar con ellos”.

Para la edición del disco recurre al crowdfunding… “Opté por la autogestión, el crowdfunding salió muy bien y luego vinieron los ‘problemas’. Al ser todo letras de poetas de todas las épocas necesité de autorizaciones formales de la SGAE, tanto de herederos como de los actuales, primero empecé la gestión en la SGAE de Madrid (no sólo donde resido, sino al lado de donde vivía entonces). Fue horrible. Tras las dos primeras autorizaciones empezaron a pasar meses y meses y no había novedad. Llegaban a cuenta gotas, yo no daba crédito. Finalmente pasé la gestión a la SGAE de Galicia y mucho mejor, al menos los mails fluían y sentía que no pasaban de mí. No obstante la última la tuve que hacer de manera artesanal, esto es, a modo Lobatón, di con el heredero que faltaba, que la SGAE no conseguía localizar… ¡Manda carallo!“.

Con respecto al título del disco afirma que “no me gusta titular los discos con el nombre de una canción, me parece desmerecer al resto de canciones. ‘Entre as zocas e os lóstregos’ aparece en ‘Limiar’, el texto de Álvaro Cunqueiro, y fue de las últimas canciones que hice, diría que la última de las que entraron en el disco. En cuanto la acabé vi que esa frase era justo lo que reflejaba el disco, la conjunción de la cultura tradicional popular y la revisión en ciertos momentos más ruidosos o electrificados”.

Para la elaboración del disco Nacho realiza una selección de autores gallegos y poemas, con Eduardo Pondal, Celso Emilio Ferreiro, Ana Romaní, Baldo Ramos, Miro Villar, Ramón Cabanillas, Estíbaliz Espinosa, Álvaro Cunqueiro y Uxío Novoneyra… “Tenía claro que quería utilizar textos de los clásicos de las letras gallegas, pero también quería unirlos con autores actuales que utilizan otro lenguaje. Hice, deshice, cambié canciones enteras con un mismo texto hasta que me gustaran, hubo poemas que tuve que dejar de lado. Viviendo en Madrid he tenido que tirar mucho de Internet, más allá de los libros de poemas que ya tenía, en especial de Álvaro Cunqueiro. Es imposible encontrar literatura gallega en Madrid y ya no te digo poesía. Ojo, en Galicia no estamos para festejar tampoco; aun habiendo una cantera de poetas en auge, la difusión que tienen es terrible. Me quejo como músico cuando al lado de un poeta soy un privilegiado”.

La grabación “fue muy rápida. Un mes antes les envié las pistas que tenía grabadas en casa, y como son unos maestros y tenemos un gran entendimiento, en cinco días estaba acabado. Coincidió con el incendio en las Fragas do Eume que es uno de mis lugares favoritos y por eso la portada es un bosque quemado”.

Nacho Mora entrega un interesante trabajo cargado de melancolía. Un trabajo emocional que bebe de la tradición folk y la poesía. Hay pasajes evocadores como “Illas Lobeiras” (Miro Villar) o “Castaños de Dormeá” (Eduardo Pondal), intimismo nocturno y despiadado -“Noivado IV” (Álvaro Cunqueiro)- y desarrollos eléctricos por los que planea el caos –“O efémero” (Ana Romaní).»





Publicado en Gravacións, Lingua, Música, Poesía | Deixa un comentario

Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria): A crónica da profesora e viaxeira Xela Cid


(As fotografías que ilustran esta anotación son de propia autoría, agás a do grupo realizada polo xornalista Ameixeiras)

A xeira anual do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), «Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)», que desta volta nos levou a viaxar entre os días 18 e 26 de agosto polas terras do noroeste italiano e xa no regreso con estacións nas cidades francesas de Lyon e Bordeaux, tivo unha segunda e moi completa crónica que realizou a profesora Xela Cid e que se pode ler no propio sitio web do SemEsCom. Deseguida reproduzo aquí o seu texto.

Crónica da viaxe do SEMESCOM polo NO. de Italia (18-26 de agosto de 2018)

Flora, a deusa das flores e a primavera na mitoloxía romana, goza nesta estación porque a natureza énchese de colorida vexetación e as cidades gañan vida, incitando a saír da casa.

Son os meses onde antano se facían os ritos pagáns en torno ó ciclo da vida.

Nós tamén renovamos as viaxes. O verán marca este cerimonial que celebramos con ledicia.

O Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte reinvéntase cada agosto para sacar adiante esta viaxe cultural, destapar novos enclaves culturais e naturais, gozar da compaña e da gastronomía, as carreiras e as présas, as emocións, as sorpresas e os imprevistos.

Flora ou Cloris, a deusa grega, estaría orgullosa das inquedanzas viaxeiras do SEMESCOM, que implican unha renovación interior e exterior, persoal e de grupo, e o desenvolvemento dun conxunto de obxectivos, que foron un ano máis acadados con creces.

Como ben escribiu o xornalista A. Lavandeira, nesta ocasión foise dende o mar bravo da Costa da Morte ás augas mansas dos lagos glaciares italianos.

Durante nove días, do 18 ao 26 de agosto os viaxeiros fixeron unha inmersión no destino escolleito, Italia, adaptándose inmediatamente a durmir pouco e camiñar lixeiros, para absorber como unha esponxa todo canto hai ó seu paso.

E a décima viaxe, e a primeira vez que o grupo vai a Italia.

Vicente Risco escribiu:  «Ti dis: ‘Galicia é ben pequena’. Eu dígoche: ‘Galicia é un mundo; pequeno es ti, que nunca poderás concibir nada grande».

Pois con Galicia de fondo e a Costa da Morte sempre presente, metémonos no universo italiano, un dos pobos máis comunicativos e xestuais, cun patrimonio cultural e natural abraiante e inabarcable. O quinto país máis visitado do mundo, o que conta con maior número de patrimonios culturais da humanidade e o que ten recoñecidas doce linguas minoritarias.

O “aéreo” de Lavacolla a Linate e o “pullman” que nos estaba agardando fixeron posible descubrir nun tempo breve as rexións do norte italiano: o Piemonte, a Lombardía, os grandes lagos e a Liguria, ata chegarmos tamén a algunha cidade do Véneto e da Emilia-Romagna.  Tren, barco, buses-lanzadeiras e funiculares axudaron a moverse máis axiña.
Non é doado recapitular e expresar o vivido neste curto tempo viaxeiro que se torna eterno. Sentir que no cotián o tempo voa e fóra da casa rende. Alongar a vida é un dos milagres das viaxes.

Comezamos o percorrido por unha das grandes cidades norteñas, Milán, co seu gran “duomo”, a catedral gótica con 135 agullas, 2300 estatuas e incontables gárgolas. Sobresae na enorme praza, toda recuberta de mármore rosado das canteiras de Candoglia dos Alpes próximos ó lago Maggiore.

A chaira Padana, a máis extensa “pianura” europea, ábrese formando un triángulo, intensamente cultivado, incluso con arrozais insólitos por estes lares. O río Po vertebra do oeste ó leste o territorio ata rematar no mar Adriatico formando un extenso delta en parte patrimonio da UNESCO.

Altérnanse días de sequeiro polo interior, con xornadas acuáticas lacustres en mariñas.
Despois da capital lombarda, a rexión dos Lagos. Da man de Plinio chegamos ó Lago di Como, e logo ó lago di Garda, espellos das montañas alpinas, sinónimos de vacación e tranquilidade.


Logo viñeron un rosario de cidades, Bérgamo, Brescia, Verona, Padua, Mantua, Módena e Parma. Unha enchente dunha vintena de lugares todas coas súas “piazzas”, “piazzales”, galerías, teatros, castelos, torres do reloxo, cidadelas, grandes e pequenos museos, casas natais de personaxes ilustres da historia, da música, da literatura, e, como non, tendo sempre como referencia  o “duomo” sinalando o centro da poboación. Tamén os repetidos “corsos” e “vias” dedicados a Roma, a Garibaldi, a Venecia, República Italiana ou a Manzoni. Logo cada unha é única.

O clima foi unha sorpresa. A palabra norte enganounos. Pensamos que sería máis fresco có sur, pero a chaira encaixada entre os Alpes e os Apeninos, só aberta ó Adriático, mal ventilada e con moita humidade fíxonos suar e consumir litros de auga. Nin o mar quente da Liguria daría tregua. As pizzas, os xeados e as ceas en común axudaron  a levalo.


A Liguria foi o día mariñeiro. A visita a Le Cinque Terre foi unha xornada para lembrar. Nervios, risas, calor, perderse e atoparse. O barco e o tren amosaron dúas miradas  ben distintas de Riomaggiore, Manarola, Corniglia, Vernazza, Monterosso al Mare e a considerada sexta vila: Portovenere. O paseo por estas viliñas permitiunos comprender o que pode chegar a facer o turismo masivo mal xestionado.

Así marchamos para a Superba Magnífica de Petrarca, Xénova, capital da Liguria e o gran porto de Italia. Extraordinarios palacios barrocos das rúas Balbi e Garibaldi, contrastando coa zona medieval dos “carruggi”, estreitas rúas leito de vellas torrenteiras. Algúns tiveron tempo de subir ó Bigo no porto cun elevador que permite ollar ó lonxe a Lanterna, o faro do século XII.

Queda a capital do Piemonte, Turín, a máis próxima ós Alpes, ás fontes do “fiume” Po baixo o Monviso, responsable da formación da gran chaira. O río protagonista do Norte. O símbolo de Torino, a Mole Antonelliana, sobresae e domina todas as alturas.

A sorpresa foi o día alpino. Primeiro a Sacra de San Michele, a abadía bieita no cumio do monte Pirchiriano que forma parte dos sete santuarios da chamada “liña de San Miguel”. Nela descubrimos os homes verdes (os “green men”) que vomitan ramas na porta do zodíaco.

Dende o cume observamos o fermoso e gran val glaciar de Susa.

Na busca da fronteira francoitaliana subimos ata o lago Mont-Cenis para gozar da tranquilidade e da beleza das paisaxes alpinas, e así despedirnos de Italia. Xa estamos en Francia.

Esperábanos outra gran cidade no alto Ródano, Lión, cos “traboules” e a catedral de San Xoán no Lión Vello, o outeiro de Fourvière e a Presqu’île, península entre o gran río e o seu afluente o Saona coas fermosas rúas da República e Herriot.

Xa  internados en territorio francés, o agasallo de pasar e ver a zona volcánica da Auvernia, ata chegarmos a Bordeos, cear, dar un paseo pola media lúa do porto coas luces escintilando nunha cálida noite de verán.

Cando saímos de Galicia non sabiamos que se ia facer a viaxe máis literaria e poética ata o de agora.

Como di Claudio Magris, o gran literato italiano contemporáneo: «Dende a Odisea, literatura e viaxe aparecen estreitamente vencelladas”. Foi un auténtico recital rodante. En latín, en italiano, en galego… Foron Virxilio, Catulo, Montale, Forcadela… Todo isto acompañado dunha selección de cine italiano, música de Fabrizio De André, historias de xentes comprometidas como o escritor apaixonado do montañismo Erri De Luca. En definitiva unha gran participación e diversidade temática nas  “chiacchieratas”, charlas ou parolas no bus desta viaxe. Historia, xeografía, xeoloxía. medio ambiente, mundo romano, arte románica ou literatura italiana e galega.

Foi sen dúbida unha viaxe de contrastes: alto e baixo, Alpes e Apeninos e a Chaira padana; o interior e o mar, a “pianura” e o mar Lígur; grandes “rollis”, estreitos “carruggis”. As altas torres permitiron ver a gran chaira a voo de paxaro. Moitos subiron ó “Campanone” de Bérgamo ou á “Lamberti” de Verona, ó bosque de pináculos do “duomo” milanés. O espectáculo sempre pagaba a pena.

Queda un pouso para a reflexión. Evitar que en Galicia e na Costa da Morte en particular un turismo descontrolado estrague paraísos naturais. Sempre se debe buscar e reivindicar o equilibrio entre ecoloxía e economía. Non todo debe ser produción. Deixar espazo natural para gozar de saúde e beleza. Preguntarse porque o noso rural esmorece. O Val de Susa e a subida o Mont-Cenis ensináronnos coas abas das montañas cubertas ata os cumes de vexetación o que levamos perdido no monte galego.

Pola defensa do patrimonio leva traballado arreo o SEMESCOM na Costa da Morte.

Para rematar, como di o escritor Javier Reverte, viaxar, ler, escribir, son tres maneiras de tentar deter o tempo e comprender o mundo no que nos movemos.

Na cabeza da directiva do Seminario, que tan bo traballo fixo todo o ano, e na preparación desta viaxe italiana, o ano novo quizais faga agromar novos destinos para futuras viaxes.
Esta foi suave como a seda artesanal que se produce en Como e en Lión.

A incorporación brillante ós discursos da moza estudante viaxeira Mariña Gándara, na derradeira cea en Bordeos, encheu de orgullo e ledicia a todo o grupo e xerou a esperanza de que a xente máis nova recolla o testemuño do traballo que o Seminario de Estudos Comarcais fai pola Costa da Morte e por Galicia no seu conxunto.

Por Xela Cid

Publicado en Arte, Cinema, Estudos literarios, Exposicións, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (L): O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, para recuperar un texto literario cadrando con que nos próximos días vai celebrarse a romaría da Barca, «O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894

Nas Mariñas coruñesas entidades como a A. C. Irmáns Suárez Picallo, de Sada, ou Eira Vella, de Betanzos, manteñen desde a súa fundación unha encomiable actividade editorial, publicando textos de moito interese. A colección «Cadernos de Estudos Xerais» da primeira chega ao nº 12 co libro de divulgación Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, que se engade a outras obras sobre Díaz Castro, Blanco-Amor, Emilia Pardo Bazán, Manuel María, Ramón Vilar Ponte, Monterroso Devesa, García Lorca ou o uruguaio Julio José Casal, tan relacionado coa Época Nós, ou sobre personaxes históricas como o crego das Encrobas, Moncho Valcarce, o teólogo Espiña Gamallo, a heroína republicana Luísa Viqueira Landa e a pintora Maruxa Mallo.

Filomena Dato é unha autora pouco coñecida, malia aparecer sempre de xeito breve nas primeiras antoloxías da nosa poesía, nas historias da nosa literatura, nas compilacións feministas e mesmo estaren dixitalizados os seus libros pola RAG, Galiciana, a Biblioteca Virtual Galega, a Biblioteca Digital Hispánica ou o Arquivo Sonoro do Consello da Cultura. Jesús-Fernando Román Alonso publicou até hoxe a súa biografía máis completa Filomena Dato: a poeta galega de Entre Séculos (Ourense: Duen de Bux, 2009) que agora o historiador Torres Regueiro completa con novos datos.

«A obra poética» é o capítulo máis longo e debulla de maneira cronolóxica os seus cinco libros de versos, dos que só está na nosa lingua o terceiro Follatos (1891), así como a súa fortuna editorial na actualidade, onde a súa obra é accesible en formato dixital. En papel o único título en galego tivo reedición bilingüe en 2008 e outra facsímile recente da Deputación da Coruña. Torres Regueiro analiza os principais poemas e os paratextos máis significativos cando nos fornecen de información cultural e histórica relevante. Nesa esculca Follatos ocupa os parágrafos de maior interese, con dous poemas dedicados a Rosalía, ao escritor ourensán finado novo Camilo Placer ou a Sofía Casanova.

Porén, no seu cuarto libro Romances y Cantares (Ourense: Imprenta de A. Otero, 1895. Edición dixitalizada e de libre descarga na Biblioteca Digital Hispánica), no que compila dez romances e cento sete cantares en castelán, aparece o romance «A la cruz del Corpiño», datado en «Mugía, Monte Corpiño, Junio 26 de 1894». De considerarmos que a voz poética é aquí autobiográfica, os seus corenta versos octosílabos relatan a presenza da escritora no muxián Monte Corpiño para lembrar que os restos dos seus avós descansan nestas terras.

No apartado biográfico sabemos de seus pais, de seus irmáns e mesmo de seus curmáns literatos (Andrés e Jesús Muruais), mais nada de seus avós (maternos ou paternos?) e da causa de se atoparen neste lugar da costa muxiá, talvez náufragos de acreditarmos na literalidade dos versos. Velaquí o romance ao completo:

A LA CRUZ DEL CORPIÑO

Símbolo de paz bendito –
en cuyos brazos abiertos
hallan reposo las almas
y los pesares consuelo;
tú, cuyos pies el mar besa
con humilde rendimiento
y cuya sombra cobija
con santo amor á este pueblo,
al que venera mi alma
y rinde culto mi pecho
porque es la cuna querida
donde los mios nacieron,
dime, Santa Cruz sagrada:
¿dónde reposan mis muertos?
¿En dónde están las cenizas
de los que á tus pies murieron?
¿Ese mar que ha tantos siglos
besa tus plantas rugiendo,
sus venerandos despojos
guarda tal vez en su seno?
¡Oh, Santa Cruz! á tus plantas
todos reposar quisieron,
y eres tú el amparo santo
que buscaron mis abuelos
para dormir dulcemente
bajo tus brazos abiertos.
Los que del mar arrostraron
los furores y rindieron
á sus rigores la vida,
tal vez alzaron al cielo
una ferviente plegaria
rogando para sus cuerpos
un lugar aquí á tu sombra,
y el mar, quizá obedeciendo
su voluntad postrimera
y cumpliendo sus deseos,
trajo sus yertos despojos,
destrozados y deshechos,
á la playa que cobijan
tus dulces brazos abiertos.

Mugía, Monte Corpiño, Junio 26 de 1894.



Publicado en Estudos literarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario