Recensión a Tundra, de Carlos Negro, en Grial 217

E aínda nese mesmo último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «A poética do frío» para dar conta do libro de poemas Tundra (Espiral Maior, 2017), co que o seu autor Carlos Negro gañou o XVI Premio Fiz Vergara Vilariño do Concello de Sarria e a Agrupación Cultural Ergueitos (a quen esquecín nomear na recensión, malia ser a entidade que creou e mantivo este certame literario de longa traxectoria).

Velaquí a recensión ao completo:

A poética do frío

Tundra

Carlos Negro

A Coruña: Espiral Maior, 2017, 120 páxinas

Vai para dúas décadas que viu a luz As laranxas de Alí Babá (Letras de Cal, 1998), a opera prima de Carlos Negro, editada nun selo e proxecto cooperativo que nesa altura representaba as marxes do noso sistema literario, porén a esa obra seguíronlle media ducia de títulos quer publicados en coleccións poéticas dunha editorial canónica coma Xerais (Far-west, 2001; Makinaria, 2009; Penúltimas tendencias, 2014 e Masculino singular, 2016), quer referendadas con recoñecementos públicos (Héleris, Espiral Maior, 2003. VII Premio Johán Carballeira do Concello de Bueu e Cultivos transxénicos, Instituto de Estudos Miñoranos, 2008. I Premio Victoriano Taibo). E o mesmo sucede coa súa oitava obra poética, Tundra, que mereceu o XVI Premio Fiz Vergara Vilariño do Concello de Sarria, certificando máis unha vez a sólida traxectoria do seu autor.

Nesa bagaxe predominaba a estética da poesía de intervención, nomeadamente nos libros Masculino singular e Penúltimas tendencias, onde Carlos Negro realiza unha lectura crítica da sociedade contemporánea, mesmo con afán didáctico, o que levou adoito os seus versos a seren obxecto de estudo e de reflexión en moitas aulas dos nosos centros de ensino e con lectorado as máis das veces adolescente e pouco propicio de partida a esta (re)formulación.

Tundra afástase de maneira deliberada e consciente dese camiño xa trillado para nos achegar unha voz moito máis espida e introspectiva que nos fai lembrar títulos como Libro del frío (1992) de Antonio Gamoneda. Non é casual que os poemas veñan introducidos, xunto a unha cita da poeta María do Cebreiro, polas palabras do fotógrafo Javier Vallhonrat, quen explorou glaciares e icebergs para procurar a interpretación da soidade, e dun personaxe da súa videocreación, Kåre Aarset (The poet), que se pode ollar na rede (https://vimeo.com/135544275), pseudónimo dun poeta noruegués que se illou no norte de Islandia para escribir Drikt fra den breen (Poemas desde el glaciar) entre 1929 e 1930. A obra do artista Vallhonrat protagonizou a exposición Interaccións, que xuntou 52 fotografías, sete vídeos e unha videoinstalación entre outubro de 2015 e marzo de 2016 no Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) e que resultou fundamental á hora de inspirar os versos de Carlos Negro.

O poema inicial de Tundra, «caderno de campo / notas previas» configura unha longa autopoética ben precisa e dísenos: “O poema podería ser unha expedición simbólica” ou “nesta viaxe a palabra amor non debería adquirir maior carga semántica que a aresta dunha pedra ou a composición xeolóxica dun mineral” ou “reticente a calquera proceso de adxectivación”. Toda unha explícita declaración de intencións que se vai reafirmar ata os versos do poema que pecha o libro «caderno de campo / última erosión» que principia: “non foi a épica o que procuraba a voz, senón o preludio da primeira folerpa, a palpitación da luz no albor da amañecida”. Entre este último e o primeiro 76 poemas máis divididos en sete partes.

Os catorce textos de «código norte» teñen como fío a procura da voz no silencio, a lingua que “enmudece ante a elocuencia da neve”. Son poemas espidos na súa máxima concisión.

a distancia é a lingua propia do inverno

a neve
un fonema distintivo

o frío
un hiato entre os labios

Na segunda parte, «Candán canto» atopamos un dos únicos topónimos, xunto a Siberia, que aparecen en todo o libro e que se repite en sete dos seus once poemas, como unha achega autobiográfica aos anos da infancia dominados pola visión afastada da serra do Candán desde o val do Deza onde emerxeu a vila de Lalín e que se asocia sempre á neve como metáfora do silencio. De feito diversas modulacións deste mesmo silencio é o tema que alicerza os trece poemas de «materia intemperie».

Dende o verso inaugural “aquí dentro inútiles os topónimos”, dez poemas dos trece da cuarta parte, «manancial norte», presentan como palabra inicial o adverbio aquí salientado en cursiva. Fronte á intencionada ausencia de topónimos, agás os referidos Candán e Siberia, a presenza dese locativo abre un novo vieiro discursivo no que o amor e o desexo deveñen na acción principal.

Outra reiteración, neste caso a figura predadora do lobo, paira sobre os nove poemas de «lobo caribú», un título que xunta ao animal carnívoro voraz e a súa vítima herbívora, e onde o lobo que baixa famento da neve é branco, o que nos leva a un diálogo metaliterario coa obra de autores como Jack London ou coa literatura oral dos contos e das lendas dos inuit.

Os sete poemas, todos en letra cursiva, de «fulgor límite» procuran unha viaxe ata os lindeiros da propia existencia, reflectidos nesa época de glaciación que foi anterior á nosa estirpe e que tamén será posterior á nosa presenza no planeta que habitamos, e aínda así “amar un segundo antes da explosión”.

Antes do final «caderno de campo / última erosión», os nove poemas de «alén linde», onde se pode ler a única referencia explícita de todo o poemario, o verso Dikt fra den breen que é o título orixinal da obra do citado autor noruegués Kåre Aarset, Poemas desde o glaciar. Cabo dela, a reflexión metalingüística é agora de novo o eixo vertebrador.

Carlos Negro procurou outro rexistro ben distinto no seu estro poético e de certo atopouno nesta viaxe interior que se desenvolve no espazo simbólico e ás veces hostil desta Tundra.

Miro Villar

Publicado en Poesía, Premios, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País, de Ricardo Gurriarán, en Grial 217

No mesmo último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «O exemplo dun empresario galeguista» para dar conta da obra Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País (Ourense: Academia Postal Editores, 2016), da autoría de Ricardo Gurriarán.

Velaquí a recensión ao completo:

O exemplo dun empresario galeguista

Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País

Ricardo Gurriarán

Ourense: Academia Postal Editores, 2016, 238 páxinas

Unha década despois do volume coordinado por Fernando Franco e María Celia Ameneiro Bravo, Enrique Peinador Lines. Burgués, empresario, galeguista, mecenas e filántropo (Ir Indo, 2006), chega esta biografía máis completa da man do investigador Ricardo Gurriarán, quen engade esta obra á súa listaxe de monografías coma as que dedicou a estudar a obra e a vida do poeta valdeorrés Florencio Delgado Gurriarán ou do xeólogo Isidro Parga Pondal.

Valentín García Gómez, Secretario xeral de Política Lingüística, e Xosé González Martínez, Presidente do Foro Peinador, salientan en senllos prólogos o carácter singular que se une na persoa de Enrique Peinador ao procurar unha simbiose posible entre empresa e cultura galega, como filántropo e mecenas.

Velaí o obxectivo final de Gurriarán, quen asina unha documentada biografía de Enrique Peinador Lines (Pontevedra, 1876 – Vigo, 1940) en cinco capítulos e unha Introdución. Nesta, alén de sinalar as dificultades de artellar o seu perfil, de primeiras por ser herdeiro da práctica empresarial de seu pai, Enrique Peinador Vela, verdadeira alma mater do Balneario de Mondariz.

De feito estas primeiras páxinas céntranse en ofrecer unha radiografía exacta dos inicios innovadores da empresa de turismo termal até o seu esplendor na década dos anos vinte do século pasado, para o que contaron co bo facer de Isidro Pondal Abente (Laxe, 1843 – Santiago, 1925), como médico-director especializado en hidroloxía. Na expansión do proxecto, había ser peza fundamental Peinador Lines, primeiro como comercial da empresa de seu pai, mais desde 1907 como director que conseguiu a definitiva modernización.

O capítulo inicial relata “Os primeiros pasos do pequeno Enrique e a súa contorna termal: familia, Mondariz, Madrid e rexionalismo”. E así coñecemos os pasos que deu o proxenitor até fundar o seu establecemento despois da localización das fontes de augas medicinais de Mondariz, que habían ir medrando a un ritmo de vertixe, inaugurando o Gran Hotel en 1898 e conseguindo mesmo melloras na rede dos camiños de ferro que favoreceu a chegada de moitos máis bañistas e “agüistas”.

Gurriarán sitúa a Peinador, pai, próximo ás candidaturas do agrarismo solidario da época e con sucesivos preitos contra o concello de Mondariz que defendía a titularidade pública da fonte de Troncoso. Con probabilidade isto condicionou os estudos de Dereito en Madrid de Peinador, fillo, do que tamén se destaca a súa afección fotográfica e a publicación de artigos, nomeadamente de xinea histórica e tamén literaria, polos que Murguía chegaría a o propoñer como correspondente da Academia Galega.

As relacións con intelectuais como Murguía ou como Curros Enríquez, seareiro do balneario, e outros autores da época habían ser fundamentais no proceso de galeguización consciente que segue o empresario tenaz, quen andando o tempo había conseguir a constitución do novo concello de Monariz-Balneario, oficial desde xaneiro de 1925.

O segundo capítulo debrúzase sobre a xestión de Peinador, fillo, sinalando o que hai de solución de continuidade a respecto do pai e o que hai de renovación e pegada persoal na empresa, como os novos edificios que levaron a sinatura do afamado arquitecto Antonio Palacios Ramilo. Época de notables melloras nas comunicacións, quer no tranvía quer na novidade telefónica, de novos servizos balnearios, mais tamén de nova imaxe para a publicación La Temporada, coa edición da revista Mondariz. Suplemento a La Temporada, na que colaborou unha nómina extensa de autores do mundo científico, médico sobre todo, mais tamén do ambiente literario e cultural, pois a revista tamén falaba de arqueoloxía, etnografía, música, folclore…, como testemuñan varias composicións interpretadas nas veladas do balneario.

Xa no terceiro capítulo Gurriarán sinala a progresiva diversificación de proxectos que acrecentan o valor engadido do proxecto empresarial, ao tempo que tamén medra o interese de Peinador pola nosa cultura, até o punto de que López Cuevillas fixo escavacións arqueolóxicas na contorna durante varios veráns ou que se convocou un concurso de variadas temáticas, entre elas valorizar a arquitectura tradicional galega.

Ao mesmo tempo, os premios internacionais en certames de hidroloxía e termalismo que recibía a empresa de Mondariz non só permitían unha maior proxección senón que revertían no explícito labor de mecenado que exercía Peinador sobre diferentes manifestacións da nosa cultura, como é notorio nas páxinas de La Temporada e na prensa da época que Gurriarán consultou.

“Publicacións e cultura, compromiso galeguista e empresa con identidade galega: un trinomio transversal con bos resultados sociais” é o capítulo máis interesante da obra porque reflicte con detalle como Mondariz foise convertendo nun espazo central e difusor da cultura galega. Detállase o labor de coordinación e de dirección de Ramón Cabanillas na revista e a altura dos seus moitos colaboradores, por exemplo Castelao, Cebreiro, Sobrino… no moi coidado apartado gráfico. Cabanillas incluso chega a pronunciar o seu discurso de entrada na RAG, A saudade dos poetas galegos, en Mondariz Balneario no verán de 1920.

Mais o compromiso de Peinador trascende o ámbito da súa empresa, e Gurriarán lembra como foi socio protector do Seminario de Estudos Galegos e como participou en actos, homenaxes ou en publicacións de referencia como a revista Nós.

Esta dedicación non ía rematar no ámbito cultural e Peinador vai participar da III Asemblea Nacionalista celebrada en Vigo en 1921, mesmo sendo interlocutor entre os sectores enfrontados liderados por Risco por unha banda e polos irmáns Villar Ponte pola outra. E logo da ditadura de Primo de Rivera vai estar no denominado compromiso de Barrantes, na posterior fundación do Partido Galeguista desde a primeira hora ou na campaña a prol do Estatuto de Autonomía.

Era evidente, como relata o último capítulo, que o compromiso de Peinador non ía pasar desapercibido a ollos do novo réxime franquista. Porén, o declive da empresa xa proviña duns anos antes cando a familia perdeu o control do accionariado a mans dos acredores da Banca Pastor e que derivou nunha crise que a guerra agravaría.

Neste contexto prodúcese a morte de Enrique Peinador Lines en 1940 e Gurriarán estima que tamén influíu no óbito a execución dous meses antes do seu fillo Enrique Peinador Porrúa, militante de Izquierda Republicana e de quen se nos ofrecen uns datos sobre o seu compromiso político.

A fascinante e pouco divulgada biografía de Peinador, quen hoxe lle dá nome ao aeroporto vigués, ou dos Peinador, xa que se fala de pai, fillo e neto, aínda se enriquece cuns ben interesantes Apéndices documentais, epistolares e fotográficos.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Documental, Ensaio, Historia, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939), de Emilio Xosé Ínsua López, en Grial 217

No último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Desmitificando os retratos haxiográficos» para dar conta do libro Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939) (Laiovento, 2017), de Emilio Xosé Ínsua López, que se basea no texto que lin o día da súa presentación, o pasado 1 de febreiro, na compostelá Libraría Couceiro.

Por outra banda, este número 217 xira arredor do tema «Ciencia e tecnoloxía. Para unha nova comprensión do mundo», con artigos sobre a cuestión da autoría de Cibrán Santamarina Ríos, Jaime Gómez Márquez, Javier Mar Solé e Carme Ruíz González.

Tamén se fala «Sobre o igual recoñecemento das linguas nunha Cataluña independente», un artigo de Albert Branchadell; unha «Conversa con Oliver Laxe», que realiza Grial Parga; os traballos literarios «A singularidade de Martín Codax», que asina Henrique Monteagudo, e «A censura e a antoloxía Os novísimos da poesía galega, de María Victoria Moreno» de Montse Pena Presas, así como «Carlos Casares, 1966», de Ricardo Gurriarán e «Da reforma luterana á reforma protestante», de Xosé Luís Barreiro Rivas, así como unha «Carta de Vic. No corazón do procés», que asina Francisco Castro. Xosé Ramón Barreiro Fernández analiza «O retrato do socialista Rubio Heredia, obra de Castelao» e Andrea Álvarez Pino realiza unha «Reflexión a partir da montaxe Elisa e Marcela, da compañía de teatro A Panadaría».

Alén doutras recensións, completan este novo número, a creación poética de Paula Antía Rei e a narrativa de Iago Méndez.

Velaquí a miña devandita recensión ao completo:

Desmitificando os retratos haxiográficos

Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939)

Emilio Xosé Ínsua López

Santiago de Compostela: Laiovento, 2017, 134 páxinas

A profusión de estudos críticos que xera o Día das Letras derredor do autor ou da autora a quen o plenario da RAG decide homenaxear non esgota as liñas de investigación, como sucede con Xosé María Díaz Castro, lembrado en 2014, ao cadrar co centenario do seu nacemento.

Ampliando de forma considerable un relatorio presentado a finais dese mesmo ano nas Xornadas “Xosé Mª Díaz Castro. Poeta chairego no Salnés”, Emilio X. Ínsua asina o ensaio Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939) co obxectivo, plenamente acadado, de desmitificar os retratos sobexo haxiográficos que nos deixaron as diferentes biografías, sempre ben intencionadas, do poeta nado en Vilariño, na parroquia de Os Vilares (Guitiriz).

A liña seguida por Ínsua traza fíos argumentais que seguen outras obras máis xenéricas, poñamos por caso Os poetas galegos e Franco (Akal, 1997) ou Os escritores galegos ante a Guerra Civil Española (1936-1939). Textos e actitudes (Galaxia, 2007) do académico Xesús Alonso Montero, ou monografías que tamén desmitifican a dous autores homenaxeados nas Letras (en 1969 e 2015), ambas da autoría do profesor Xosé Ramón Freixeiro Mato, A cara oculta de Noriega Varela (Laiovento, 1992) e A poesía oculta de Filgueira Valverde (Baía, 2015).

A achega de Ínsua recolle a súa investigación sobre o primeiro cuarto de século da vida de Díaz Castro, ata o intre preciso no que abandona de maneira definitiva o Seminario de Mondoñedo (en xaneiro de 1940), orixe dun enfrontamento co seu pai que o levará a Vilagarcía de Arousa onde vai ser profesor e onde vai reeencontrarse co poeta Aquilino Iglesia Alvariño, quen tanto o influíu.

Son dezasete capítulos breves e de doada lectura malia a abundancia de datos, que se enmarcan entre un primeiro “A xeito de xustificación” e un derradeiro “A xeito de conclusións”. Nas dúas primeiras páxinas Ínsua critica os “pecados de ocultación interesada ou involuntaria” verbo da obra e da vida das figuras lembradas no Día das Letras, estratexia que describe como “empobrecedora” e que tampouco se xustificaría no caso de Díaz Castro, xa que os seus biógrafos andaron con pés de la á hora de citar o seu ferreño filofranquismo que foi moito máis que unha fraqueza propia dos seus anos de mocidade.

De feito, os seguintes capítulos percorren os cimentos nos que asenta a ideoloxía do poeta guitiricés, de primeiras por mor do seu contexto familiar, labregos con facenda e criados e un pai implicado no agrarismo católico, e dos xornais que eran lectura diaria na casa: o madrileño El Debate, o coruñés El Ideal Gallego e o lugués La Provincia, todos tres de liña confesionalista e dereitista e monárquica, cuxos contidos e colaboradores máis entusiastas compila Ínsua.

Porén estas lecturas xuvenís habían ser pouca cousa de as compararmos co que deitan as vinte e dúas páxinas dos catro capítulos seguintes: “Díaz Castro, seminarista”, que relata o seu ingreso aos quince anos e como era a institución naquela época; “O Seminario de Mondoñedo: contra o demo, a carne e o mundo”, que describe a formación regrada dispensada, orientada polo integrismo católico e o conservadorismo político, malia a feraz escola literaria que deu desde Pastor Díaz a Leiras Pulpeiro, Noriega Varela, Iglesia Alvariño ou Crecente Vega, entre outros; unha ampla listaxe que se completa co “Perfil de moitos compañeiros de Díaz Castro seminaristas”, coma o foi o poeta Daniel Pernas Nieto, autor de Fala d’as musas (1936), colección de versos francófilos desmedidos, e finalmente “A cara ideolóxica oculta de moitos profesores do seminario mindoniense”, dos que se cita unha boa restra, caracterizados por comungar co ideario do nacional-catolicismo, aínda que algún deles fose un extraordinario latinista que lles facía ler versos das Xeórxicas de Virxilio ou das Odas de Horacio.

Evidentemente este humus non era unha singularidade mindoniense senón que ía na dirección subliñada por Ínsua no capítulo “O posicionamento abertamente antirrepublicano e antigaleguista das xerarquías episcopais da Galiza nos anos 30”, que había incidir tamén no uso escaso da lingua galega, só para representar aspectos da vida rural tradicional e, por suposto, afastada da liturxia. Neste contexto nos primeiros poemas de Díaz Castro o uso da nosa lingua é anecdótico, predominan os textos en castelán e con topónimos deturpados, mesmo o do seu propio lugar de nacenza.

A seguir faise unha análise fulcral sobre “Os inicios e primeiras admiracións literarias”, coa pegada que recibiu de Iglesia Alvariño e de Crecente Vega, mais tamén das súas lecturas políglotas (francés, inglés…), entre as que sorprende atopar a Baudelaire e a Valéry e non tanto a poetas de forte contido relixioso coma Francis Jammes.

O completo “Perfil ideolóxico das publicacións en que colabora Díaz Castro neste seu período de formación” tampouco deixa lugar a dúbidas, do estudo de todas elas dedúcese que estamos perante un poeta (ultra)católico militante, que fai propaganda en moitos dos seus versos e que moitas veces converte en diatribas contra o laicismo da nova sociedade republicana que se está a construír.

Este camiño seguido polo poeta guitiricés é moito máis significativo cando Ínsua analiza polo miúdo o “Carácter significativo dalgunhas ausencias” ao testemuñar que a súa sinatura non apareza nas publicacións galeguistas da altura, nin sequera no boletín católico Logos.

De especial interese son os “Contidos ideolóxicos reveladores dalgunhas poesías do inédito Follas verdes“, pois tanto este libro composto en 1934 coma o tamén inédito Follas ó aire de 1935, recuperados postumamente por Alfonso Blanco Torrado, testemuñan ben ás claras a súa belixerancia contra o laicismo, o materialismo e o racionalismo imperantes. Ínsua cita varios dos seus poemas, abondo esclarecedores, coma aquel que se inicia co verso: “Cerra ese libro, estudiante”.

Nos catro seguintes capítulos o investigador realiza unha serie de calas na obra poética de Díaz Castro. A primeira delas dá fe, nunca mellor dito, da “mística do martirio” nos versos do aínda daquela seminarista, versos que combaten contra as leis republicanas laicistas, e que serían do agrado da maioría da sociedade mindoniense da época, onde as dereitas conservadoras arrasaran os contrincantes da esquerda progresista. A segunda testemuña a reacción contra a bandeira “tricolor” republicana e como Díaz Castro tamén se posicionou a prol da “rojigualda”. A terceira demostra como o poeta defendeu incluso o caos e o desastre da guerra para facer xermolar a nova orde e mesmo chegou a renegar dunha anterior actitude poética menos confesional. E a cuarta, intitulada de maneira significativa “O seminarista colle o fusil” sinala diversos aspectos biográficos e tamén literarios do Díaz Castro que se mobiliza e que se identifica plenamente coa causa franquista, como xa ten sinalado o profesor Alonso Montero.

O ensaio péchase, antes das conclusións co capítulo “Unha voz máis na escola da poesía bélica profranquista galega”, no que Ínsua engade o nome do Díaz Castro das primeiras décadas nunha demasiado ampla listaxe de autores e algunha autora que saudaron a vitoria de Franco na guerra (in)civil e que abrazaron o réxime totalitario que instaurou na posguerra.

E ao concluírmos a lectura constatamos que as arestas menos coñecidas e divulgadas do poeta guitiricés trazan un retrato moito máis poliédrico e tamén moito máis polémico do que revelou o Día das Letras, sen que iso veña a desmerecer, como ben conclúe Ínsua, a poesía “magnífica, insubstituíbel, irrenunciábel!” de Xosé María Díaz Castro.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Efemérides, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Anotación de Xosé Mª Lema Suárez sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García

Dentro duns días presentaremos a obra Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), na compaña de Pilar Sampedro e de Francisco Fernández Rei, académico numerario da RAG, nun acto organizado en colaboración co Ateneo de Santiago e que terá lugar o mércores 13 de xuño, por certo día de San Antón, ás 20:00 h. no salón de actos da Sede Afundación (Casa Grande do Pozo. Rúa do Vilar, 19. Santiago de Compostela).

O libro está aínda a chegar ás principais librarías do noso País, mais o meu único presidente sen censuras e por moitos anos (do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemescomXosé Mª Lema Suárez, na súa bitácora denominada costadosolpor, como a novela Costa do Solpor (Xerais), que recibiu o recoñecemento á mellor obra na modalidade de Creación Literaria da Fundación Premios da Critica Galicia (2014), publicou unha breve anotación que moito estimo e que reproduzo deseguida.

DORNA SAUDAL. POEMAS DO MAR E LÉXICO MARIÑEIRO DE ANTÓN ZAPATA (2018) de Miro Villar

Recibo o agasallo desta fermosa obra, “Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García”, cunha agarimosa dedicatoria (que agradezo) de Miro Villar, un dos mellores poetas galegos da actualidade. Os estudos de Miro sobre os poetas do mar da nosa brava costa (do Solpor?) son verdadeiramente antolóxicos, produto dos seus estudos exhaustivos e rigorosos: Xervasio Paz Lestón (1998), Gonzalo López Abente (1995, 2011, 2013) e Antón Zapata, de quen xa se ocupara no 2005. Nesta recente obra de Edicións Fervenza (2018) analiza polo miúdo o rico léxico mariñeiro do poeta de Laxe emigrado na Arxentina. Con todo, reservou a primeira páxina para unha emotiva dedicatoria “ao amigo xeneroso e camarada da palabra Paco Souto, poeta, percebeiro e incansable activista cultural, que amou intensamente o mar”, falecido o 30 de marzo de 2017.

Publicado en Autografías, Estudos literarios, Lingua, Poesía, Presentacións, Recensións | Deixa un comentario

A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez

O sitio web da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega(AELG) vén de publicar en formato pdf «A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez». Esta nova proposta de literatura de viaxes ou de viaxes na literatura que fai o noso amigo Xosé Mª Lema, escritor, historiador, lexicógrafo e presidente do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom) é o segundo traxecto baseado na súa novela, no que percorremos unha boa parte da bisbarra seguindo os itinerarios dos personaxes principais, e desta volta por mar, con dous posibles puntos de partida para o Roteiro da Hispaniola:

0. Desde o porto de Corcubión.
1. Desde o porto de Fisterra.
Deseguida a nao deberá navegar preto dos seguintes puntos:
3. As fortalezas defensivas do Cardeal e do Príncipe (Corcubión)
4. Praia da Langosteira (Fisterra)
5. Porto de Fisterra.
6. Cabo de Fisterra.
7. Cabo da Nave (Fisterra).
8. Cabo de Touriñán (Muxía).
9. Cabo Vilán (Camariñas).
10. Punta Gallada da Insua da Pedrosa (Camariñas).
11. Praia do Trece (Camariñas)
12. Penal do Veo ou Area Escorredía (Camariñas).
13. Coídos Xemelgos (Camariñas).
14. Santa Mariña (Camariñas). E desde aquí a nao retrocede na escena final.
15. Monte Cachelmo, Furna da Buserana, Arnela e Punta da Buitra (Muxía)

O roteiro vai acompañado de imaxes antigas e contemporáneas, mapas, e moita información adicional, nomeadamente histórica, etnográfica e antropolóxica, mais tamén da ligua de noso e da súa fraseoloxía ou dos versos dos poetas da Costa da Morte, clásicos como Gonzalo López Abente ou actuais como os fisterráns Alexandre Nerium ou Modesto Fraga e tamén de min propio, cousa que moito estimo e moito lle agradezo ao autor.

«A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez» xurdiu por idea do noso amigo X. Carlos Rodríguez Pérez, dos servizos de profesorado do CAFI, cando se realizou a primeira «Ruta Costa do Solpor», que antes tamén fixeran os nosos compañeiros e compañeiras do Semescom. No sitio web da AELG vén sumarse a outros tres roteiros da zona xa existentes neste recurso didáctico: a «Rota pondaliana» (de Manuel Ferreiro), a «Costa da Morte» (de Francisco Fernández Naval) e «Fisterra» (de Modesto Fraga). Pódese acceder a ela de balde nesta ligazón e tamén desde a propia bitácora persoal de Xosé Mª Lema Suárez, tamén denominada costadosolpor.

Cómpre lembrarmos que a novela Costa do Solpor (Xerais) recibiu o recoñecemento á mellor obra na modalidade de Creación Literaria da Fundación Premios da Critica Galicia, da que o xurado salientou que «asume diversos modelos narrativos cunha ampla documentación histórica e un rexistro lingüístico rico, poñendo en valor os territorios literarios vinculados co mar».

Os antecedentes da novela sitúanse na coñecida obra intitulada A illa do tesouro, de Robert Louis Stevenson, e na que o escritor escocés deixou un portelo aberto ao final. Este portelo xa foi continuado por algúns escritores e así tamén naceu Costa do Solpor, ao imaxinar que a tripulación no seu regreso a Bristol tivese novas aventuras e percances na costa atlántica galega que naquela altura non se podía denominar Costa da Morte, topónimo de pouco máis dun cento de anos e xurdido no xornalismo.

«A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez» posúe tamén versións en Español e en English. Unha iniciativa da AELG para a elaboración do texto, rematada en maio de 2017, malia publicarse agora, e as súas traducións, xeorreferenciación e subida á sección O Territorio do/ Escritor/a da web da AELG foi posíbel grazas ao convenio coa Deputación Provincial da Coruña.

Para remate reproduzo o poema da miña autoría que Xosé María Lema inclúe xenerosamente nesta guía e que se publicou no meu libro Abecedario da desolación (Espiral Maior: A Coruña, 1997), agora tamén en español e en inglés, en versións literais das que non coñezo a autoría. Velaquí:

(ORIXINAL)

o mar, ben coñecido, non oculta segredos
na costa de muxía, despido polos brazos
de occidentais paisaxes lambe as súas contornas
ata bater coa lingua na erosión máis profunda,
mentres ollos pechados son martiños peixeiros.

o mar esperta cedo, debruzando nas rochas,
e un brazo tumultuoso penetra ben adentro
na esvaradiza furna de buserana, labios
pedregosos reciben o contacto salobre
das lúbricas areas como carnes abertas.

o mar desvergoñado rebenta en escabrosas
acometidas, ondas máis doridas salpican
as íntimas paredes con escorregadizos
aceites e na furna sonidos interiores
procuran a mestura cos xemidos das augas.

o mar decrece lento na breve retirada
da baixamar, en horas futuras novos azos
serán agradecidos pola furna con voces
de azucre e de melindres, namentres senllos corpos
dormen amalgamados e o amor se reinventa.

o mar, este mar mesmo, testemuña naufraxios
e ten na pel escritas enigmáticas lendas
ou certos episodios, fala dunha doncela
morta de amor, dun vate que mataron por ela.
como tamén son bardo pregunto o meu destino.

(ESPAÑOL)

el mar, bien conocido, no oculta secretos
en la costa de muxía, desnudado por los brazos
de occidentales paisajes lame sus contornos
hasta batir con la lengua en la erosión más profunda,
mientras ojos cerrados son martines pescadores.

el mar despierta temprano, asomando en las rocas,
y un brazo tumultuoso penetra bien adentro
en la resbaladiza gruta de buserana, labios
pedregosos reciben el contacto salobre
de las lúbricas arenas como carnes abiertas.

el mar desvergonzado revienta en escabrosas
acometidas, olas más doloridas salpican
las íntimas paredes con deslizantes
aceites y en la gruta sonidos interiores
procuran la mezcla con los gemidos de las aguas.

el mar decrece lento en la breve retirada
de la bajamar, en horas futuras nuevos ánimos
serán agradecidos por la gruta con voces
de azúcar y de melindres, mientras sendos cuerpos
duermen amalgamados y el amor se reinventa.

el mar, incluso este mar, testimonia naufragios
y tiene en la piel escritas enigmáticas leyendas
o ciertos episodios, habla de una doncella
muerta de amor, de un vate que mataron por ella.
como también soy bardo pregunto mi destino.

(INGLÉS)

the sea, well-known, doesn’t hide any secrets
on the coast of Muxía, naked by the arms
of Western sceneries liking the edges
until pounding the deepest erosion with the tongue,
while the kingfishers keep their eyes closed.

the sea wakes up early, appearing through the rocks,
and a tumultuous channel penetrates deep inside
the slippery cave of A Buserana, rocky
lips taste the salty contact
of the lubricous sands like open wounds.

the insolent sea breaks charging
roughly, the sorest waves splash
the private walls covered on slippery
oils and, in the cave, inner sounds
attempt to mix with the moaning waters.

the sea slowly wanes in the brief leave
of the low tide, in the hours to come new spirits
will be acknowledged by the cave with voices
of sugar and sponge-fingers, while both
sleep amalgamated and love is reinvented.

the sea, even this sea, testifies shipwrecks
and has written on the skin enigmatic legends
or certain events, talking about a lady
who is dying of love, about a bard who was killed for her.
as I am also a bard I ask about my fate.

Publicado en Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Narrativa, Poesía, Premios, Roteiros | Deixa un comentario

Artigo en QPC (XLVI): «Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha «Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano

Hai agora 90 anos a revista Céltiga, que se pode consultar íntegra nos Fondos documentais do Consello da Cultura Galega, publicou unha semblanza biobibliográfica do poeta Manuel Caamaño Devesa, soterrado o domingo 13 de maio de 1928 no cemiterio do Cerro (Montevideo), logo de falecer de forma tráxica. Na crónica intitulada «El homenaje de la “Peña Céltiga” al poeta Caamaño» (Céltiga, nº 82, Bos Aires, 25 de maio de 1928) afírmase:

«Cuanto sabemos de su vida, es por intermedio de Zapata García, su íntimo amigo y hermano en espíritu. El mismo Zapata nos ha proporcionado una serie de composiciones —publicadas e inéditas— de Caamaño, en las que si no se ve la labor de un genio, por lo menos resalta la expresión de un temperamento fuerte que a veces —y no pocas, por cierto— alcanza un hondo sentido emocional, tan propio de los poetas que teniendo mucho corazón, buscan en el dolor la cantera de su arte. (…)»

Así pois, Antón Zapata García foi quen deu a coñecer a nova á colonia galega na Arxentina, dado que os unía unha forte amizade por razóns de orixe, xa que aquel tamén nacera na localidade de Laxe, emigrando novo a terras uruguaias. É moi posible que esta nova lutuosa fose coñecida por Zapata durante a viaxe que nese mes de maio realizou, en compaña doutros “céltigos”, a Montevideo. Eduardo Blanco-Amor e Suárez Picallo foran convidados polo Centro Gallego de Montevideo para participaren no Terceiro Curso de Conferencias sobre Problemas Iberoamericanos, que tivo lugar o 27 de maio en Montevideo, e estiveron acompañados por unha delegación dos “céltigos” de Bos Aires, integrada por Manuel Oliveira, Domingo Rial Seijo e o propio Zapata García.

Poucos máis datos sabemos a día de hoxe do poeta Manuel Caamaño Devesa. O filólogo e investigador Xosé María Rei Lema no seu imprescindible Dicionario de escritoras e escritores da Costa da Morte (2011) escribiu a súa biografía que reproducimos deseguida, ao tempo que lle testemuñamos o agradecemento pola licenza para a súa divulgación.

«Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) é outro dos nosos poetas da emigración, neste caso riopratense. Da súa vida pouco se sabe. Segundo Álvaro de las Casas (Antología de poetas gallegos; 1939), era mariñeiro e pesador de carbón no porto de Bos Aires. Pero debeu compartir residencia entre a capital arxentina e Montevideo, se nos atemos á datación dos poemas. Así sabemos que “Horfa” foi composto en Bos Aires en marzo de 1914, pero foron escritos no Cerro-Montevideo “¡Fisterráns!” en 1918, “Íntema” e “A compra dun faco na feira de Baio” en 1927. Polo tanto poderíase pensar que polo menos nos últimos dez anos da súa vida residiu no Uruguai, a pesar de que mantiña unha importante comunicación co outro lado do río da Prata como o demostra o feito de que publicaba os seus poemas alí.

E falando da súa poesía, Álvaro de las Casas dinos que publicou un pequeno opúsculo de poemas titulado Marisqueiras, do que nada se sabe. Os poemas que coñecemos del son os editados nas distintas revistas e periódicos da colectividade emigrada na Arxentina; algúns deles viron a luz postumamente grazas ao seu amigo e veciño Antón Zapata. Nestes poucos poemas obsérvase que se trata dun poeta de certo valor, coidadoso das artes métricas, da rima e do número de sílabas, tendo composicións tan complicadas coma os sonetos ou as décimas, afastándose da poesía de tipo popular. Entre os temas que aborda destaca o mar, o mundo dos mariñeiros, o seu mundo; mais tamén toca os temas sentimental ou a crítica social.

Obra individual:
Marisqueiras (d.d.)»

O propio Xosé María Rei Lema compilou os poemas da súa autoría que se publicaron nas obras colectivas Namorados da Costa da Morte (Cee: Concello / Asociación Neria, 2001) ou Textos literarios sobre a Costa da Morte (Vimianzo: Semescom, 2011) e a antoloxía De Pondal ao Batallón Literario (120 anos de poesía na Costa da Morte) (Santiago de Compostela: Sotelo Blanco, 2009), esta última coordinada polo poeta Modesto Fraga e eu propio.

Dos escasos textos de Manuel Caamaño Devesa que se conservan velaquí vai o poema «A nosa fala», un tríptico de sonetos que mestura a autobiografía e a vindicación do noso idioma.

A NOSA FALA

I
En ti vin o mundo, Galiza querida,
n-un povo pequeno da veira do mar,
onde a fera onda, n-as praias rompida,
parés que remeda teu doce falar.
A fala mimosa, soave e garrida,
tan branda e suidosa para pronuncear,
¿por qué os teus artistas non lle dan cabida
e aprausos na allea van inda buscar?
Benditos seades, Santa Rosalía,
Pondal, Añon, Curros, Labarta e Murguía,
apóstoles todos da fala galega,
–subrime lingoaxe, todo poesía–
vaia hastra vosoutros miña homilde prega:
– Benditos seades, ¡sin vos morrería!…

II
¿Non quixeron matal-a en nós, xa de pequenos,
–cando arrentes sete anos teríamos– na escola,
impóndonos a forza a castelana sóla,
por un mestre galego? ¡Se fora alleo o menos!,
inda lle perdoáramos eu e máis muitos nenos
que nos fixemos homes e temos na cachola
a nosa verba santa e, outa, habemos pola,
sin alcumar as outras, con nobreza, serenos.
E sin tirarlle méretos a lingoa de Cervantes,
falemos ben a nosa, porque debe ser antes
tamén ademitida na escola de Galiza,
e pra muitos “gallegos” – ¡inda os hai vergonzantes! –
que a lingoa nai desprezan, n-eles pido xustiza:
¡a pauliña da bulra, por pillos e inorantes!…

III
¡Ben quixeran matal-a, pro non morre!
Novos apóstes ten que lle dan vida.
¿Non anda n-os papés máis estendida
e n-éles imprentada o mundo corre?
¿Onde queira que vaia, n-hai galegos
dos que medo non ten pra defendel-a,
e, pol-a persuazón, han de impoñel-a
a eses desleigados que están cegos
pra léla nos papés, xordos pra ouvil-a?
O mesmo n-as aldeias que na vila,
farémol-a trunfar, pese a quen pese,
pois bos apóstes ten pra redimil-a
e, por ser cousa nosa, me parece
que temos o deber de preferil-a!

Publicado en Biografía, Efemérides, Estudos literarios, Historia, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Unha carta de Pura Vázquez ao Batallón Literario da Costa da Morte (9 de abril de 1998)

Ao fío da fermosa homenaxe escolar celebrada hoxe na Ínsua dos Poetas, baixo o encabezamento «Centenario de Pura Vázquez: pioneira da literatura infantil, mestra exemplar», que argallou o poeta Luís González Tosar, presidente do Pen Clube de Galicia, aproveito para dar a coñecer unha carta que a poeta Pura Vázquez dirixiu ao Batallón Literario da Costa da Morte e que está datada hai vinte anos, concretamente o 9 de abril de 1998.

A motivación da epístola viña dada polo seu agradecemento por participarmos cos nosos versos nunha homenaxe que se lle fixera en Ourense naquelas datas e que organizara o inesquecible e chorado amigo Marcos Valcárcel, verdadeira alma mater do acontecer cultural na cidade das Burgas.

Velaquí anverso e reverso daquel texto fermoso.

Publicado en Autografías, Biografía, Efemérides, Epistolarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Texto lido no lanzamento de Soneto no alfabeto, de Xoán Carlos Domínguez Alberte


O pasado martes 15 de maio na compostelá Libraría Couceiro acompañamos ao amigo Xoán Carlos Domínguez Alberte no lanzamento da súa obra Soneto no alfabeto, publicada na colección “Costa Oeste” da Editorial Galaxia, tal e como testemuñan as fotografías que ilustran esta anotación.

Deseguida reproduzo a totalidade do texto lido na presentación, estruturado en dúas partes ben diferenciadas, na primeira fixen unha síntese panorámica da sonetística na literatura galega e na segunda unha cala interpretativa do libro de Xoán Carlos Domínguez Alberte. Velaquí:

SONETO NO ALFABETO

Xoán Carlos Domínguez Alberte

Vigo: Galaxia, 2018, 62 páxinas

Antes de debullarmos este Soneto no alfabeto de Xoán Carlos Domínguez Alberte non está de máis trazar unha breve panorámica sobre a sonetística na nosa lingua da que este poemario herda o cultivo dunha estrutura que se adoita nomear como a arquitectura lírica perfecta. Xa o poeta francés Nicolas Boileau (1636-1711), considerado o “lexislador do Parnaso”, afirmaba na súa obra L’art poétique, II, 94 (1674): «Un sonnet sans défaut vaut seul un long poème» («Un soneto sen defecto equivale a un longo poema».

Nos denominados Séculos Escuros, aos que os últimos estudos reivindican máis notoriedade, temos algúns sonetos marabillosos. De primeiras o Soneto de Monterrey, porén as últimas atribucións sinalan un poeta portugués como autor do texto, e o Soneto a Don Alonso de Ercilla, de Isabel de Castro e Andrade, condesa de Altamira, cuxa primeira datación é de 1578, reeditado en 1589 e 1597. E na obra Relación de las exequias que hiço la Real Audiencia del Reyno de Galiçia á la Magestad de la Reyna D. Margarita de Austria (1612), o compilador Xoán Gómez Tonel recolle os sonetos Respice Finem, de Pedro Vázquez de Neira e un Soneto con falda do propio Gómez Tonel. Por parte, a mellor mostra literaria do século XVIII na nosa lingua vén sendo o Soneto A Filida (1761), do ilustrado Xosé Cornide.

Sonetos de altura hai tamén no Rexurdimento, nomeadamente na obra de Curros Enríquez, e na poesía finisecular de Florencio Vaamonde, mais sobrancea esta estrutura pechada en diversos autores da xeración das Irmandades da Fala, influenciados polas correntes poéticas europeas do momento, velaí os sonetos de Ramón Cabanillas, de Noriega Varela, de Crecente Vega e, sobre todo, de López Abente, autor do primeiro sonetario na nosa lingua, Do Outono (1924), anunciado antes co título Froles d’Outono. Sonetos, mais tamén do polígrafo Otero Pedrayo, quen publicou até nove (como exhumou o profesor Alonso Montero) na revista O soneto neolatino, subtitulada Rara colectánea de sonetos inéditos dos melhores poetas das naçoes latinas contemporáneas, editada en Vilanova de Famalicão, entre 1929 e 1933.

E xa nunca se deixaría de cultivar na nosa lingua. Son moitos os nosos sonetistas, moitos, mesmo o renovador Manuel Antonio escribiu algún soneto, mais por citarmos tan só os máis sobranceiros, velaí Señardá (1930) o sonetario de Iglesia Alvariño. Sonetos hai en moitos dos poetas da emigración e do exilio republicano: Antón Zapata García, Avelino Díaz, Xervasio Paz Lestón ou Lorenzo Varela, entre outros. E tamén os hai na obra de Cunqueiro, coa mácula de ter participado con ardor guerreiro de camisa azul na Corona de sonetos en honor de José Antonio Primo de Rivera (1939).

Xa na posguerra apareceu o opúsculo de recente edición facsimilar Ofrenda lírica á nena María Isabel Ramón Algarra no día da súa primeira comunión (1955), sonetario de homenaxe á filla de Ben-Cho-Shey, con textos de Xosé María Álvarez Blázquez, Fermín Bouza-Brey, Ramón Cabanillas, Carballo Calero, Augusto Casas, Díaz Jácome, Avelino Gómez Ledo, Ángel Johán, Otero Pedrayo e Victoriano Taibo. E pouco tempo despois viu lume outro fermoso sonetario, Escolanía de melros (1959) de Faustino Rey Romero.

Sonetario é o primeiro libro de Arcadio López Casanova, Sonetos da espranza presentida (1965) e moitos sonetos escribiu tamén Manuel María e algunhas das súas obras son sonetarios, como Sonetos ao Val de Quiroga (1988) ou o magnífico Sonetos á casa de Hortas (1997). Tamén é un sonetario «A torre secreta», unha das partes da obra As torres no ar de Antón Avilés Taramancos. Fixeron bos sonetos outros poetas desta promoción como Bernardino Graña, Méndez Ferrín ou Salvador García-Bodaño. E sonetarios son algunhas das obras de Darío Xoán Cabana, moi influenciado pola poética petrarquista e do dolce stil nuovo.

Sonetos a esgalla escribiron os poetas da promoción dos oitenta, Xosé Mª Álvarez Cáccamo, Xabier Rodríguez Baixeras, Xavier Seoane, quen en Vagar de amor e sombra (2005) recompilou sonetos dos últimos anos, 20 sonetos e meio (1969-2000), de José Maria Monterroso Devesa. E tamén Ramiro Fonte, os Sonetos da lúa chea (1980) de Millán Picouto, Xosé Miranda con Sonestosfera (1996), Marica Campo nos 33 sonetos de Pedinche luz prestada (2001) ou o cento que hai en Zen invernos (1986) de Román Raña, entre moitas outras achegas. Até a autora a quen homenaxeamos nas Letras Galegas, Mª Victoria Moreno abre cun soneto e inclúe vinte e dous no libro póstumo Elexías de luz (2006), que compila toda a súa poesía en edición de Xabier Senín.

Será na década dos noventa cando a sonetística principie un certo declinio, mais aínda hai poetas que escriben sonetarios coma Alexandre Nerium, eu propio, Modesto Fraga en varias obras, entre elas a recente Adagios por outono ou o finado Isidro Novo coa edición dixital do seu Sonetario impertinente (2007). E xa nos últimos tempos semella existir un renacemento da estrofa pois volven premiarse algúns sonetarios como os Sonetos preposicionais de María Xosé Lamas, por moito que a nosa benquerida amiga do Batallón Literario da Costa da Morte, María Lado, nun dos seus recitais escénicos con Lucía Aldao, baixo o nome Aldaolado, lanzase o divertente espectáculo Onde estea un cubata que se quite un soneto.

Velaquí pois a feraz tradición na que se insire Soneto no alfabeto, que se dirixe (se é que a literatura pode dirixirse a alguén) a un tramo de idade máis concreto. Así a todo, pódese dicir que na literatura infanto-xuvenil galega tamén hai algúns precedentes, poñamos por caso o póstumo Animal sen fel (1998), de Fiz Vergara Vilariño, constituído por vinte sonetos dedicados á súa cadeliña. Ou unha pedagóxica obra de Vicente Piñeiro González intitulada Sonetos á xeometría (1998). E tamén hai sonetos en Chove nos versos (2004) ou noutros libros do premiado Antonio García Teijeiro. Sen esquecermos, para rematar e novamente sen sermos exhaustivos, o espléndido Zoonetos (2017) de Antón Cortizas, protagonizado por animais.

Xoán Carlos Domínguez Alberte introduce este Soneto no alfabeto cun décalogo de «Intencións», como aquel coñecido poema de Manuel Antonio, que pretenden dar unha explicación precisa dos motivos que o levaron á elaboración deste sonetario e da que salientarei a sexta: «Tentáronse construír creacións que fosen válidas para a mocidade galega, quen é e debe ser protagonista da xeira de transmisión e universalización da nosa lingua».

E así achegámonos a vintedúas composicións que se presentan con cadansúa letra do alfabeto galego, do A até o Z. E en cada soneto esa grafía capital e o seu correspondente fonema serven para artellar continuadas aliteracións que propician unha forte musicalidade interna nos poemas, a xeito daquel fonosimbolismo que xa cultivou Rosalía de Castro: Non che teño medo moucho / moucho, non che teño medo.

E que devén espléndido e fermoso en Uxío Novoneyra: O lobo! Os ollos o lombo do lobo! / Baixa o lobo polo ollo do bosco.

Pois velaquí un exemplo na poética de Xoán Carlos Domínguez Alberte: Zoa a uz na campaza / e acende luz na cabeza / en forza de natureza / que en moza ou mozo naza.

Repeticións, estruturas paralelísticas bimembres, anáforas, paranomasias… son diferentes recursos que redundan nesa musicalidade dos versos, que malia seren sonetos ás veces convidan a algo tan contemporáneo coma “rapear”.

Do punto de vista formal todos os sonetos procuran o metro máis clásico (hendecasílabo) e alternan estrofas en cuartetos ou serventesios cos tercetos, agás na nada doada composición dos textos X e Z, nos que se opta por sonetos de arte menor en octosílabos, nos que bota man das cuartetas e das redondillas. De quitado dalgún verso un pouco rengo, hai destreza e dominio da versificación.

E do punto de vista temático está a presenza xeórxica dos elementos da natureza, as aves, as herbas (que son namoradeiras case sempre), a república do mar…

Está o tempus fugit, que lembra o paraíso da infancia e os brinquedos, as fragrancias todas do mundo labrego, o pan de centeo, mais tamén o mundo dos soños, os seres míticos, as fadas…

Está o lirismo intimista, o sentimentalismo, e como non o amor, mais tamén hai lugar para a ética e os principios…

Está a reivindicación da nosa lingua “meiga”, mais tamén lingua viva en labarada / luminosa e cálida coma o sol.

Está o proceso da propia escrita (Escribo, leo e releo palabras / e estouche facendo un diario / en que ti imaxinación abras / ao chou en follas leves de dicionario), sempre desde a liberdade pois nunca pode haber ideas prohibidas…

E está a metaliteratura, coma nesa botella verde que lembra aquela «Botella ao mar» que cantou Mario Benedetti ou aquela colección de poesía que inventou o noso Arturo Cuadrado.

O contido sempre en función do continente, mais sen hermetismos, con abonda transparencia para que se poida producir ese case sempre difícil, ás veces imposible, punto de encontro entre a mocidade e a poesía. Nos versos de Xoán Carlos Domínguez Alberte hai sobradas intencións de provocar ese estado de ánimo propicio para o achado, mais como di a frase feita: Aquí todo é peixe, quen non o queira que o deixe.

Miro Villar

Xoán Carlos Domínguez Alberte asina Soneto no alfabeto para o profesor Xavier Vence

Xoán Carlos Domínguez Alberte asina Soneto no alfabeto para o académico e profesor Francisco Fernández Rei

Fotografía da mesa, da autoría do noso reporteiro amigo X. Carlos Rodríguez Pérez

Publicado en Estudos literarios, Fotografía, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Unha lectura de Galicia infinda, de Florencio Delgado Gurriarán

Tal día coma hoxe, o 14 de maio de 1987 finaba en Fair Oaks (California) o escritor Florencio Manuel Delgado Gurriarán, nado en Córgomo (Vilamartín de Valdeorras) o 27 de agosto de 1903, como ben lembran máis unha vez no sitio Fervenzas Literarias ou as útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez  (@xcarlosrope).

Delgado Gurriarán é un autor que adoita ser reivindicado para homenaxear nas Letras Galegas, como fai o proxecto «As letras de Florencio. 2019, cen anos sen ti». A súa obra poética sempre me interesou e teño dedicado á súa análise varios traballos, algún deles académico. Hoxe, na súa lembranza recupero unha lectura do seu libro de poemas Galicia infinda, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño reiterado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes  II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último tomo a ficha sobre o libro de poemas Galicia infinda, de Delgado Gurriarán, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo persoa redactora da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Galicia infinda. FLORENCIO DELGADO GURRIARÁN

A obra poética de Florencio Delgado Gurriarán caracterízase por ser pouco extensa e abondo reiterativa, pois moitos dos textos aparecen formando parte de volumes diferentes. Dos catro títulos que herdamos, Galicia infinda é a súa obra máis interesante, tanto polo feito de xuntar nela unha boa parte da súa poesía de posguerra como porque nos seus versos achamos todas as tendencias formais e estéticas empregadas polo autor. O libro ve lume a finais de 1963 e fai o nº 12 de “Salnés”, a colección de poesía galega da Editorial Galaxia que daquela era responsabilidade de Celso Emilio Ferreiro, Emilio Álvarez Blázquez e Salvador Lorenzana, coñecido pseudónimo de Francisco Fernández del Riego. E, neste senso, cómpre salientar o labor dos editores, pois non se debe esquecer que nese momento Delgado Gurriarán era aínda un escritor exiliado en México por mor do seu compromiso antifranquista e viña de cofundar Vieiros, unha das revistas que mellor representou a contestación galeguista e progresista contra o réxime.

En Galicia, a obra poética de Delgado Gurriarán a penas tivo eco, nin naquela altura nin co transcorrer dos anos. De feito, a crítica tan só o cita como un dos continuadores da escola de Amado Carballo, nomeadamente polo seu libro Bebedeira, aparecido en 1934. Unicamente Carballo Calero se detén a enxuizar a súa obra, dedicándolle tres amplos parágrafos a Galicia infinda. Neles destaca que non posúe a unidade e a coherencia daqueloutro título de preguerra, ao conviviren direccións heteroxéneas que van do animismo ata a novidosa achega dos seus poemas mexicanos, pasando por poemas que recrean vellos motivos neorrománticos, axustados na forma á maneira de Ramón Cabanillas.

En efecto, o libro presenta 43 poemas de moi diversa factura. Os tres primeiros (“Galicia infinda”, “Nomes” e “Resposta a Rosalía”) aparecen soltos, mentres que os outros corenta se agrupan baixo cinco epígrafes globalizadores: “Cantarenas”, “Valdeorras”, “Castiñeiros”, “Varia” e “Poemas mexicanos”. Nove destes últimos foron publicados previamente por Marcial Fernández para acompañar o seu artigo “A Poesía de Florencio Manuel Delgado Gurriarán” no primeiro número de Vieiros (1959). Posteriormente, o propio escritor recuperará vinte poemas deste libro na compilación Cantarenas. Poemas 1934-1980, que foi publicada no ano 1981 en Ediciós do Castro, por iniciativa do Instituto de Estudios Valdeorreses do que o autor foi membro de mérito. Desta volta, os vinte poemas reeditados aparecen con outra distribución, a maioría inseridos nunha serie intitulada “Valdeorresas (Cantarenas do val)”, agás tres composicións referidas ao viño que se inclúen noutro grupo denominado “Dionisias (Cantarenas do viño)”.

Galicia infinda ábrese co poema que dá título ao conxunto, un canto épico da emigración no que alude a Buenos Aires, New York, China, Hong-Kong, o Amazonas, o Sena ou as Antillas para sinalar que Galicia só limita coa saudade e que ‘O Gulf Stream é o noso río meirande’, porque todo o mundo é terra galega. De feito, o poema “Nomes” continúa na mesma liña, pois presenta dúas partes: a primeira con sonoros topónimos americanos (‘nomes da tarasca terra’) e a segunda con microtoponimia da comarca valdeorresa. O prefacio poético complétase coa “Resposta a Rosalía”, escrito para conmemorar o centenario da publicación dos Cantares Gallegos e, polo tanto, datable en 1963, no mesmo ano que Delgado Gurriarán ve editado o seu poemario.

Once son os poemas que integran a serie “Cantarenas” deste libro, con contidos que abalan entre o canto xeórxico e a poetización do traballo labrego e das tradicións, na liña marcada polo neopopularismo de preguerra. Porén, tamén hai textos referidos a sucesos máis concretos que falan dunha moza coñecida ou dun enterro, homenaxean a un grupo de gaiteiros da súa terra e evocan os viños godello ou mencía, pois Delgado Gurriarán é o noso poeta báquico e dionisíaco por excelencia. Polo demais, un forte saudosismo paira sobre os poemas, desde os “Laios de vello” que amosan nostalxia dos bailes tradicionais fronte aos afroamericanos ata a invocación coa que remata este apartado, “Prego final á Santa Marta, abegosa dos ouvidos”, onde se solicita a súa mediación para poder regresar a Galicia.

Os catro poemas da serie “Valdeorras” reiteran algúns dos temas sinalados, inclusive no ben elaborado “Saúdo a Otero Pedrayo” que inclúe unha magnífica e colorista descrición paixasista. A novidade temática que aparece nos catro textos incluídos baixo o epígrafe xeral de “Castiñeiros” é o feito de seren versos dedicados na súa totalidade a glosar esta árbore, nalgún caso con trazos animistas como ocorre no primeiro: “O souto morto”, no que a peste se identifica coa Santa Compaña.

Máis pluralidade, como é obvio, presentan os sete poemas da serie “Varia”. Así, fálase novamente das tradicións, do viño ou da emigración, que agora xa non é épica senón dramática, xa que os versos reflicten a súa penuria (no texto “A galega en París”). Este grupo complétase con dous interesantes textos: “Pintura de feira” e “Alvariño”. O primeiro parte dunha cita de Valle-Inclán para facer un longo cadro sobre un cantar de cego que representa a historia ‘O crime da Penela’, e o segundo aproveita o evidente xogo entre a denominación dun magnífico viño e o derradeiro apelido de Aquilino Iglesia Alvariño para homenaxear o autor de Nenias, que é cualificado de poeta saudoso e velaíño, e tamén a Rosalía (A Ruliña do Sar), Noriega Varela (das chorimas sorridentes), Pondal (de nobre canto), Curros Enríquez (frecheiro de triadas), Daniel Castelao (Moisés, guieiro noso / que no acadóu a Terra prometida), Amado Carballo (sinfonista de paisaxes), Manuel Antonio (riscador de meridianos) e Luís Pimentel (de lúas e de espellos).

Con todo, o maior interese do volume está nos catorce “Poemas mexicanos” que lle poñen remate e que se caracterizan por seren textos paisaxistas nos que, como sinala CC, se mesturan a técnica popularizada por Amado Carballo e unha dirección similar da poesía nacional mexicana. Polo demais, os sons e a música americana, a contemplación gozosa do colorido das novas rexións converxen cunha saudade ‘da verde Terra arelada’ que se acentúa. É nestes textos onde anotamos maiores referencias clásicas, desde os ‘milleiros de Melibeas’ de “Xarabe tapatío” ata a identificación da voz poética cun novo Odiseo e da súa compañeira cunha Penélope crioula no poema final, intitulado “O viaxeiro”. De por parte, neste grupo achamos os poemas de maior sensualidade, como “Rumba” que describe o erotismo do baile dunha ‘preta’, ou as alusións a Xúpiter, o Sputnik ou a cadela Laika para xustificar o carpe diem* do poema “Manzanillo (colima)”.

Formalmente, no libro predomina a rima asonantada de octosílabos ou heptasílabos, en triadas, cuartetas tiranas e cuartetos, sextinas, sextetos ou romances (algún romancillo), pero tamén hai exemplos de pentasílabos, hexasílabos ou decasílabos, así como textos que alternan heptasílabos e hendecasílabos, aínda que con apreciables erros métricos. Mención á parte merece a existencia de catro sonetos hendecasílabos, os romances de arte maior “A galega en París” e “Pintura de feira”, os alexandrinos monorrimos de “Os gaiteiros de Montgomery” ou os hendecasílabos brancos de “Saúdo a Otero Pedrayo” e de “Alvariño”, neste último caso con algún heptasílabo a romper a regularidade e cun pareado que se repite a modo de estribillo para abrir e pechar o poema. Ademais, en “Xarabe tapatío” os pareados octosilábicos únense cun trazo para formaren versos hexadecasílabos. A única excepción dentro da querencia polo metro é “Rumba”, un texto polimétrico e branco.

A pegada neopopularista tamén é evidente no emprego de recursos repetitivos, estribillos e refráns, paralelismos e estructuras bimembres, aliteracións, anáforas ou figuras etimolóxicas. O imaxinario poético bebe do hilozoísmo ou imaxinismo de Amado Carballo, aínda que con moita intuición estética e con maior acento xeórxico.

A lingua convértese nun dos riscos máis salientables na poesía de Delgado Gurriarán, pois ás características propias da época une a notable presencia de formas dialectais e, sobre todo, unha fervenza de americanismos. De feito, CC afirma que algúns destes poemas son case bilingües por estaren escritos nunha especie de crioulo galego-mexicano, dada a considerable aparición de voces nahuatles. Tamén chama a atención, por ser aínda inusual na altura, o uso de estranxeirismos como slalom ou o enxeñoso e divertido xogo poético do poema intitulado “A galega en París”, no que se introducen numerosos galicismos, coa particularidade de estaren escritos tal e como serían ditos por calquera emigrante galego. Algo semellante acontece en “Paricutin” no que se introducen bastantes palabras do inglés americano na maneira que as pronuncian os mexicanos, de modo que se intensifica o realismo do seu contido.

BIBLIOGRAFÍA
Cfr. CC, MF
Fernández, M., “A Poesía de Florencio Manuel Delgado Gurriarán”, Vieiros 1, México, 1959.
Gayoso Díaz, “Limiar” en Delgado Gurriarán, F. M., Cantarenas. Poemas 1934-1980, Sada, Ediciós do Castro, 1981.
Gurriarán, R., Florencio Delgado Gurriarán. Vida e obra dun poeta valdeorrés, republicano e galeguista, Sada, Do Castro, 1999.
Maceira Fernández, X.M., A literatura galega no exilio. Consciencia e continuidade cultural, Vigo, Edicións do Cumio, col. Critério. Estudios de Literatura, 1995.

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario

Dous comunicados pola continuidade do Diario Cultural #SalvemosODiarioCultural #SalvemosARadioGalega


Dúas entidades das que fago parte como asociado veñen de facer público cadanseu comunicado, que comparto plenamente, pola continuidade do espazo radiofónico Diario Cultural da Radio Galega, dirixido pola poeta, xornalista e axiña académica de número Ana Romaní.

Reproduzo ambos e dous, asinados polo poeta Cesáreo Sánchez Iglesias como presidente do Consello Directivo da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG) e polo tamén escritor Mario Regueira, en datas recentes nomeado presidente da Xunta directiva da Asociación Galega da Crítica (AGC).

Comunicado da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG)

A Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG) diríxese á Dirección da Radio Galega e ao conxunto da cidadanía, para demandar a continuidade do Diario Cultural e quere mostrar o seu apoio a toda a equipa do programa dirixida pola poeta e xornalista Ana Romaní. Sen plataformas culturais publicas coma o Diario Cultural, as escritoras e escritores galegos perderíamos a xa minguada  visibilidade social que temos nos medios de titularidade pública. Eliminan un recoñecido programa, emblemático, e diminúe deste xeito a xa cativa programación sobre a nosa cultura e a nosa literatura

Mais, a clausura do único programa diario de información cultural que existe na actualidade na Radio Galega, e do mellor xornalismo cultural que ao longo de 28 anos se ven facendo na radio, pública e galega, levase a cabo ao tempo que os cambios que se anuncian a partir de setembro afectan gravemente ao conxunto dos contidos informativos, entre os que están os culturais.

Anunciase tamén a desaparición dos dous informativos diarios, cos seus contidos culturais, que se producían e emitían desde as delegacións locais da Coruña, Vigo, Lugo e Ourense (hai uns anos xa fixeran desaparecer as delegacións de Ferrol e Pontevedra), contidos que agora se van diluír nunha programación xeral tutelada desde a redacción central en Compostela. As realidades locais, nas que se incardina tanta da nosa cultura, e os creadores e creadoras que dan forma e voz á nosa biodiversidade cultural, ficarían minorizadas.

Parece obvio que esta mudanza empobrece de xeito determinante o conxunto da Radio Galega e pode comportar o control político pleno de todo o que se emita pola Radio Galega en detrimento do plural da realidade cultural galega e do irrenunciable dereito xeral da cidadanía a obter dos medios públicos unha información obxectiva, próxima, plural e veraz, que respecte tamén os distintos ámbitos onde acontece a creación cultural.

#SalvemosODiarioCultural, #SalvemosARadioGalega

O Consello Directivo da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG)

Cesáreo Sánchez Iglesias

Comunicado da Asociación Galega da Crítica (AGC)

A Asociación Galega da Crítica, tras facerse públicos os planos para o desmantelamento e perda de identidade do Diario Cultural da Radio Galega, quere manifestar a súa preocupación pola deriva tomada polo medio público, así como polo papel que parece reservarse, dentro deste, á información cultural. O Diario Cultural representaba o único espazo radiofónico diario dedicado á información do mundo da cultura, un traballo que viña avalado por 28 anos de traxectoria na que a visibilidade de persoas creadoras, da crítica e da axenda cultural galega, brillou sempre pola súa representatividade e por ofrecer unha perspectiva ampla e diversa.

Non perdemos de vista, porén, que o feito de que un eido cultural tan amplo, vivo e dinámico como o galego contase cun único programa destas características nos medios públicos representaba, por si, unha grave anomalía que sería intolerábel en calquera dos nosos contextos veciños. A súa reestruturación, de forma que quede diluído entre a programación diaria, confirma a decidida tendencia de reducir ao mínimo a visibilidade da cultura galega, e supón tamén a virtual destrución da identidade do programa e unha manipulación da súa historia e do seu pasado.

Como asociación orientada á crítica, debemos destacar tamén que esta decisión supón a desaparición dunha tribuna para o noso labor, das poucas que restaban para este no contexto dos medios públicos galegos. Non consideramos que sexa unha casualidade.

Unha sociedade acostumada ao pensamento crítico é unha sociedade perigosa, especialmente para aqueles que acreditan que a uniformidade dos discursos é un ideal que poden acadar empregando medios e instrumentos que son de propiedade pública e deberan estar ao servizo de toda a sociedade.

Enviamos o noso decidido apoio a todo o equipo do Diario Cultural e reivindicamos unha xestión dos medios públicos que deixe de instumentalizalos para un programa político determinado e cumpra os fins para os que foron creados, e que non son outros que ofrecer unha información obxectiva e plural, centrada na nosa realidade e constituíndo un apoio para a visibilidade da nosa cultura.

Xunta directiva da Asociación Galega da Crítica (AGC)

Mario Regueira

Publicado en Arte, Banda deseñada, Cinema, Ensaio, Entrevistas, Estudos literarios, Exposicións, Fotografía, Gravacións, Historia, Lingua, Narrativa, Poesía, Premios, Presentacións, Radio, Teatro, Versións ou traducións, Xornalismo | Deixa un comentario