Presentación do poemario infantil Zapatos máxicos, de Fernando González Graña (venres 29 de marzo, A Estrada)

Mañá, venres 29 de marzo ás 20:30 horas no MOME (Museo da Madeira e o Moble da Estrada), acompañaremos ao escritor de Cuntis, a Vila do Baño, Fernando González Graña, nunha nova presentación do seu poemario infantil Zapatos máxicos (Edicións Fervenza), para o que tiven o pracer de escribir un Limiar, que pode ler nesta ligazón.

Connosco tamén participarán no acto o escritor e profesor Carlos Loureiro; o secretario xeral de Política Lingüística Valentín García Gómez; o alcalde de A Estrada José López Campos; o ilustrador do poemario Xaquín Blanco e o propio autor. Completarán a velada a actuación musical de Manoele de Felisa e Marián Ramos, e unha lectura poética a cargo de nenas e nenos dos CEIP de Figueroa e CEIP do Foxo (A Estrada).

Publicado en Infantil, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Entrevista a María Lado: «En xeral, son unha poeta boa de ler»

A xornalista Paula Vázquez publicou o 20 de marzo, véspera do Día Mundial da Poesía, no dixital Que Pasa Na Costa, unha entrevista coa poeta María Lado na que lembra os seus inicios no Batallón Literario da Costa da Morte e a súa actividade hogano. Polo seu interese reproduzo deseguida esta conversa, que tamén se pode ler nesta ligazón.

María Lado: «En xeral, son unha poeta boa de ler»

A poeta costeira María Lado naceu no 124 dun taxista de Cee a noite do 14 de abril do 1979, camiño a Compostela. Cando era nena e lle preguntaban que quería ser de maior sempre dicía que quería ser Agatha Christie. “Crieime entre historias. Meu bisavó, co que botaba moito tempo, era un gran contador, sabía centos de contos e a min encantábame escoitalo”, lembra María, quen volve á zona sempre que pode: “Para min toda a Costa da Morte, sobre todo Carnota, non é o lugar da infancia, é o meu lugar”, di a poetisa. Falamos con ela.

Comezaches a túa carreira literaria co Batallón Literario da Costa da Morte alá polo ano 1996. Que recordos gardas daquel tempo?

Modesto Fraga tiña un bar en Cee, o Macondo, onde Suso Bahamonde e eu coñecemos á xente do Batallón. Alí pasabamolo moi ben xogando a facer cadàveres exquisitos e falando de poesía ou tramando recitais. Era unha época na que recitabamos moito, en festas, instis, bares.. Eu pasábao moi ben e aprendín moito.

Estudaches Filoloxía Galega e Produción Audiovisual. Por que esta elección?

Porque me gustaban as dúas cousas, aínda que filoloxía non a rematei por un par de asignaturas.

Cales foron as túas primeiras lecturas poéticas, e que autores influíron na túa maneira de facer poesía?

Eu empecei a ler poesía da xente do meu redor, coa que recitaba: Miro Villar, Rafa Villar, Mónica Góñez, David Creus, Yolanda Castaño, Estíbaliz Espinosa, Edu Estévez… Daquela influiume moito Paco Souto, sobre todo porque recitaba moi ben e polo que escribía, e tamén Estevo Creus e Celso Fernandez Sanmartín.

Como definirías a túa expresión poética?

Pois non sei, é longo de contestar, porque vai mudando a medida que eu mudo, a según cambian os meus intereses e lecturas, a miña formación… En xeral son unha poeta boa de ler.

A túa primeira obra de poesía individual titúlase A primeira visión. Como cambiou a linguaxe poética de María Lado ao longo dos anos?

(Nota de meu. Pódese descargar de balde nesta ligazón)

Tiña 17 anos cando escribín ese libro, se non evolucionase na escrita sería un desastre. A miña linguaxe foi mudando porque non é algo estático, cambia porque eu tamén o fago.

Desde o ano 2005 compartes varios recitais escénicos coa poeta Lucía Aldao baixo o nome Aldaolado. Levades máis de 10 anos revolucionando o recital poético galego con poesía, emoción e divertimento. Que tal esta experiencia?

Pois moi boa, porque nós disfruramos moito do contacto co público e funciona xenial. Vemos moita xente que non é lectora de poesía e que vén a vernos porque o pasa ben. É moi emocionante.

Ademais de poeta, tamén es narradora. Que che ofrece un xénero fronte ao outro?

A min gústame escribir, en xeral, e vivir disto. Así que escribo moito para logralo, mesmo por encarga  e, por veces, cousas que poderían non resultarme interesantes. A narrativa gústame moito, é outra arquitectura distinta. Tamén teño escrito teatro, que me apaixoa, porque unha das cousas que máis disfruto de escribir son os diálogos.

Que opinas das novas formas da difusión da palabra, xa sexa en páxinas da internet, foros literarios, revistas virtuais, blogs…etc?

Sempre tiven moita relación coa rede, tiven un blog moi activo durante uns anos, onde entrenei moito a escribir. Tamén tiven un poemario, Berlín, dispoñible para libre descarga ata que a páxina na que o tiña fechou. Pero teño moitos textos na rede, para que a xente poida lelos. Creo que internet é unha ferramenta súper útil para a literatura.

En que proxectos traballas actualmente?

Acabo de escribir un texto de teatro para o titiriteiro de Corcubión, Borja Ínsua, andamos con iso. E intento escribir un libro de poemas, pero sobre todo ando na estrada, de recitais con Aldaolado. Este ano pateamos Galiza de novo e iremos tamén ao Barcelona Poesía e ao Vociferio de Valencia.

Publicado en Entrevistas, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Mensaxe de Audrey Azoulay, Directora Xeral da UNESCO, co gallo do Día Mundial da Poesía, 21 de marzo de 2019 (Versión galega)


Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá)

Neste 21 de marzo do 2019, no vinte aniversario do Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa Directora Xeral, Audrey Azoulay, aínda que se pode ler en portugués no sitio brasileiro da Unesco. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. Os subliñados en negra son da miña autoría. Principia cuns versos de Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá), do seu fermoso poema “Howlin at the Moon”, que se pode ler na súa totalidade nesta ligazón.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2019 (Versión galega)

colle a lúa
e colle unha estrela
cando non saibas
quen es
pinta a imaxe na túa man
e volve á casa
[…]
colle a lúa
e faina falar
saca a túa alma
faina andar
pinta a imaxe na túa man
e volve á casa

Extracto de “Howlin at the Moon” [Ouveando á lúa] de Wayne Keon

A poesía, en todas as súas formas, é un poderoso instrumento de diálogo e achegamento. É unha expresión íntima que lle abre as portas aos demais, enriquece o diálogo que cataliza todos os progresos humanos e tece lazos entre as culturas.

Hoxe, no 20º aniversario do Día Mundial da Poesía, a UNESCO pon en primeiro plano a poesía indíxena, para celebrarmos o papel singular e poderoso da poesía na loita contra a marxinación e a inxustiza, así como na unión das culturas nun espírito de solidariedade.

“Howlin at the Moon” de Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá) é un comentario sobre a usurpación da cultura indíxena por outras culturas dominantes. Fala da perda da identidade indíxena debida á súa reinterpretación por forasteiros, por ben intencionados que sexan e, como consecuencia, da confusión do propio autor en canto á súa identidade.

A poesía é importante para a salvagarda de linguas que a miúdo están en perigo de desaparición, así como para a preservación da diversidade lingüística e cultural. A proclamación de 2019 Ano Internacional das Linguas Indíxenas, liderado pola UNESCO, ten por finalidade reafirmar o compromiso da comunidade internacional de axudar os pobos indíxenas a preservaren as súas culturas, os seus coñecementos e os seus dereitos.

Esta proclamación ocorre nun momento no que os pobos indíxenas, as súas linguas e as súas culturas están cada vez máis ameazadas, en particular polo cambio climático e o desenvolvemento industrial.

No marco dos nosos esforzos por salvagardar as tradicións vivas, a UNESCO incluíu diversas formas de poesía na Lista Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade, como os cantos hudhud de Filipinas, a tradición oral mapoyo de Venezuela, a eshuva, rezos cantados en lingua harákmbut do Perú, e a tradición oral koogere de Uganda.

Cada forma de poesía é única, pero cada unha reflicte a universalidade da experiencia humana, o anhelo de creatividade que transcende todos os límites e fronteiras, tanto do tempo como do espazo, na afirmación constante de que a humanidade forma unha única e soa familia. ¡Velaquí o poder da Poesía!

Audrey Azoulay

Publicado en Efemérides, Manifestos, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LX): Unha lectura do texto «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», de José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para dar conta dun texto fundamental á hora de coñecermos a historia da rede viaria costeira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Unha lectura do texto «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», de José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira

A Asociación Cultural de Estudios Históricos de Galicia vén de publicar o seu anuario denominado Nalgures (Tomo XIV, 2018), que neste último número recolle once textos de interese para a divulgación da nosa historia, nos que se estudan diferentes aspectos, como as freguesías coruñesas de San Vicente de Elviña, Santa María de Oza, San Cristóbal das Viñas e San Pedro de Visma; ou «A saga dos Loriga», como Antonio Loriga quen fora dono do pazo de Follente (Zas); textos sobre os enigmas templarios en Pontevedra e O Cebreiro; sobre o movemento obreiro ferrolán na época da Primeira Guerra Mundial; ou sobre as mulleres na Idade Moderna en Terra de Lemos ou as polémicas polas denuncias do protofeminismo contra Modesto Fernández González (Camilo de Cela), entre outros.

Porén, desde unha perspectiva costeira interésanos ofrecer a nosa lectura do completo e rigoroso estudo «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», que asinan a dúas mans os investigadores José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira e que en oito epígrafes revela a historia da estrada xeral desde A Coruña até Bergantiños, nun primeiro momento, e de aquí até Corcubión e Fisterra, durante un longo período que vai de 1850 a 1925.

Na epígrafe de «Introdución» os Benlloch salientan que na versión sintética (1845) da Carta geométrica de Galicia de Domingo Fontán, que publicara orixinariamente en 1834, pódese ollar na estrada entre A Coruña e Santiago de Compostela “mais desa liña para o oeste só cursos fluviais” e antes da súa aproximación engaden “Unha rexión ademais, a bergantiñá e fisterrá, á que nunca chegaría o ferrocarril que Curros Enríquez asociaría á luz e ao progreso cara o final daquela centuria”.

Deseguida no capítulo «O estado antes das estradas (1804)» acoden á Descripción económica del reyno de Galicia (1804) de Lucas Labrada para reflectir a precariedade e transcriben un longo e revelador fragmento como testemuña, no que se fala na necesidade de “reedificar” as pontes dos lugares de “Bayo” e “Puente del Puerto” (sic), porque a toponimia deturpada era xa habitual nesa altura nos documentos oficiais do estado, así como construír con urxencia “un Puente sobre el río Castro en la Feligresía de San Julian de Pereyriña, camino de Cee, Corcubion, y Finisterre, que en el dia se atraviesa por unos pasos puestos en él á trechos; pero en tiempo de avenidas, no se puede verificar, sin conocido peligro de vida”. E logo este documento reclama facer outras dúas pontes, unha sobre el “Rio Maneyro” e outro sobre “el Rio que llaman de Lage” pois as lousas non se poden transitar cando sobe a marea.

Na epígrafe «Os camiños veciñais e a estrada Coruña-Bergantiños (1851-1860)» os estudosos botan man aos escritos do enxeñeiro da Coruña datados entre as datas referidas para subliñar que a Deputación só construía a prolongación desde Carballo até o lugar “Piolla de la Pata”, antes de Baio e que Fontán denominaba aínda en galego Piolla da Pata, e dende este punto establecer dous camiños veciñais un en dirección a Camariñas pola ponte de Baio e outro a Cee e Corcubión para o que barallan unha opción por Vimianzo e outra diferente por Zas. A información tirada do BOP e doutras fontes permite seguir os avances, así como datos sobre o número e disposición dos “peóns” destinados á conservación, aos que se engaden fotografías e mapas.

E tamén coñecemos as primeiras reclamacións veciñais contra o trazado, coma as da veciñanza de Paiosaco ou do dono do balneario de Carballo, do que os investigadores realizan unha contextualización histórica.

«A estrada de 2ª Coruña-Corcubión (1860-1865)» dá conta dos diferentes informes técnicos sobre a prolongación da vía durante ese lustro, con detalles orzamentarios sobre o seu custo, e outros ben sorprendentes para nós coma que “naquel tempo os peóns podían portar armas” ou esixirlle a cédula de vecindade “a calquera persoa sospeitosa que houbese no camiño”.

Por volta de 1860 a estrada Couña-Bergantiños xa é máis coñecida como estrada Coruña-Corcubión e a partir de 1865 como estrada de terceira orde da Coruña a Camariñas, Vimianzo a Corcubión, pola bifurcación que se producía na vila de Soneira.
O relato destas vicisitudes continúa na epígrafe quinta «A estrada de 3ª Coruña-Camariñas, Vimianzo-Corcubión (1866-1886)» e vai acompañado, coma na anterior, de croquis das pontes a construír, por seren determinantes para a comunicación rodoviaria.
Alén dos datos orzamentarios recollidos, neste capítulo a achega máis sorprendente é a nova das sabotaxes e dos conflitos coas autoridades por mor do trazado. Os investigadores relatan a denuncia contra un veciño de Ogas que causa graves danos na vía ou como o daquela alcalde de Vimianzo chega a paralizar as obras porque atrancan o antigo camiño ou como a veciñanza de Torelo vai arrepoñerse con pedras, fouces e paos porque o terraplén da nova vía interrompe un camiño de servizo. Porén a conflitividade non adoita afectar de maneira decisiva os avances nas obras, moito máis atrasada polos efectos dos temporais tanto nas casiñas dos peóns, dispostas ao longo do percorrido, coma nas infraestruturas.

Malia todo, os estudosos certifican que a estrada da Coruña a Corcubión estaría rematada en 1886 e o tramo Corcubión-Fisterra, que se comezara a estudar en 1880, vai ser o seguinte proxecto.

A sexta epígrafe «Santiago de Compostela (1888-1896)» analiza o proxecto de construción dunha nova vía entre a cidade compostelá e Camariñas, en 34 tramos a realizar, situando a confluencia entre esta nova vía e a coruñesa no lugar de Cambeda.

«No século XX (1900-1925)» os investigadores Benlloch dan conta de novos tramos na vía Corcubión-Fisterra, con mapas que recollen a súa entrada na vila fisterrá e a súa prolongación até o Faro e até a Estación Radio Telegráfica (coñecida como Marconi), o que discorre por Toba-Guimareu-Estorde ou a fabricación do muro de contanción na vila corcubionesa.

Esta epígrafe remata coa descrición de todas as vías que percorrían a costa atlántica ao seu SW en 1917 e, finalmente, coas denuncias por volta de 1924 referidas ao deficiente estado de conservación de moitos tramos das vías construídas.

Un mapa da revista turística La Coruña, ciudad de verano (1925) antecede os «Comentarios finais» dos investigadores José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira sobre as fontes documentais e a metodoloxía empregada, así como diferentes conclusións entre as que cómpre salientar: “Sorprende a perda de toponimia e microtoponimia tanto en relación a aparentes entidades humanas como a cursos fluviais; é dicir, que só século e medio despois teñamos dificultade para con certeza localizar unha cantidade pequena, mais significativa, dos lugares e ríos dos que se fala nos papeis da época. O feito de que se usase repetidamente toponimia castelanizada non é a única causa de que custe identificar e localizar algúns daqueles nomes”.

A nós tan só nos resta parabenizar aos dous autores desta investigación sobre as principais vías de comunicación que achegaron os concellos costeiros máis afastados ás cidades de Santiago de Compostela e, principalmente, A Coruña. Un estudo de obrigada lectura e que non está exento de amenidade, malia a aspereza dos datos, pois como escribiu o segundo nas redes sociais: «Tivo algo de conquista do Oeste -sabotagens, pelejas e temporais que arruinavam casas incluídos. Compromiso político daquela maneira e interesses vários».

Publicado en Historia | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LIX): Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para exhumar «Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García

Antón Zapata García naceu na parroquia de Santa María da Atalaia da mariñeira vila de Laxe o día 26 de febreiro de 1886, onde foi inscrito co nome de pía de Antonio Laureano, segundo consta na acta de nacemento que se conserva no Rexistro Civil da devandita localidade, así como na partida de bautismo, datada tan só un día despois, o 27 de febreiro.
Outros datos sobre a súa nacenza foron dados a coñecer polo propio poeta e xa foron divulgados nas primeiras páxinas da nosa monografía Antón Zapata García. Biografía dun poeta emigrado ao servizo da II República (Laiovento, 2009). Velaquí.


O poeta fala das súas orixes nun texto inédito que acompaña a primeira carta que lle escribe a Xosé Filgueira Valverde, quen na altura estaba a preparar unha Escolma da Lírica Galega para o Seminario de Estudos Galegos (SEG), proxecto fanado pola guerra civil, carta que vai acompañada dunha (Auto)Poética, unha reflexión sobre a «Lenguaxe», unha Bibliografía e unha ampla selección dos seus poemas, ademais da seguinte Biografía que reproduzo ad pedem litterae:

Ascendencia
Bisabós paternos: Manoel Zapata (aragonés) e Dominga Ponte (coruñesa). Formaron o seu fogar na aldea de Sarandóns (Abegondo). Alí morreron.-
Bisabós maternos: Francisco García Losada, de Laxe, e Xoana Pondal Frois, do Couto (Ponteceso). Viviron e morreron en Laxe.-
Abós paternos: Domingo Zapata Ponte, de Sarandóns, e María Barbeito Fariña, de Betanzos. Viviron e morrreron en Sarandóns.-
Abós maternos: Xosé García Pondal, de Laxe, e María Moreira Álvarez, do lugar de Mórdomo, do mesmo ayuntamento. Viviron e morreron en Camariñas.-
Pais: Mari-Pepa García Moreira, de Camariñas, e Antón Zapata Barbeito, de Sarandóns. Viviron e morreron en Laxe.-
Nacimento: Nacín na vila de Laxe o 26 de Febreiro de 1886.-
Residín, ademáis, do lugar nadal, na vila de Camariñas (n-ésta, pouco tempo), deica ôs 16 anos e pico, edade na que vîn pra Bôs Ars (Arxentina), cidá na que resido dende o ano 1903, mes de Setembro.-
Chámame, cada ves máis, a terra nativa, e, singularesmente, Laxe, na câl penso pasar o resto da miña vida, sintindo os latexos da natureza nos seus máis ben queridos fillos: a terra e o mar galegos.-

Tamén a súa obra poética publicada dá conta das súas orixes, como sucede no seu poema «Sarandóns», onde ademais menciona que o seu bisavó era aragonés e que viñera a Galicia para casar coa súa bisavoa, vivindo primeiro no Portazgo (Culleredo), logo en San Tirso de Mabegondo (Abegondo) e finalmente en Sarandóns (Abegondo), lugares todos da comarca brigantina. O poeta lembra estes espazos xeográficos por terlle oído a seu pai falar moito deles, pois tamén recoñece que nunca puido visitar estas terras e que espera poder facelo no seu regreso á Terra, situación que, maldafadamente, nunca se produciría.

SARANDÓNS, boa terra,
berce dos meus abós
paternos, n-as Mariñas,
que o Barcés, con amor,
refrexa no seu seo
ao garimoso sôn
que os xungos e espadanas
ceiban cô seu ronzor;
nobre río que leva
—sinxelamente bô—
seus brilantes cristaes
hastr-ô gran corazón
da cibdade da Cruña
pra renderlle os seus dons.
Sarandóns, aldeíña
onde o meu bisabó
fixo niño —deixando
súa rexa Aragón—
c-unha pomba galega
que, sinxel, namoróu,
e de craros pombales
povoaron os dous
o Portazgo e San Tirso,
e máis tí, Sarandóns.
(…)

Hoxe achegamos as imaxes de dous documentos. De primeiras a Certificación literal que inclúe a reprodución íntegra da anotación correspondente que figura no Tomo 7, folio 50 vto., número 97, da Sección 1ª do Rexistro Civil. (Imaxe 1) E deseguida a Partida de bautismo (Imaxe 2), que figura no Folio 169 do libro 6º de Bautismos da parroquia de Laxe. Debo o coñecemento deste texto a Xesús López Fernández, autor do volume Poemas á nai (1999).

Seu padriño Laureano Carril («O Roxo») era capitán da mariña mercante, segundo podemos ler no poema «Meu padriño». Así pois, os Zapata procedían das mariñas betanceiras, da parroquia de Sarandóns (Abegondo), e moi perto do solar dos Marqueses de Figueroa onde se asenta a centenaria torre que deu nome ao marquesado, segundo sinala Xesús Torres Regueiro [«Antón Zapata García, poeta do mar de Laxe». A Nosa Terra, nº 418, Vigo (01.02.1990). Reproducido en A Regueifa, nº 7, Carballo, A. C. Lumieira (1991)].

Transcricións literais

1.
Certificación da acta de nacemento do poeta

Transcrición da Certificación literal que inclúe a reprodución íntegra da anotación correspondente que figura no Tomo 7, folio 50 vto., número 97, da Sección 1ª do Rexistro Civil de Laxe (A Coruña):

Número 97.
Antonio Laurano Zapata García
En la villa de Lage, á las diez de la mañana del día veinte y ocho de Febrero de mil ochocientos ochenta y seis, Ante el Sr. D. Francisco Barreiro Carballo, Juez municipal, y D. Anacleto Díaz Ramos, Secretario suplente, compareció D. Antonio Zapata Barbeito, natural de Sarandones, término municipal de Abegondo, provincia de La Coruña, mayor de edad, casado, Sargento de Carabineros de esta Comandancia de La Coruña, estacionado en esta villa, y habitante en la casa número diez de la Calle del Sol, presentando con obgeto de que se inscriba en el Registro Civil, un niño, y al efecto como padre declara.
Que dicho niño nació en la casa del declarante á las tres de la tarde del día veinte y seis del corriente mes.
Que es hijo legítimo del referido declarante y de su muger, Dª María Josefa García Moreira, natural de la villa y término municipal de Camariñas en dicha provincia, mayor de edad, dedicada á las ocupaciones propias de su sexo y domiciliada en el de su marido.
Que es nieto por linea paterna de Domingo Zapata Conte y María Barbeito Fariña, naturales de la citada Sarandones, propietarios difuntos y domiciliados que estuvieron en ella, y por la linea materna de José García Pondal, natural de esta villa y de María Moreira Alvarez, natural de San Mamed de Sarces en este término, mayores de edad, propietarios y domiciliados en Camariñas.
Y que al expresado niño se le han puesto los nombres de Antonio Laureano.
Todo lo cual presenciaron como testigos Benito Recarey Gerpe, natural de San Pedro de Castriz, término municipal de Santa Comba, provincia de La Coruña y D. Manuel Romero, natural de esta villa, mayores de edad, casados, propietarios y domiciliados en esta citada villa.
Leída íntegramente esta acta, é invitadas las personas que deben suscribirla á que la leyeran por sí mismas, si así lo creían conveniente, se estampó en ella el sello del Juzgado y la firmaron el Sr. Juez, el declarante y testigos, de que certifico.
Fco. Barreiro/ Antonio Zapata/ Benito Recarey/ Manuel Romero/ Anacleto Díaz

2.
Certificación da partida de bautismo do poeta

Transcrición da Certificación literal, expedida por D. Enrique Redondo Mella, cura párroco de Santa María da Atalaia de Laxe (Arciprestado de Soneira) que inclúe a reprodución íntegra da partida bautismal que figura no libro 6º de Bautismos desta parroquia, Folio 169.

Antº Laureano Zapata Garcia
En la Iglesia de Santa Maria de la Atalaya de la Villa de Lage a veintisiete de febrero de mil ochocientos ochenta y seis, distrito municipal de Lage, provincia de Coruña, Yo, D. Luis Pose, Coadjutor de la dicha y Santa Maria de Serantes, su anejo, con espresa licencia del actual Párroco de la misma, Bauticé solemnemente, puse los Santos oleos y de nombres ANTONIO LAUREANO a un niño, nacido a las tres de la tarde del dia anterior, hijo legitimo de Antonio Zapata, Sargento de carabineros, natural de Santa Maria de Sarandones, Ayuntamiento de Abegondo y Maria Josefa Garcia, natural de Camariñas. Abuelos paternos Domingo Zapata y Maria Barbeito, difuntos, naturales y vecinos del espresado Sarandones; maternos José Garcia, natural de Lage y Maria Moreira natural y ambos vecinos de Camariñas; fueron padrinos Laureano Carril y Ventura Vidal. Presenciaron este bautismo como testigos los dichos padrinos y el sacristan José López. Advertí a los padrinos el parentesco espiritual y sus obligaciones prevenidas por el Ritual Romano. Y para que conste lo firmo con el Sr. Cura. Fecha Ut Supra”. Firmado y rubricado: Fernando Juega y Luis Pose.

Publicado en Biografía, Efemérides, Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario

Presentación de As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias (Compostela: mércores, 13 de febreiro, 19:30 h.)

Boa tarde, benqueridos/as amigos/as:

Achégome até vós para informar e lembrar que este vindeiro mércores, 13 de febreiro, ás 19:30 h. na compostelá Libraría Couceiro presentaremos o libro:

As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias (Xerais Poesía)

Acompañan ao autor neste lanzamento, Rosa Aneiros, eu propio e o editor e poeta Fran Alonso.

Agardo que sexa do teu/voso interese e estaremos ben agradecidos e honrados de podermos contar coa túa/vosa presenza nesta celebración poética.

Velaquí un breve adianto do poemario:

O delta do río Vermello. O invisíbel da realidade. Hanoi
a agardar polo tempo. Co seu silencioso transitar
homes e mulleres en bicicleta e peóns, emerxen das imaxes
sen voz dos noticiarios coma auga anónima.
A terra a se facer aínda, Hanoi, palabra que digo
dorida, na miña lingua galega. O tempo fai a cidade.
No xardín as xentes xogan ás cartas, conversan co hoxe,
lembran naquel árido ceo a arder en linguas inflamadas.

Publicado en Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVIII): A lembranza de trece homes da Costa da Morte (e contorna) nos campos de concentración nazis


[Fotografía de Manuel Rodríguez Louro. Fonte: Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces»]

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para achegar «A lembranza de trece homes da Costa da Morte nos campos de concentración nazis». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A lembranza de trece homes da Costa da Morte nos campos de concentración nazis

Este pasado domingo diversas entidades da memoria histórica organizaron máis unha vez actos para lembrar o «Día Internacional de Conmemoración en Memoria das Vítimas do Holocausto». Esta data foi escollida porque o día 27 de xaneiro de 1945 as tropas soviéticas liberaron o campo de concentración de Auschwitz. E aínda que o termo «holocausto» adoita relacionarse co xenocidio xudeu, hai que lembrar que tamén foron vítimas moitas persoas republicanas progresistas, anarquistas, comunistas, socialistas, homosexuais, ciganos, testemuñas de Xehová, cidadáns polacos e soviéticos… que morreron asasinados a mans dos seus vitimarios nazis.

Na nosa Terra a ARMH (Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica) fixo público o texto dunha solicitude que presentaron nas cámaras municipais das principais cidades galegas para realizar unha homenaxe ás 179 vítimas de Galicia, das que segundo os seus arquivos 8 eran da provincia de A Coruña, 33 de Lugo, 34 de Ourense e 34 de Pontevedra, e para lembrar «a cada unha das persoas galegas que foron obrigadas a subiren aos trens da morte, que morreron nos campos de exterminio ou que liberadas nunca puideron regresar ao lugar no que naceron porque a ditadura franquista negoulles o dereito a regresaren ao seu país».

Porén, as cifras da ARMH non coinciden cos datos que figuran no Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces», coordinado polo catedrático da USC Lourenzo Fernández Prieto, en propia definición «un espazo deseñado para facilitar o acceso á investigación da Historia actual especializada en información sobre a guerra civil e a represión franquista en Galicia», cuxo labor de pescuda foi interrompido en 2013 porque a Xunta de Galicia fixera unha retallada do 90% no seu financiamento. Con todo, a súa completa páxina web segue activa e permite realizar consultas detalladas sobre as vítimas da represión.

Así, na cala que realizamos atopamos un total de 13 persoas da Costa da Morte e contorna (pois incluímos Dumbría, Mazaricos, Muros e Zas, que strictu sensu non o son mais pertencen ao ámbito de difusión do diario dixital QPC) das que se documenta a súa presenza en campos de concentración ou de exterminio, das que só catro sobreviviron. Daquela polo menos 9 persoas do noso territorio atoparon a súa morte nos campos e deberían ser lembradas nos seus concellos de orixe.

Velaquí os seus nomes para a nosa memoria colectiva:

1. Albite Miranda, Silvestre
Campo de Exterminio
Home de 28 anos
Natural de Dumbría
Morto o 9 de novembro de 1941
No exército republicano. Foxe a Francia. Preso en Trier. Deportado a Mauthausen en abril do 1941, onde morre.

2. Becerra Triñanez, José
Campo de Exterminio
Home de 26 anos
Natural de Vimianzo
Morto o 19 de novembro de 1941
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en novembro do 1940. Trasladado a Gusen en febreiro do 1941, onde morre.

3. Caamaño Novo, Isolino
Campo de Exterminio
Home de 31 anos
Natural de Dumbría
Preso en Compiègne en abril do 1944. Deportado a Mauthausen en abril do 1944.Trasladado a Melk, Ebensee, e liberado alí en maio do 1945. Sobrevivinte

4. Fariña Chouciño, Antonio
Campo de Exterminio
Home de 35 anos
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
Morto o 06 de maio de 1941
Xulgado en Ferrol por rebelión militar co resultado de declaración en rebeldía. Fuxido. En agoso do 1939, está no campo de Argeles en Francia. Logo a Angouleme. Será deportado a Mauthausen en agosto do 1940 e logo Gusen onde morre.

5. Fidalgo Antelo, Daniel
Campo de Exterminio
Home de 28 anos
Natural de Mazaricos
Morto o 03 de febreiro de 1942
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en xaneiro de 1941, procedente de Francia. Trasladado a Gusen en xuño do 1941, onde morre.

6. Guzmán Fernández, Rufino
Campo de Exterminio
Home de 20 anos
Natural de Zas
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en xaneiro de 1941. Trasladado a Gusen-Mauthausen e liberado en maio do 1945

7. Lamela Marcote, Ramón
Campo de Exterminio
Home de 36 anos
Natural de Fisterra
Veciñanza: Fisterra
Morto o 04 de febreiro de 1942
Fuxe e loita co exército republicano. Inernado en Argelés sur Mer durante 1939. Loita contra os nazis e preso en Krems-Gneixendorf. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en abril do 41, onde morre.

8. Piñeiro Agulleiro, Manuel
Campo de Exterminio
Home de 36 anos, Garda de asalto
Natural de Dumbría
Veciñanza: Madrid
Morto o 16 de febreiro de 1942
Destinado a Valencia e Barcelona durante a Guerra. Foxe a Francia. Preso en Ludwigsburg. Deportado a Mauthausen en xuño do 1941, onde morre.

9. Ramos González, Valentín
Campo de Exterminio
Home de 42 anos
Natural de Zas
Veciñanza: Madrid
Batallón UHP 5º Rexemento de Milicias Populares
Morto o 09 de setembro de 1941
Exilio en Francia. Preso en Trier. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Morre en Hartheim.

10. Rodríguez Louro, Manuel
Campo de Exterminio
Home de 21 anos, Mariñeiro
Natural de Dumbría
Veciñanza: Ézaro
Morto o 16 de setembro de 1941
Agochado no Monte Pindo. Fuxido no vapor As, de Inglaterra pasa á zona republicana e loita no exército republicano. Refuxiado en Argeles-Francia. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en febreiro. Morre en Hartheim.

11. Rodríguez Villar, Luis “Luis da rogita”
Campo de Exterminio
Home de 30 anos
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
Foxe a Francia, campo de Argeles, Trier. Deportado a Mauthausen 01/41. Liberado 05/45. Sobrevivinte. Queda no exilio en Francia. Regresa a Malpica en 1978. Causa aberta en Ferrol por rebelión militar (fuga do San Adrián) fuxido e en rebeldía.

12. Romaní Abeijón, Eduardo
Campo de Exterminio
Home de 26 anos
Natural de Muros
Morto o 08 de xullo de 1941
Fuxido e loita no exército republicano. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941, trasladado a Gusen en febreiro onde morre.

13. Suárez Blanco, Antonio “Coruña”
Campo de Exterminio
Home de 30 anos, Mariñeiro
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
CNT, Sindicato de Obreros y Profesiones Varias de Malpica
Fuxe a Francia na motora Ciudad de Montevideo. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en abril do 1941. Liberado en maio do 1945. Sobrevivinte. Presentouse en 1948 no consulado de N. York. Alcanzoulle o indulto do 1945.

Publicado en Documental, Efemérides, Historia, Política | Deixa un comentario

Recensión a Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte, de Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González, en Grial 220

No último número, 220 (outubro, novembro, decembro do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Dúas persoas decisivas na Galicia de preguerra. Os irmáns Villar Ponte», para dar conta do volume Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte, de Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González.

Por outra banda, este número 220 xira arredor do tema «Ler cidades, transitar textos», con artigos sobre a cuestión da autoría de María López Sández, Rosa Marta Gómez Pato, Marilar Aleixandre, Margarita Estévez-Saá, Margarita García Candeira e finalmente Alba Rozas Arceo.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» os artigos «A antropoloxía e a cultura galegas» da autoría de Xerardo Pereiro e «Marxismo e ecoloxismo» que asina Manuel A. Fortes Torres.

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Manuel Darriba e narrativa de Antón Lopo, e completan a sección «O espello das letras» os textos «A terra que María Victoria Moreno herdou de Otero Pedrayo» de Xesús Rábade Paredes, «Tirando do nobelo. Xohana Torres» de Dores Tembrás e «Os adolescentes na narrativa de Carlos Casares» de Camiño Noia Campos.

Pechan este número a «Carta de Hanoi. Unha metrópole de dúas velocidades» que asina Iago Méndez e os breves ensaios «Facundo Quiroga, caudillo popular de orixe galega e a construción da patria arxentina» do historiador Xosé Ramón Barreiro Fernández, «A Fotobienal de Vigo e o Centro de Estudos Fotográficos» de Manuel Sendón, «Propaganda da realidade. Seoane e a ilustración gráfica nos semanarios Claridad e Ser (1933-1935). II» da autoría de Carlos L. Bernárdez, as revensións de espectáculos teatrais «A maxia en Commedia, un xoguete para Goldoni» de Ana Abad de Larriva e «Esperpento 2.0. Divinas palabras Revolution» de Roberto Pascual e pecha o volume o co-director da revista e presidente da RAG Víctor F. Freixanes coa súa achega «A lingua e a cultura galegas perante as novas tecnoloxías da comunicación».

Velaquí a miña recensión ao completo:

Dúas persoas decisivas na Galicia de preguerra. Os irmáns Villar Ponte

Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte
Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González
Vigo: Xerais, Crónica, 2018, 660 páxinas

As nosas dúas editoras cimeiras, Galaxia e Xerais, veñen arrequentando os seus catálogos con obras biográficas de indudidable interese, veñan ou non acompañadas do éxito de vendas nun sistema literario con evidentes síntomas de debilidade. Velaí, alén das biografías de autores e autoras que se homenaxean nas Letras Galegas, as recentes Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837 – 1863), de María Xesús Lama, Manuel Antonio. Unha vida en rebeldía, de Xosé Luís Axeitos ou Manuel Antonio. Vida e misterio dun poeta galego, de Xosé Ricardo Losada, que se suman a obras anteriores sobre Álvaro de las Casas, Aníbal Otero, Faustino Rey Romero, Luís Soto, Celso Emilio Ferreiro ou Mª do Carme Kruckenberg.

Desta volta, Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González asinan un voluminoso estudo biográfico sobre os irmáns Antón e Ramón Villar Ponte, dúas persoas decisivas na historia cultural e socio-política da Galicia de preguerra. Neste inxente traballo “a catro mans” (hoxe mecanografamos con dúas) foxen á mantenta de reiteracións do que os dous investigadores xa escribiron con anterioridade. Emilio Ínsua é autor de varios textos centrados na obra de Antón Villar Ponte e tamén escribiu Antón e Ramón Villar Ponte: unha irmandade alén do sangue (2004), texto gañador do II Premio Centro Ramón Piñeiro de ensaio breve, que en boa parte serve de armazón para esta novo ensaio. Por parte, Xurxo Martínez é autor de textos máis breves como “Ramón Villar Ponte: unha biografía posíbel” ou “Recordo dos Villar Ponte: Antón e Ramón” que tamén alicerzan a obra.

E son quen de nos levar a través das respectivas biografías dos dous irmáns a percorrer unha época apaixonante que vai desde antes da conformación das Irmandades da Fala ata o esfarelamento do galeguismo despois do golpe militar franquista e a dura posguerra da ditadura deica o pasamento de Ramón, en setembro de 1953 (pois Antón falecera en marzo de 1936).

Malia que moitas veces os acontecementos históricos semellan rebordar por riba da biografía, resulta ben certo sinalar que dificilmente se poderían narrar episodios das súas vidas sen botar man dunha análise demorada dos conflitos políticos que viviron o galeguismo e o republicanismo, pois Antón (en moito maior medida por ser case nove anos maior ca o seu irmán) e Ramón foron parte da maioría das iniciativas xurdidas nos eidos cultural, político e societario naquela altura.

O volume consta de seis partes que veñen delimitadas sempre por datas, asociadas a sucesos históricos como axiña se verá. Porén, no conxunto hai unha evidente descompensación en favor de Antón Villar Ponte, explicable porque seu irmán Ramón tivo sempre moito menor dimensión pública.

De feito, na primeira parte (1881-1916) e alén da primeira das 24 epígrafes, na que coñecemos o contexto familiar acomodado e a militancia conservadora de seu pai, só unha delas está centrada na formación académica de Ramón, nove anos máis novo, e nos seus primeiros compromisos cívicos: o centenario de Nicomedes Pastor Díaz e a campaña a prol de Pardo Bazán como académica.

Pola contra o seguimento da traxectoria de Antón é minucioso, desde a súa infancia, os seus estudos universitarios de Farmacia e a súa presenza activa no grupello local de Germinal, que pretendía anovar o republicanismo, ou na fundación do semanario Nueva Brisa e do quincenario Germinal, as súas primeiras experiencias do que había ser unha longa traxectoria xornalística, que xa nestas datas o levou a colaborar en moitos cabezallos de ámbito galego, mais tamén da diáspora, así como a participar na creación de dous xornais satíricos. Os biógrafos fan unha análise cumprida de todo este labor e do seu compromiso político coa Unión Republicana, ao tempo que coñece e admira ao vello escritor mindoniense Leiras Pulpeiro. Tanto é así que despois da morte de Leiras en 1912 vai ser o seu mellor divulgador e ha preparar a edición da súa obra completa.

Tamén coñecemos o seu primeiro achegamento ao rexionalismo, colaborando coa Revista Gallega de Galo Salinas, e os seus inicios como dramaturgo, quer con traducións quer coa escrita de pezas, entre as que salienta A patria d’o labrego.

Porén non todo son éxitos, pois Antón ía fracasar na súa primeira tentativa de deixar a botica en Foz para facer carreira xornalística en Madrid. No dicir dos biógrafos esta experiencia foi fundamental á hora de explicar a emigración a Cuba, que se detalla nas seguintes epígrafes, plena de actividade cultural e política, mais tamén chea de conflitos que lle provocaron unha situación económica e profesional difícil, nun tempo no que Antón avogaba polo agrarismo e o rexionalismo. Da estadía cubana, fanada en moitos aspectos, regresará cunha visión nada romántica da emigración, como deixará entrever na obra dramática Almas mortas.

A segunda parte (1916-1922) céntrase na infatigable angueira das Irmandades da Fala, para cuxa nacenza foron fundamentais as achegas dos irmáns Villar Ponte, velaí a publicación en abril de 1916 da obra de Antón Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional. Os biógrafos sosteñen que “arredor de Antón gravitaban, xa que logo, boa parte das Irmandades da Fala” e as vinte epígrafes deste apartado son unha confirmación do inxente traballo dun e doutro irmán na creación e consolidación do proxecto, capítulos que sintetizan desde a perspectiva persoal dos dous irmáns a magna obra A Nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931) que Emilio Ínsua deu ao prelo o ano pasado. Os debates, ás veces agres, das sucesivas asembleas irmandiñas, os seus fracasos electorais ou os seus proxectos xornalísticos, desde A Nosa Terra ata El Noroeste, son debullados con paixón investigadora. E tampouco son esquecidas as páxinas literarias que produciron neste período, como o salientable ensaio Ramón Cabanillas, poeta da raza, da autoría de Antón, tamén envorcado na renovación estética do teatro galego con obras fundamentais. Porén, nesta etapa son aínda máis importantes o Discurso á nazón galega e a Doctrina nazonalista de seu irmán Ramón, textos teóricos que engarzan nacionalismo galego e ideario progresista. Remata este apartado coa expulsión de Antón da dirección de A Nosa Terra, a súa discutida participación na elaboración do manifesto Máis Alá, asinado por Álvaro Cebreiro e Manuel Antonio, ou a ruptura irmandiña na Asemblea de Monforte que propiciou o nacemento da ING, reveladores todos tres das tensións e fracturas que se viviron no seo do galeguismo.

Precisamente a etapa da nacente ING centra a terceira parte (1923-1925), na que os biógrafos desbotan o lugar común da división entre “culturalistas” e “políticos” cando a chegada da ditadura de Primo de Rivera en setembro de 1923. Tamén chegamos a comprender o errático posicionamento dalgúns galeguistas, entre eles os dous irmáns, que nos primeiros momentos se puxeron do lado do réxime militar polo seu pretendido combate do caciquismo. Andando o tempo, e non moito, as promesas do Directorio foron auga de castañas e Antón había arrepentirse toda a súa vida de ter aceptado ser concelleiro na corporación coruñesa. Consolidada a ditadura primorriverista, os irmáns Villar Ponte, nomeadamente Antón, continúan as súas colaboracións nas revistas e xornais da época.

No período analizado na cuarta parte (1926-1931) sobrancea o activismo cultural dos dous irmáns e en xeral do nacionalismo logo da desfeita da ING. Neses anos Antón demora a súa entrada no SEG malia ser entusiasta publicista do proxecto, anda máis envorcado noutras angueiras e na creación, entre outras publicou a obra O Mariscal en coautoría con Cabanillas, mentres que Ramón ingresou en febreiro de 1927 co seu discurso O sentimento nazonalista e o internazonalismo e prosegue o seu labor de ideólogo en novembro dese ano coa súa Historia sintética de Galiza.

Os biógrafos non esquecen referir o breve ingreso en prisión de Antón. por mor de se negar a facer o pagamento dunha multa polo contido dun dos artigos que seguía a publicar e no que criticaba o réxime. Porén o acontecemento máis triste había chegar coa morte da súa muller Micaela Chao.

A decidida aposta dos dous irmáns pola editorial Nós e o seu apoio á confluencia entre o nacionalismo e o republicanismo, primeiro na ORGA e logo na FRG, Antón na primeira liña e Ramón no ámbito local, serán o norte da súa actuación política nestes anos convulsos.

O período republicano (1931-1936) enche as dezanove epígrafes da quinta parte. Coñecemos diversos avatares de Antón na primeira liña do republicanismo e o breve e polémico paso de Ramón pola alcaldía de Viveiro. Así a todo, a cerna deste lustro está na análise que se fai da experiencia de Antón como deputado electo pola ORGA nas Cortes Constituíntes da II República e de xeito efémero en 1936 como galeguista na Fronte Popular. O máis excelso do seu feraz labor parlamentar é aquí referido, así como os seus encontróns no seo da ORGA que, andando o tempo, o levarán a se integrar no PG, felizmente acollido por Castelao, tendo en conta que o seu nome sempre foi obxecto de duras críticas no ámbito nacionalista, mesmo incendiarias por parte dos “arredistas” da bonaerense Sociedade Nazonalista Pondal.

A destacada participación dos dous irmáns nas sucesivas campañas a prol do Estatuto, moi pública no caso de Antón e máis teórica no de Ramón, que publicou o Breviario da Autonomía, axudan a entender o seu posicionamento, que axiña había ser por vez primeira contraditorio entre os dous. Antón defenderá a alianza entre o galeguismo e as esquerdas republicanas, mentes que Ramón é un dos defensores da estratexia de “nós sós” para o PG.

Tamén é moi reveladora a epígrafe sobre o vagaroso proceso de ingreso de Antón na RAG, que só vai concretar en xullo de 1934 despois de que a inicios do ano Lugrís Freire substituíra a Eladio Rodríguez quen demitira por motivos de saúde. Porén é unha época na que a saúde do propio Antón está a desmellorar e aínda que deu ao prelo moita produción xornalística e de creación, como o drama Os evanxeos da risa absoluta ou as súas traducións de Yeats, canda Plácido R., Castro, tamén han ser moitos os proxectos fanados. Ferido de morte, Antón aínda vai ter azos para ser un dos impulsores da Asociación de Escritores de Galicia. Os biógrafos lembran o seu óbito en marzo de 1936 e a enorme repercusión das homenaxes que recibiu.

De aquí en diante, o protagonismo será obviamente de Ramón, tanto na campaña do plebiscito do Estatuto, como no seu exilio interior que será abordado na última parte (1936-1953) onde imos coñecer as razóns que lle salvaron a vida da represión fascista e como atoparía refuxio, xunto a outros galeguistas, na Real Academia Galega e no labor cultural soterrado contra a barbarie.

E así coñecendo as biografías dos irmáns Villar Ponte puidemos percorrer asemade a nosa historia no primeiro cuartel do século XX, aínda que ben é certo que a inxente actividade pública e creadora de Antón, quer no xornalismo quer na ficción, é unha luz que deixa na sombra e mesmo eclipsa en moitas ocasións o labor de ideólogo de seu irmán Ramón. Nas súas derradeiras palabras deste espléndido traballo e de interesante e nada árida lectura, e antes dun completo apéndice fotográfico, Emilio Ínsua e Xurxo Martínez deixan ben claro que cómpre “recoñecer e perpetuar a tarefa de dous irmáns decisivos no decorrer e para o porvir da nación galega”. Ben está que así sexa.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Recensións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVII): A trinta anos do Álbum de Ramón Caamaño

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a primeira escolma fotográfica da obra do muxián Ramón Caamaño, publicada a finais de 1989. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A trinta anos do Álbum de Ramón Caamaño

Ao fío da reivindicación do labor do fotógrafo muxián Ramón Caamaño que están a realizar o xornal dixital Que Pasa Na Costa e o seu director Ubaldo Cerqueiro, recupero un texto publicado en xaneiro de 1990 no desaparecido semanario A Nosa Terra no que saudaba a primeira escolma da súa obra fotográfica. Trátase dun volume esgotado, mais do que aínda se pode conseguir algún vello exemplar en páxinas especializadas na venda on line. Esa escaseza fai que propoñamos a súa reedición, co financiamento dalgunha administración, nomeadamente a local, pois esa obra e a biografía Ramón Caamaño. Historia viva da Costa da Morte (Editorial Xaniño, 1999) publicada hai vinte anos por Xan Fernández Carrera son piares fundamentais no estudo do fotógrafo.
(https://cefvigo.wordpress.com/ramon-caamano-2/)

Aquel artigo foi mecanografado, coma todas as colaboracións deses anos, na miña máquina de escribir Underwood, mercada despois de gañar un dos meus primeiros premios literarios, e polo seu interese hoxe transcribo o seu contido, actualizando o texto coas normas vixentes na actualidade e corrixindo algunha gralla evidente. Velaquí.

Ramón Caamaño, un mar de rostros na Costa da Morte

Hai propostas que petan forte no labor de facer conciencia porque recollen o mellor da nosa tradición. Dun tempo a esta parte cada día estamos máis preto de nos recoñecer na nosa propia historia a través dos textos recobrados, dos estudos críticos e das análises retrospectivas. Pero a carón deste desenvolvemento camiñan ausencias e baleiros como a recuperación da imaxe, con todo nese deserto hai iniciativas como a que vén de poñer en marcha o Centro de Estudos Fotográficos, con sede permanente na cidade de Vigo. Estamos a falar de Álbum, a primeira colección de libros de fotografía que acolle a autores galegos.

Da man realizadora de Manuel Sendón e de X. L. Suárez Canal, en edición de 1000 exemplares, cen asinados e acompañados de foto, chéganos o Álbum do fotógrafo muxián Ramón Caamaño, nado na vila costeira en 1908. O libro reproduce máis dun cento de imaxes deste autor desde unha primeira datación cronolóxica de 1924 até rematar con fotos do ano 1970, e son unha reducida escolma do arquivo que Caamaño posuía en Corcubión e onde gardaba unhas 6000 copias e máis de vinte mil negativos.

Unha axeitada introdución lévanos deseguida ao coñecemento persoal de Ramón Caamaño e dos seus primeiros pasos nesta arte. Neste resumo fáisenos sabedores de como chegou a ter unha cámara Brownie-Kodak desbotando a novidosa profesión de electricista porque a nai tiña por perigoso “ter que andar subido ás escaleiras reparando os farois”. Unha foto que se inclúe nesta colectánea, intitulada Amañando os farois de carburo mostra o risco, pero tamén a curiosidade de poder contar con lámpadas de luz artificial.

A súa formación vai ser por enteiro autodidacta, non fixo sequera unha aprendizaxe básica nos estudos de fotografía e as dúbidas serias éranlle resoltas polo seu amigo Vidal de Laxe, de recoñecida sona na época.

Como calquera outro autor novo que comeza, Caamaño procura un lanzamento a través dos certames, acadando premios nos concursos de Kodak. O cinema tamén entra nos seus proxectos e xa nos anos 29, 30 e 31 traballa con Ksado en Compostela. Coa chamada á fronte de Aragón en 1938 remata un tempo primeiro no seu fotografar, nesa paréntese obrigada da guerra é Teresa Louro, a súa compañeira, continuadora do seu traballo. De feito, ademais de ser a protagonista dalgunhas das imaxes compiladas, Teresa é a autora dunha fotografía do Pindo que se inclúe na catalogación.

Caamaño no seu quefacer de cronista gráfico publica en medios como ABC, Ahora, Céltiga, El Ideal Gallego, La Noche e La Voz de Galicia, e tamén en revistas nas que cómpre salientar Alborada, órgano de expresión dos emigrantes do partido xudicial de Corcubión, na cidade de Buenos Aires.

Velaí algúns dos trazos da densa biografía do fotógrafo muxián que se testemuñan no libro, un home que se perfila coas súas propias palabras: “Eu comencei a facer fotos porque vin importante a idea de deixar recordo de todo canto vían os meus ollos”, afirma nunha entrevista que publicou naquela altura La Voz de Galicia, da autoría do antropólogo muxián Manuel Vilar.

O libro vén protexido dentro dunhas grosas e duras capas, de cartoné, e a cuberta exterior de papel brillo reproduce unha fotografía que recolle ao propio Ramón Caamaño, na pedra dos cadrís, con datación de 1926, e na introdución as imaxes fan referencia soamente ao autor, á familia ou a tarifas de prezos (fotos e cinema) e colaboracións na revista Alborada.

Un exemplo do seu sistema de traballo e da sinxeleza de medios é o uso exclusivo da luz natural, as súas fotos constitúen un corpus unitario de imaxes en branco e negro na busca do contraste ou na nitidez de sombras e luces. Aborda a nosa tradición pretérita máis inmediata de xeito impresionista na procura de captar signos e formas de vida e transmitir suxestións, e fai inmortais coa imaxe os labores da descarga do sal, o amaño dos aparellos, o risco dos percebeiros, os secadeiros de congro (actividade que ten vixencia en Muxía), e tamén moitos outros oficios de terra con fotos de labregos mallando o trigo na eira, zapateiros, toneleiros e serradores de piñeiros ou dos albaneis que traballan nas obras do faro e tamén da capela da Barca. A paixón relixiosa, tan forte na vila mariñeira, pode ollarse na procesión marítima de Camariñas a Muxía, nas peregrinaxes á Virxe da Barca. Elementos da vida que teñen a meirande expresión nas actividades festeiras, precedidas sempre polo día da matanza, e que Ramón Caamaño entende de obrigada lembranza, velaí os xigantes, os gaiteiros, a banda de música e o equipo de fútbol, as partidas no casino, o entroido muxián ou o teatro en Cee.

Pero tamén, en perfecta simbiose, elementos da morte con abundancia dun signo que non deixa de evidenciar o subdesenvolvemento da comarca da Costa, os rostros dos nenos mortos que ocupan páxinas nesta colectánea. Cabo deles imaxes de velorios coa constatación de que son un eixo máis no que xiran conversas, de ser un factor social da relación humana do pobo. Vodas e retratos de interese como a moza de Merexo de longos cabelos negros ou as vellas do lugar de Vilarmide ou os dez fillos da dotada familia Pardiñas, ademais de autorretratos, onde sobrancea o que se intitula Tres en un, tres veces o sorriso de Caamaño na mesma fotografía, contribúen a encher esta suxestiva colectánea dun autor que nin sequera se preocupou por saber de modas e tendencias.

Unha imaxe como Maremoto (Muxía, 1934) onde se ollan chalanas, varadas terra adentro, nas rúas da vila mariñeira, unha imaxe como Sala de proxección (1931) na que se aprecia o espírito aventureiro, ou como Caravana fascista entrando en Corcubión (1937) non fan senón que dar confirmación ao dito popular de que “unha imaxe vale máis ca mil palabras”.

Con Ramón Caamaño a fotografía serve de achega á reconstrución da nosa historia porque como dixo o poeta mexicano Octavio Paz no seu libro de versos Instante e revelación (1962), con fotografías de Manuel Álvarez Bravo, e traduzo: “Detrás da lente fotográfica hai un home, unha sensibilidade e unha fantasía. Un punto de vista”.

(A Nosa Terra, nº 417. 25 de xaneiro de 1990)

Publicado en Antoloxías, Fotografía, Historia, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, en Grial 219

No último número, 219 (xullo, agosto, setembro do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Unha autora na sombra de Rosalía», para dar conta do caderno biográfico Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, da autoría de Xesús Torres Regueiro.

Por outra banda, este número 219 xira arredor do tema «Comunicar en Galicia», con artigos sobre a cuestión da autoría de Margarita Ledo, Xosé López e Silvia García-Mirón, Xosé Rúas e Ana Isabel Rodríguez, Carmen Costa e Miguel Túñez, Cristina Pato e finalmente Eire G. Cid, e que se completa cunha «Conversa con Armand Mattelart», na que o teórico da comunicación francés fala con Fernando Redondo Neira.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» o artigo «A cosmovisión dos mestres do grupo Nós ourensán» da autoría do teólogo Victorino Pérez Prieto, e na sección «O espello das letras» o texto de Xosé Manuel Dasilva «La catedral y el niño, novamente», que engade novas investigacións ecdóticas sobre a novela de Eduardo Blanco-Amor.

Por parte, Carme Adán escribe «Sobre verdade e posverdade en sentido extrapolítico», Francisco Castro asina «Verdade Snapchat» e Sara Torreiro «A ra de papel e os zapatos dos homiños de Boimorto. As armas contra a posverdade».

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Brais Lamela e narrativa de Iván García Campos, así como unha «Crónica de Noya York. A cidade da soidade. Unha viaxe con Inma López Silva e Cristina Pato» que asina Francisco Castro e os breves ensaios «Expertos estranxeiros na China. O caso de Pepe Castedo» que asina Xulio Ríos, e finalmente «Propaganda da realidade. Seoane e a ilustración gráfica nos semanarios Claridad e Ser (1933-1935» da autoría de Carlos L. Bernárdez que pecha o volume.

Velaquí a miña recensión ao completo:

Unha autora na sombra de Rosalía

Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas
Xesús Torres Regueiro
Sada: A. C. Irmáns Suárez Picallo, 2018, 48 páxinas

Nas Mariñas coruñesas entidades como a A. C. Irmáns Suárez Picallo, de Sada, ou Eira Vella, de Betanzos, manteñen desde a súa fundación unha encomiable actividade editorial, publicando textos de moito interese. A colección «Cadernos de Estudos Xerais» chega ao nº 12 co libro de divulgación Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, que se engade a outras obras sobre Díaz Castro, Blanco-Amor, Emilia Pardo Bazán, Manuel María, Ramón Vilar Ponte, Monterroso Devesa, García Lorca ou o uruguaio Julio José Casal, tan relacionado coa Época Nós, ou sobre personaxes históricas como o crego das Encrobas, Moncho Valcarce, o teólogo Espiña Gamallo, a heroína republicana Luísa Viqueira Landa e a pintora Maruxa Mallo.

Filomena Dato é unha autora pouco coñecida, malia aparecer sempre de xeito breve nas primeiras antoloxías da nosa poesía, nas historias da nosa literatura, nas compilacións feministas e mesmo estaren dixitalizados os seus libros pola RAG, Galiciana, a Biblioteca Virtual Galega, a Biblioteca Digital Hispánica ou o Arquivo Sonoro do Consello da Cultura. Jesús-Fernando Román Alonso publicou até hoxe a súa biografía máis completa Filomena Dato: a poeta galega de Entre Séculos (Ourense: Duen de Bux, 2009) que agora o historiador Torres Regueiro completa con novos datos.

As primeiras epígrafes aproximan a contorna familiar, nada nun ambiente familiar de ideoloxía ultracatólica e absolutista. E non só se centran nos seus pais senón tamén no seu irmán José, militar, no irmán “toliño” Juan, no curmán Eduardo que presidiu o Consello de Ministros varios anos co Partido Conservador, e en dous seus curmáns literatos e con certa consideración, Andrés e Jesús Muruais, nomeadamente o primeiro que foi compañeiro de Añón, Curros ou Vesteiro Torres en Galicia Literaria e ten moita obra en galego e en castelán. De Filomena Dato relátase como participa no feraz movemento literario ourensán finisecular, con Lamas Carvajal, García Ferreiro, Pérez Placer ou Álvarez de Novoa, entre outros, e xa desde nova publicou poemas na prensa, como “A Galicia” en El Heraldo Gallego (1876) con só dezaoito anos e primeiro texto coñecido.

Nas epígrafes «Colaboración na prensa en galego» e «A poeta laureada», Torres Regueiro fai unha completa relación dos textos publicados e premiados, ás veces sintetizando as súas temáticas, que abalan entre a poesía culta e outra máis popular e intimista. Destaca a súa presenza en ducias de actos e homenaxes literarias, con especial relevo na que se lle fixo a Curros en 1904 na Coruña e onde foi a única muller ou noutra a Murguía no seu oitenta aniversario. O capítulo péchase coa crónica das homenaxes que ela recibiu en vida, nunha coa participación de Emilia Pardo Bazán e Valle-Inclán, ou de maneira póstuma.

«A obra poética» é o capítulo máis longo e debulla de maneira cronolóxica os seus cinco libros de versos, dos que só está na nosa lingua o terceiro Follatos (1891), así como a súa fortuna editorial na actualidade, onde a súa obra é accesible en formato dixital. En papel o único título en galego tivo reedición bilingüe en 2008 e outra facsímile recente da Deputación da Coruña. Torres Regueiro analiza os principais poemas e os paratextos máis significativos cando nos fornecen de información cultural e histórica relevante. Nesa esculca Follatos ocupa os parágrafos de maior interese, con dous poemas dedicados a Rosalía, ao escritor ourensán finado novo Camilo Placer ou a Sofía Casanova.

As seguintes epígrafes recollen como ponderou a súa poesía a crítica coetánea, con recensións duras, mesmo do seu curmán Jesús Muruais, mais con moitas outras que saudaban con benevolencia o seu estro como as palabras que lle dedicou Labarta Posse e, sobre todo Curros, que xa en 1896 valora a súa obra na serie «Hijos ilustres de Galicia (biografías y estudios críticos» que viu a luz no xornal habaneiro La Tierra Gallega. Torres Regueiro tamén profunda na recepción posterior e na súa presenza ou ausencia nas antoloxías poéticas e nas historias da nosa literatura ata hoxe, poñendo o ramo na edición da súa obra por Román Alonso en 2009.

Catro breves capítulos documentan a súa relación persoal con Alejandro Pérez Lugín, pois ao coincidiren no verán nas veciñas parroquias de Ouces e Moruxo (Bergondo) leu de primeira man La casa de la Troya; con Curros, co que houbo un intenso diálogo literario de mutua admiración; con Sofía Casanova, as dúas primeiras mulleres académicas xa en 1906, aínda que non de número senón correspondentes e que tamén se dedicaron poemas e mutuos comentarios gabanciosos e, finalmente, con Rosalía, sen se trataren, pois Filomena recibiu na prensa o cualificativo de «la nueva Rosalía de Castro». Da súa man editou un cartón postal, onde no anverso vai unha foto dela levándolle flores á tumba en 1913 e no reverso o poema “A Rosalía”.

Por último, analízase «O feminismo de Filomena», co relevo do seu longo poema «Defensa das mulleres», premiado en 1877 nun certame na honra do Padre Feijóo, tanto na prensa da época como nas análises actuais de Carmen Blanco e Aurora Marco. «O repouso de Moruxo» glosa a presenza deste pazo de Bergondo e das Mariñas coruñesas na biografía e na obra; «A morte e o enterro de Filomena» testemuña as crónicas e un documento gráfico sobre o seu óbito e «Velada homenaxe», o primeiro acto de recoñecemento póstumo.

Retratos, como o que lle fixo Jesús Corredoira, reproducións de portadas, de poemas ou de novas xornalísticas completan este rigoroso percorrido co que Torres Regueiro procura unha maior visibilidade de Filomena Dato e da súa obra, adoito máis reivindicada desde o feminismo que desde a crítica literaria, moito menos condescendente cos seus versos, acaso merecedores doutras lecturas.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario