Artigo en QPC (LXV): «Lecturas costeiras: Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unja recensión do volume de relatos intitulado Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lecturas costeiras: Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira

Xosé Henrique Rivadulla Corcón, muxián de corazón e de devoción, malia que foi nado no Monte Alto da cidade coruñesa en 1962, adoita ser identificado polo seu continuado traballo no audiovisual, nomeadamente pola súa presenza física, mais tamén como director e guionista, dos programas «Naufraxios», «Ribeiras de salitre» ou «Pescadores de historias», que teñen como elo común o mar.

Porén, Corcón posúe tamén unha dilatada traxectoria literaria como poeta, narrador e dramaturgo e en calquera deses xéneros o mar fai parte fundamental da súa obra. Non hai máis que lembrar os seus títulos poéticos: Taberna á deriva (2002), O adeus do vello mariñeiro (2007), Camiño ao mar (2010); narrativos: Do mar e a noite (2001), Moraime, pequena vila con mar (2015) e teatrais: ¡Furga, carabela! (2002), Praia na noite (2002) ou Salitre (2005), e esa presenza mariñeira esténdese ao resto da súa obra aínda que non haxa nos títulos terminoloxía mareira.

A pequena editora coruñesa, en catálogo, mais enorme en calidade estética, figurandorecuerdo(s) Edicións, que toma o seu nome dun texto do artista plástico e escritor Luís Seoane, e inaugurando a “Coleçom Maruja” en homenaxe a María Elvira Fernández López, Maruja Seoane, vén de publicar un delicioso libro de relatos, de a penas 54 páxinas, intitulado Vagabundos, solitarios e sentimentais, no que a colectánea de quince contos de Corcón vai acompañada polas magníficas e suxestivas ilustracións da man do poeta e pintor Correa Corredoira. Como sinala o propio Corcón na contracapa do libros son historias “que falan das vidas de homes e mulleres que responden ás definicións do título, pero que realmente tratan de falar, e sacar á luz, a poesía que hai nas vidas deses homes e mulleres, como nas vidas de calquera de nós”.

Os relatos breves foron escritos como unha colaboración radiofónica, mais agora recupéranse na súa forma máis literaria. Os máis deles desenvólvense nun espazo xeográfico concreto: a vila de Muxía e os seus arredores. E os personaxes abalan, nunca mellor dito, entre a ficción e a realidade.

“O segredo do vello mariñeiro” vaise desvelar, nós non o faremos, no santuario da Nosa Señora da Barca; “Lola na praia do Coído”, que lembra unha tradición familiar, e “O soñador” que regresa a Muxía teñen en común seren escritos despois de que o ghalipote enchese as costas muxiás de negrura; sabemos das cavilacións da muller dunha casa onde todas as xeracións foron ao mar en “A avoa”; da narración oral que atesoura “O mariñeiro que contaba contos” e que se enrola nun barco nomeado “Buserana” (homenaxe á lenda desta furna que tamén inspirou un conto de Gonzalo López Abente), e que patroneaba “O Piloto” (alcume muxián).

Mais tamén noutros lugares costeiros próximos, porque o conto “Os bonecos de madeira” lévanos até a pequena aldea de Nemiña, onde tamén transcorre “A gaita mariña de Miguel Barrientos” que ha rematar pendurada na taberna do Saburil e non diremos a razón. E “Lope, o can de Touriñán” cóntanos porque ese palleiro que tiña de seu os ollos tristes faise querer por un alemán que viña facendo o Camiño de Santiago en bicicleta.

Outros acontecen en espazos costeiros non tan próximos como “Xuntos por sempre en Malpica”, un conto no que tamén sae a relocir a lembranza dos mariñeiros malpicáns que chegaron no pasado até o Chimbote do Perú, mentres que “O mariñeiro que entoaba tangos” relata a emigración dun mariñeiro a Bos Aires e o que lle aconteceu no seu retorno e “O mascarón de proa” as peripecias sucedidas en augas de Terranova ao barco bacallaeiro “Praia de Cuño” con patrón de Camelle.

Tamén os hai sen que sexa evidente ese marco xeográfico da Costa da Morte como sucede nos contos “O teatreiro solitario”, “O taberneiro que agarda”, “Martiño”, de quen descubriremos porque quería que lle debuxasen a cola dunha serea, ou “María de Conxo”, coa doenza mental como alicerce. Personaxes todos eles ben singulares.

Quince relatos breves ou contos, con certo misterio no desenvolvemento e con desenlaces sorprendentes na maioría dos casos, que son fragmentos de historias vividas ou imaxinadas. E escritas con moita axilidade, pois naceron para seren contadas nas ondas radiofónicas, aínda que agora poidamos facer unha pausa para gozar do ritmo e do significado das palabras de Corcón e abrirmos os ollos ás ilustracións de Correa Corredoira.

E tampouco debemos esquecer, ao decidirmos mercar o libro, que figurandorecuerdo(s) Edicións sinala na súa páxina de presentación que “é unha editorial sen ánimo de lucro, coa venda dos seus libros publica outros novos. Non recibe ningún tipo de axuda económica nin subvencións”. Un valor engadido.

Publicado en Arte, Contos, Narrativa, Recensións | Deixa un comentario

Lanzamento de «Sementeira. Porträts», de Manuel Álvarez e Manuel Rivas

Un dos mestres da edición galega contemporánea, Manuel Bragado, durante moitos anos director de Edicións Xerais de Galicia, publicou na súa bitácora brétemas.gal (unha referencia imprescindible e xa recoñecida en varias ocasións, a última o premio ao Proxecto literario na rede na recente Gala do Libro Galego 2019) unha anotación para falar do lanzamento da nova obra fotográfica de Manuel Álvarez, intitulada Sementeira. Porträts, desta volta acompañada polos textos poéticos de Manuel Rivas.

Para min ten especial relevo este lanzamento pois as fotografías do guardés Manuel Álvarez foron acompañadas dos meus versos na obra Gameleiros (2002), en fermosa edición xa descatalogada por Xerais. O proxecto nacera meses despois de eu coñecer a Manuel en Xenebra, cando visitei os centros galegos «A Nosa Galiza» desa cidade e «Sementeira», de Basilea en maio de 1999 para proferir senllas palestras sobre o poeta e xornalista Roberto Blanco Torres, de quen era editor literario pois Xerais encargárame para a súa colección Biblioteca das Letras Galegas o estudo introdutorio e a reedición do seu único libro de poemas, Orballo da media noite (que editara Ánxel Casal en Nós, Volume XXIX. A Cruña: outono de 1929), xa que a Real Academia Galega decidira, na súa sesión do 3 de xullo de 1998, dedicarlle o Día das Letras Galegas, o 17 de maio de 1999.

A concreción do proxecto Gameleiros foi moi lenta, xa que non daba eu atopado o fío aos meus versos para non desmerecer o excelente traballo fotográfico e artístico que me fixo chegar Manuel Álvarez. De feito os textos tiveron diferentes versións e mesmo tiven varias veces a tentación de abandonar, mais a insistencia de Manuel foi vital á hora de lle poder poñer o ramo á miña contribución literaria, xestando unha obra da que ambos e dous ficamos satisfeitos.

A ese traballo tamén fai referencia Manuel Bragado na súa anotación, a quen lle agradezo a lembranza, que reproduzo deseguida ao tempo que fago un convite a deitar as olladas en Sementeira. Porträts, neses retratos de Manuel Álvarez, que me traen o recordo dalgúns rostros coñecidos de Basilea, coma o presidente da entidade, o carballés Ramón Carreira Collazo, e tamén a gozar da lectura dos versos de Manuel Rivas.

Onte 2039: Presentación de «Sementeira. Porträts» na Feira do Libro da Coruña

Magnífico serán literario o de onte na Feira do Libro da Coruña, onde convocados por Luzes, participamos na presentación da edición alemá d’ Os libros arden mal, que fixo o coruñés Javier Gómez Montero, catedrático da Universidade de Kiel, e do libro Sementeira. Porträts de Manuel Álvarez e Manuel Rivas. A carpa Luísa Villalta quedou moi pequena para abrigar dos ballóns a máis dun cento de persoas que seguiron un acto conducido con grande mestría por Xosé Manuel Pereiro, codirector de Luzes, que salientou o carácter emigrante da revista e o seu compromiso coa diáspora «xa que este é o noso xeito de estar no mundo».

Un serán no que tiven a honra de presentar Sementeira Porträts, o libro marabilla froito do traballo colaborativo dos meus admirados Manolos, Álvarez e Rivas, unha arca de papel impreso na que recolleron 42 retratos do fotógrafo e editor emigrante e outros tantos haikus e aforismos do poeta da torre. Un libro agarimado até o máis mínimo detalle por Álvarez, responsable do selo barede pranca, nacido da pulsión irresistible de dignidade e activismo cultural galeguista que dende hai case catro décadas mantén a Sociedade Cultural Galega Sementeira de Basilea, presidida polo carballés Ramón Carreira Collazo. Unha pulsión e un entusiasmo contaxioso que compartimos todas as persoas que tivemos a fortuna de ser convidados por eles a algunha das súas actividades, presente na fascinación que provocan os rostros e nas mans das persoas fotografadas por Manuel Álvarez.

Na intervención lembrei como coñecín a Manuel Álvarez en 2001 cando me propuxo a edición en Xerais do libro Gameleiros, no que recollera 27 fotografías, retratos, doutros tantos mariñeiros de baixura, gameleiros da súa Guarda natal, en diálogo cos textos poéticos de Miro Villar. Unha homenaxe á forza humana do mar de Galicia, que levamos ás librarías no mes de decembro de 2002, cando se loitaban nos portos galegos contra o chapappote do Prestige, unha coincidencia fortuíta que marcaría a recepción daquela obra. Coa edición extraordinaria de Gameleiros, un dos libros dos que me sinto máis orgullos de ter publicado, coñecín ao Manuel Álvarez retratista excepcional, cazador de olladas e xestualidades que expresan almas colectivas. Coñecín daquela ao editor coidadoso, teimudo, esixente no traballo gráfico, de impresión e acabamento, realizado baixo a súa supervisión nun prelo artesanal suízo.

Hoxe felizmente xubilado como funcionario de ACNUR en Xenebra, con casa aberta en Salcidos, na paisaxe de privilexio do esteiro do Miño, non podemos esquecer que Manuel Álvarez foi animador e activista da Sociedade A Nosa Galiza de Xenebra. Amigou e colaborou con José Ángel Valente, cuxa pegada poética e rigor está presente en todos os seus traballos fotográficos, consciente como o autor de Cantigas de alén de que na palabra reside a raíz de toda a creación. Velaí na súa convicción de que «unha palabra vale máis que mil imaxes» a razón pola que convidou a Manuel Rivas, coa mediación de Pereiro e Carreira, a que imprimise palabras aos rostros e á corporeidade destas 42 persoas de Sementeira. Un proxecto que Manuel Rivas asumiu co reto de estilizar a súa poética e esculcar nas olladas e nos rostros até o esencial, sen coñecer entón nin os nomes nin as vidas de cada unha delas.

Utilizando os recursos dunha poesía de natureza insurxente, como xa fixera n’ A boca da terra (Xerais, 2015) empregando a forma do haiku e a potencia condensadora do aforismo, Rivas retrata a dignidade e a presenza emigrante, conseguindo un texto extraordinario, probablemente un dos seus traballos máis logrados e luminosos. Apenas tres versos abonda para trazar un retrato poético minimalista e certeiro, para identificar a memoria do traballo na xeografía do corpo: Carmen, a man sincera. Queijo, o primeiro movemento é o abrazo. Ramona, o ver do querer. Tania, alborada. Reyes, coser as sombras. Natalia, o campo da festa nas cunca das mans. Ricardo, a memoria das mans. Herminda, aquén do alén… e así poderiamos seguir debullando un texto brillante capaz de agarimar os vagalumes que bulen, que esculca na perda que estrelampa a esperanza. Tremendo, brillante!

Rematei as miñas palabras facendo referencia á páxina de créditos, onde Manuel Álvarez publicou os agradecementos e os datos técnicos, expresión do seu modelo de edición artesá. Salientei a utilización da tipografía Cormorant Garamond e dun colofón no que coincide a aparición do libro co setenta e cinco aniversario da primeira edición de Sempre en Galiza en Bos Aires, serendipia afortunada para expresar a dignidade da emigración como parte esencial da identidade galega. Sementeira. Porträts é un libro arca e marabilla, unha desas pezas extraordinarias da edición galega realizada fóra do país, que gañarán valor co paso dos anos.

Publicado en Fotografía, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Poema (XCIX): «Eugenio Granell ou a invención do dado», de Ludwig Zeller. Tradución de Francisco Fernández Naval

Un chío do poeta e editor, Miguel Anxo Fernán-Vello fíxome coñecedor da morte do poeta Ludwig Zeller. Na súa memoria recupero o seu poema «Eugenio Granell ou a invención do dado», que abre a obra Infinito presente. Selección de poemas. Edición bilingüe español-galego. Selección e tradución de Francisco X. Fernández Naval (Espiral Maior, 2010), que fai o número 233 desta colección da que son fiel subscritor desde o primeiro en 1991.

No portal Memoria Chilena pódense descargar de balde seis dos seus títulos na sección Documentos, alén de coñecer un pouco a súa biografía persoal e literaria. Recomendo de todos eles Éxodo y Otras Soledades, unha escolma de varios libros anteriores, que no colofón do exemplar 00 dixitalizado leva a sinatura do propio poeta.

Deseguida reproduzo o poema no seu orixinal en español (que se pode ler tamén no blogue do novelista, poeta e tradutor A noite branca) e na acaída versión galega.

Que a Terra lle sexa leve!

Eugenio Granell o la invención del dado

Perspectiva con escalera de caracol

Hay que girar en torno de aquel centro invisible
Contra los huesos del reloj que marcan en su tic-tac
Los golpes de la sangre, el largo río, aquel estruendo
Que no da en el morir sino en las plumas negras
Del que sabe que el hombre se despliega en cartílagos,
Que tiene sed que llama a sordas, viscerales voces
Que se muere de sueño que golpea sus huesos paleolíticos
Como un cienpies que bota las muletas para siempre
Que no quiere ser tierra en que se pudra vertiginosa el ave
Sino un enjambre de alas en el viento.

¿Hacia afuera? ¿Hacia adentro?
El hombre hecho de amargos agridulces días
Crea un espejo de palabras, corredores sin fin,
Máquinas, signos con que marcar los años, el cruce
De las rutas donde encontrar los mares interiores
Del color, de la línea; las agallas del sol
Que hablan desde una tela que miran desde un ojo
Y son silencio.

Pero no quiero hablar yo de la piedra que sobre piedras
Cae y duele galopando entre los tímpanos;
Del día a la semana, del minuto a la hora hay tanto llanto
Tanto fantasma gris vestido de humo.

¡Donde están nuestros sueños, allí estará la vida!
Y es verdad, ya Vallejo decía: “¡Son cosas de españoles!
Considerando así, en justa balanza, a quemarropa,
A Calderón, dormido sobre la cola de un anfibio muerto,
O a Cervantes, diciendo: “Mi reino es de este mundo, pero
También del otro”: ¡punta y filo en dos papeles!
Contemplemos a Goya, de hinojos y rezando ante un espejo
Negro como la pez, chamuscando fantasmas;
O a Quevedo, ese abuelo instantáneo de los dinamiteros,
O a Cajal, devorado por su pequeño infinito, o todavía
A Teresa, mujer, que muere porque no muere. … ”

Se viene de muy lejos y no se sabe donde se cae
Para siempre entre dos paletadas, y se es tierra.
Se vuelve a ser materia, a ser España, ese gran
Sol de piedra, esa quimera viva, derramada
En el mundo porque sí, porque existir es majestad,
Es vuelo.
Y aquí estamos amigos
celebrando a Granell.

Porque es justo que amigos celebren al poeta,
Al pintor que en colores ha conjurado al mundo
Inventando las múltiples maneras de hacer con las palabras
Un juguete capaz de transformar el mundo,
A la medida de los hombres, sin cejar, sin claudicar
Un ápice en la certeza surreal de que vivir es una maravilla
Si sabemos mirar con los ojos abiertos,
Que es posible soñar y estar despierto.

Algunos dicen que nació en Galicia, y para ser preciso
En La Coruña. Pero yo sé, lo he visto, lo puedo comprobar
Que ha tres mil años ya andaba en busca de la Dama de Elche,
Que recorrió cavernas, alzó menhires, labios sobre el mar.
Granell sabe escuchar, sabe el secreto de la quiromancia
Del viento que movía ramos mágicos en esa juventud
Siempre presente. ¿Habrá justicia al fin para los hombres?
Sonríe a veces, ríe a carcajadas escuchando sus datos
En el violín de una computadora que florece en New York,
Porque la vida al fin, no tiene más remedio que la vida.

Mas yo no sé inventar, miro a través de un vidrio
La explosión de colores en la tela y ese rumor del mar
Que abre caminos en el sueño.
Es allí donde Eugenio
Granell, un mago disfrazado de académico, inventó
El dado con sus siete caras, en el tablero vuelto de la vida.

Ludwig Zeller

Eugenio Granell ou a invención do dado

Perspectiva con escaleira de caracol

Hai que xirar ao redor daquel centro invisible
Contra os ósos do reloxo que marcan no tic-tac
Os pulos do sangue, o longo río, aquel estrondo
Que non dá no morrer senón nas plumas negras
De quen sabe que o home se desprega en cartilaxes,
Que ten sede que chama a xordas, viscerais voces
Que morre de soño que golpea os seus ósos paleolíticos
Coma un cempés que deixa as muletas para sempre
Que non quere ser terra na que podreza vertixinosa a ave
Senón un enxame de ás no vento.

Cara a fóra? Cara a dentro?
O home feito de acedos agridoces días
Crea un espello de palabras, corredores sen fin,
Máquinas, signos cos que marcar os anos, a encrucillada
Das rutas onde atopar os mares interiores
Da cor, da liña; as galas do sol
Que falan dende unha tea que miran dende un ollo
E son silencio.

Pero non quero falar eu da pedra que sobre pedras
Cae e doe galopando entre os tímpanos;
Do día á semana, do minuto á hora hai tanto pranto
Tanta pantasma gris vestida de fume.

¡Onde están os nosos soños, alí estará a vida!
É certo, xa Vallejo dicía: “¡Son cousas de españois!
Considerando así, en xusta balanza, a queimarropa,
A Calderón, durmido sobre a cola do anfibio morto,
Ou Cervantes, dicindo: “Meu reino é deste mundo, pero
También do outro”: ¡punta e gume en dous papeis!
Contemplemos a Goya, de xeonllos e rezando diante dun espello
Negro como a brea, chamuscando pantasmas;
Ou Quevedo, ese avó instantáneo dos dinamiteiros,
Ou Cajal, devorado polo seu pequeno infinito, ou aínda
Teresa, muller, que morre porque non morre. … ”

Vense dende moi lonxe e non se sabe onde se cae
Para sempre entre dúas paletadas, e un é terra.
Vólvese ser materia, ser España, ese gran
Sol de pedra, esa quimera viva, derramada
No mundo porque si, porque existir é maxestade,
É voo.
E aquí estamos amigos
celebrando a Granell.

Porque é xusto que amigos celebren ao poeta,
Ao pintor que en cores esconxurou ao mundo
Inventando as múltiples maneras de facer coas palabras
Un xoguete capaz de transformar o mundo,
Á medida dos homes, sen ceder, sen claudicar
Un ápice na certeza surrealista de que vivir é unha marabilla
Se sabemos mirar cos ollos abertos,
Que é posible soñar e estar esperto.

Algúns din que naceu en Galicia, e para ser preciso
Na Coruña. Pero eu sei, vino, podo comprobalo
Que hai tres mil anos xa andaba á procura da Dama de Elche,
Que percorreu cavernas, alzou menhires, labios sobre o mar.
Granell sabe escoitar, sabe o segredo da quiromancia
Do vento que movía ramos máxicos nesa xuventude
Sempre presente. Haberá xustiza á fin para os homes?
Sorrí ás veces, ri ás gargalladas escoitando os seus datos
No violín dunha computadora que florece en Nova York,
Porque a vida á fin, non ten máis remedio que a vida.

Mais eu non sei inventar, miro a través dun vidro
A explosión de cores na tea e ese balbordo do mar
Que abre camiños no soño.
É alí onde Eugenio
Granell, un mago disfrazado de académico, inventou
O dado coas súas sete caras, no taboleiro da vida.

Tradución: Francisco X. Fernández Naval

Publicado en Obituarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXIV): Castelao, Chateaubriand e a cidade corsaria de Sant-Maloù

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer lembranza das sinerxias entre «Castelao, Chateaubriand e a cidade corsaria de Sant-Maloù». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Castelao, Chateaubriand e a cidade corsaria de Sant-Maloù

Realizamos dúas viaxes por terras da baixa Bretaña (en 2007) e da alta Bretaña e Normandía (en 2012) co Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom). Un dos poucos lugares comúns nestas dúas estadía foi a cidade corsaria de Sant-Maloù (en bretón, coñecida como Saint-Malo en francés e como Saent-Malo en galo).

Da primeira estadía nesa cidade amurullada naceron cinco dos haikus do meu poemario Breizh (Toxosoutos, 2012). Le Nautilus, un fermoso e pequeneiro establecemento de hospedaxe con motivos mariños, a Maison des Poètes e des Écrivains, a propia configuración da cidade, a memoria do escritor François-René de Chateaubriand, nativo da mesma, e a biografía do corsario maluíno Robert Surcouf inspiraron estes textos, que reproduzo acompañados dunha fotografía feita neste última viaxe na que estou acarón da tumba de Chateaubriand. Como anécdota direi que esta imaxe custounos unha boa molladura a Mar e a min, pois resulta que está no illote de Grand-Bé, ao que se accede por unha pasarela en marea baixa. A maré estaba a subir cando chegamos e non tivemos de conta os avisos de que nesta zona as mareas soben case a galopar, polo que no momento de baixarmos a pasarela xa case desaparecera e mollamos até máis arriba dos xeonllos. Mais como di o refrán galego: Non se pillan troitas coas pernas enxoitas. É o que ten sucumbir ás mitomanías, do fundador do romantismo francés, autor das Memorias de Ultratumba e outros textos (sobre todo poéticos) que lle teño lido, por máis que fose persoa moi, moi conservadora, contrario ás conquistas sociais da Revolución Francesa. Mais tamén foi moi conservador (até filofranquista) o ourensán Vicente Risco e ben que che gozamos moito da súa lectura.

Castelao tamén era devoto da obra de Chateaubriand. A recente biografía Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane (Vigo: Galaxia, 2019, 1332 páxinas), xunta unha inconmensurable erudición e a paixón dunha entrega a un inxente labor de “andar ás crebas” durante vinte anos. Unha angueira así, sintetizar a vida e a obra dun persoeiro da dimensión de Castelao, obriga a que o biógrafo tivese que facer sucesivas reformulacións para poñer orde e concerto na enorme cantidade de documentación, primeiro para lla entregar á Fundación Castelao, da que é vicepresidente, e logo para envorcar todo ese coñecemento nunha magna Tese de Doutoramento, á que precederan outras obras sobre o rianxeiro como Castelao pintor (Galaxia, 2006) ou artigos nas colectivas Para ler a Castelao (2000) e Galicia, o sorriso de Daniel (2004) ou comisariando exposicións como a recente Castelao maxistral.

Alén da súa relación co corcubionés Plácido Castro del Río e co escritor muxián Gonzalo López Abente (para quen fixo a portada de O diputado por Veiramar, 1919), de moito interese para nós, neste primeiro tomo Seixas relata de xeito pormenorizado a viaxe de Castelao a Bretaña en 1929, da que sairía a súa obra As cruces de pedra na Bretaña, e tamén bota man dos textos do propio autor rianxeiro, como o discurso “O galeguismo no arte”, proferido o 25 de xullo de 1930 no Teatro García Barbón de Vigo, onde os galeguistas celebraron o Día da Patria. Agradecémoslle moito a Miguel Anxo Seixas que nos achegase uns fragmentos significativos desa peza oratoria de Castelao, con referencias a Chateaubriand e á fisterra bretoa Beg ar Raz (en francés Pointe du Raz), publicados no capítulo Castelao. (IX. 1928-1930), páxinas 1262-1263.

Miñas donas e meus señores:

A nosa tradición artística durmía o sono da morte, co coitelo da traición espetado no peito, e as arañas arrepiantes do esquecimento fiánballe, solermiñas, a tea da súa mortaxa. Mais algunhas almas boas do século derradeiro deron co sartego da nosa tradición e fixérona revivir. Con todo quedába- nos a nós, ós novecentistas, a misión de animar un arte que fose a eispresión do sentido da vida galega e das ideas do noso tempo. […] Fai por este tempo un ano atopeime unha tarde no Gran Bey de Saint-Malo, onde Chateaubriand durme o seu sono derradeiro ó xeito dos antigos druídas. Leváballe lembranzas dos románticos galegos, de Otero Pedrayo, de Lousada Diegues… Alí queixeime de que se quixese soterra- lo romanticismo, e xuraría que o espírito de Chateaubriand quixo consolarme.

Senteime ó pé da súa campa, chantei os ollos nas lonxanías do mar do poente i escoitei: “Ti estiveches en Fisterre, na punta do Raz, onde o Atlántico bate feramente. Pois ben; cando durme o mar todos son ollos para ademira-la forma dos rochedos; cando o mar desperta todos son ollos para ademira-la súa forza. Certo é que o mar necesita dos cons para non morrer parvamente nun areal; pero cómpre non es- quecer que de cada loita que o mar sostén coa pedra, xurden os rochedos cunha nova forma. Eis o arte. O arte é un gran corazón, que para latexar e conta-lo tempo que pasa, nece- sita dúas forzas contrarias: cando a un corazón se lle corta o nervio frénico, o corazón tolea; cando se lle corta o nervio simpático, o corazón quédase. Estas dúas forzas eisistiron i eisistirán sempre no arte, e nun intre determiñado da historia puderon chamarse romanticismo e clasicismo. Palabras… ¿sa- bes? O certo é que o romanticismo representa o predomiño da forza simpática do arte. Que o enterren, se é que poden. Ti non lles digas nada; mais eu dígoche que o que enterran non é un cadavre, que é unha semente”. (Aprausos.)

E, finalmente como coda, velaquí os catro haikus ou haikai que me inspirou esta cidade corsaria:

SANT-MALOÙ (I)

Sen escafandros
Le Nautilus, o soño
de sermos peixes.

SANT-MALOÙ (II)

Fan arañeiras
na maison dos poetas
os versos tristes.

SANT-MALOÙ (III)

Ao pé dos tómbolos
dormen os sedimentos
da alba alegría.

SANT-MALOÙ (IV)

Calmo solpor,
Mémoires d’Outre-tombe
de Chateaubriand.

ROBERT SURCOUF

La Confiance enche
de pólvora corsaria
a dor e a perda.

(Na tumba de François-René de Chateaubriand. Fotografía de Mar Iglesia Cabaneiro)

Publicado en Biografía, Estudos literarios, Narrativa, Poesía, Roteiros | Deixa un comentario

#Efeméride No 56 cabodano do escritor muxián Gonzalo López Abente


(Fotografía da lousa. Sen datar e sen autoría. Fondo da Real Academia Galega. Vía Galiciana. Arquivo Dixital de Galicia)

Gonzalo López Abente  finou o 22 de xullo (segundo a lousa) ou o 23 de xullo de 1963 (nas fontes documentais), á idade de 85 anos, na casa de seu na rúa Virxe da Barca, sendo soterrado como sinalan as palabras de Sebastián Martínez-Risco:

“cando dabamos terra ao corpo mortal do poeta no outo e recollido camposanto muxián, nun loitoso día, vispra da festividade do señor Sant-Iago, no que, como si a natureza quixera orquestar o loito, ventaba do nordés e o mar esboufaba contra dos rochedos de alá embaixo”. A prensa galega e da diáspora publica necrolóxicas que lembran a importancia da súa obra literaria e a afabilidade da súa persoa.

Seu amigo, o dramaturgo Jenaro Marinhas del Valle escribe o soneto elexíaco “Gonzalo López Abente” laiándose da súa morte, texto que foi recuperado nunha edición recente (Cfr. Marinhas del Valle, Jenaro (2008), Amarga memoria. Edición, prólogo e notas de Lino Braxe, Pablo González Mariñas e Alexandrina Fernández Otero. A Coruña: Espiral Maior. p. 21. Sen datar, o poema debeuse escribir en 1963 porque fala do seu pasamento.

GONZALO LÓPEZ ABENTE

O lembro com saudade, abofé!
O poeta mareiro de Mugia,
era grato na sua companhia
ir tomando sorbo a sorbo um mau café

que nom era do Brasil, mas da Guiné
pois viviam-se tempos de autarquia
porque era fraca a hispana economia
non estirava mais da manta o pé.

O franquismo nos anula e ataranta
selando-nos as vozes na garganta
e só achamos consolo na amizade.

Maus tempos convivemos em juntança,
finou o amigo a sua vital andança
e fico comesto de saudades.

Jenaro Marinhas del Valle

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Narrativa, Obituarios, Poesía, Teatro | Deixa un comentario

Onde nacen as hedras, de Ana Varela Miño faise co VI Premio de Poesía Gonzalo López Abente

ACTA DO XURADO DO VI PREMIO DE POESÍA GONZALO LÓPEZ ABENTE

Reunido o xurado do VI Premio de Poesía Gonzalo López Abente composto polos poetas Noelia Gómez Calvo (gañadora da anterior edición), Xulio Cid Neira e Xesús M. Sambade Soneira, Secretario da Fundación con voz e voto, decide por unanimidade conceder o Premio de Poesía Gonzalo López Abente ao poemario Onde nacen as hedras presentado co lema “Pitia”, que corresponde ao nome de Ana Varela Miño.

En Onde nacen as hedras atopamos coherencia e cohesión en todo o percorrido poético, desde o título, as citas introdutorias de Anne Carson e Louise Grück, ata o propio corpo do texto. Trátase dun poemario que dá sinais, prevé o baleiro, abre as fendas do que xa non é, ata chegar a habitar o oco, ese lugar onde nacen as hedras. Neste tránsito, a escrita actúa como o oráculo que todo o ve, que todo o cose, incluso a ruína. Sen dúbida, estamos ante o poetizar coidado e puído, que se revoluciona a si mesmo en cada poema. Unha linguaxe suave como o tacto da folla, composta de palabras que gabean pola lectura, como hedras.

Publicado en Poesía, Premios | Deixa un comentario

Adeus a Manuel Domínguez Rial, membro fundador da revista e da Asociación de Emigrantes Retornados «Marusía»


(Manuel Domínguez, primeiro corredor nun vídeo promocional da Mesa pola Normalización Lingüística)

Finou nas últimas horas o cambadés Manuel Domínguez Rial (1946-2019), compañeiro en numerosas mobilizacións culturais, sindicais ou políticas, nomeadamente nas rúas compostelás pois Manolo era un histórico militante nacionalista, primeiro no BNG da emigración (xa desde os tempos da vella AN-PG) e nos últimos anos no BNG de Santiago.

Coñecín a Manolo Domínguez pois hai ben tempo, da man do meu irmán Rafa Vilar, e da súa intensa actividade no movemento asociativo quixera salientar que era membro fundador da Asociación de Emigrantes Retornados «Marusía» e coordinador da súa revista, que con ese nome Marusía chegou a publicar cinco números entre os anos 2006 e 2010, todos eles de libre acceso nesta ligazón.

Na súa lembranza e como sentida homenaxe na súa despedida recupero aquí o poema «Porto da Coruña, ano mil novecentos e pouco» de Rafa Vilar, que se publicou en Marusía nº 1 (2006) e o artigo da miña autoría «Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (1898-1977)» que viu a luz en Marusía nº 2 (2007), que foran unha petición persoal de colaboración do propio Manolo Domínguez.

Que a Terra Nosa che sexa leve, compañeiro!


Porto da Coruña, ano mil novecentos e poucos

eu quería que meu bisavó fose pirata barbazul
pero el sobe a aquel barco, cos seus primeiros zapatos de 18 anos,
sen máis terra que a das súas unllas labregas

América era o seu horizonte de escuma
e meu bisavó di un adeus sen apenas dirección
con bágoas sequísimas e un silencio gris
até chegar á Arxentina

meu bisavó nunca me falou de Bos Aires

eu quería que meu bisavó cantase polas avenidas
tangos saudosos
na lembranza dun país que se cadra era un destino,
ou un amor,
pero meu bisavó só coñeceu
a cidade raulgonzaleztuñón e tabernaria
un porto que era unha illa esquecida
e homes tatuados
nas sombras nocturnas dos arrabaldos

meu bisavó volveu cun bandaneón baixo do brazo
e cicatrices como lascas de memoria e soidade

meu bisavó baixa daqueloutro barco,
enfermo de atlántico,
tusindo un tempo que se esfuma na súa fame lenta

eu quería que meu bisavó fose indiano
de chaleco, levita, chapeu e reloxo no peto
pero meu bisavó traballaba día e noite
para facer un enorme banco de carpinteiro
e entre garlochas, martelos, puntas, serras, táboas…
consumía a súa vida e fabricaba esquecementos

meu bisavó nunca me falou de Bos Aires

poucos días antes de morrer
meu bisavó apenas nos recoñecía
e só falaba de xente enterrada na chuvia da memoria
e dunha terra, alén do mar,
que aínda debía gardar a súa suor
e mais a súa mocidade

RAFA VILAR

*

EMIGRACIÓN E ANTIFRANQUISMO NA POESÍA DE XERVASIO PAZ LESTÓN (1898-1977)

Xervasio Paz Lestón naceu en Serantes, aldea da parroquia de San Xulián de Moraime no concello de Muxía (A Coruña), o 23 de outubro de 1898, e faleceu en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

A súa obra poética caracterízase, de primeiras, polo seu autobiografismo, xa que en moitos dos textos o eu poético é un trasunto do propio autor que expresa as súas vivencias persoais. Porén, non imos facer referencia a estas pegadas autobiográficas, senón ás dúas liñas temáticas fundamentais: o antifranquismo e a nostalxia da Terra. Así pois, unha poética da saudade e unha poética do compromiso moi próxima á poesía civil de autores como Lorenzo Varela, Luís Seoane ou Alfonso Gayoso Frías. Non se trata dunha afirmación gratuíta, pois existen testemuños claros de que a poesía dos dous últimos estaba entre as lecturas de preferencia de Paz Lestón. De feito, no poema “Agasallo”, que é un poema lido na presentación do libro Os fidalgos de Rante de Gayoso Frías, hai unha referencia explícita a Seoane. Desde os seus primeiros textos Paz Lestón é un poeta civil, de denuncia social, comprometido coa causa dos desfavorecidos. Textos datados en 1924, 1925 ou 1926 denuncian a situación da sociedade española durante a monarquía de Alfonso XIII ou a ditadura do xeneral Primo de Rivera, que é cualificado como Xeneral Morralla, Xeneral Metralla, Azor ou “chulo” xeneral Miguel Primeiro. Para o primeiro caso velaí o poema “D’a España Doente…” e para o segundo os poemas “¡Calade…”, “A Unamuno”, no que se fai mención do confinamento do intelectual español, “¡Terror Galiñeiro!” ou “España é un Galiñeiro”. Todos eles apareceron no Correo de Galicia, periódico dirixido por José R. Lence, que tiña como secretario de redacción a Ramón Suárez Picallo. Aparecía os domingos e era lido con interese pola ampla información que traía da Terra e das actividades societarias na emigración. Lence era un home pouco estimado na colectividade pola liña do seu xornal que sempre abalaba para onde máis lle conviñera. Daquela aínda tiña certo espírito galeguista, xa que promovera, en 1917, conxuntamente co Heraldo de Galicia, a asociación regionalista “A Terra” para defender un “san e ben entendido rexionalismo”. Porén, nunca abdicou das súas ideas monárquicas, aínda que desaprobase a conduta de Alfonso XIII con ocasión da Ditadura primorriverista. Por outra parte, no verán de 1922, Blanco-Amor, nomeado director da sección literaria do xornal, promete levar a estas páxinas a escritores galegos, comenzando polos ourensáns Losada Diéguez, Risco, Euxenio Montes ou Xavier Bóveda, ademais de asinar unha serie de artigos sobre poetas nosos como Noriega, Pondal e Curros. As respectivas actitudes de Lence e de Blanco-Amor serven para explicar o sentido das colaboracións poéticas de Paz Lestón. Ademais, hai que lembrar que o poeta non fala de oídas pois regresou a Galiza, para visitar os seus pais, entre xullo de 1925 e marzo de 1926, polo que tivo información de primeira man para completar aquelaoutra que se recibía na emigración a través de xornais ou testemuños orais ou escritos. Alén diso, existe unha evidente diferenciación no tocante ao tema patriótico pois temos que distinguir cando fala de Galiza ou de España. Así, nos seus primeiros textos a patria do poeta é España e apenas se menciona a Galiza, mais nos poemas da posterior etapa antifranquista o énfase patriótico está en Galiza, que sempre se enfronta a unha Castela que a marxina ou que a asoballa. Aquí reflítese claramente a deriva de Paz Lestón cara á asunción dos postulados do nacionalismo galego. Non pode ser alleo a isto a proximidade de persoeiros como Castelao, Alonso Ríos, Núñez Búa ou Suárez Picallo.

A saudade da Terra penetra en todos os textos que falan da emigración. Malia non ser un exiliado, a visión da emigración que posúe Paz Lestón é moi semellante á dos desterrados por razóns políticas. Na súa poesía non se percibe nunca unha imaxe idílica do éxodo, pola contra sempre se denuncian as súas causas. Isto ocorre xa nos primeiros textos, velaí a magnífica narración da epopea en “Os Novos Conqueridores”, que relata a partida, a viaxe e a derrota da maioría. Esta derrota en referencia individual aparece nos poemas “Andrés do Fontán” e “Andrés”, que talvez fagan referencia a unha mesma persoa, ben coñecida polo poeta, e como amarga experiencia autobiográfica en “Alonxamento”. Outro testemuño dramático é o que aparece en “O Adiós dos Parias” que reitera máis unha vez as causas, a afouteza coa que se emprende a viaxe e finalmente a constatación de que por cada un que vence, cen perderon a partida. Describe a quen se viron na obriga de abandonaren todo por iren na procura de algo que sempre é incerto. A condena da emigración aínda está presente nun poema publicado en 1960, “Barcos” na que o eu poético se sitúa no cume do monte Cachelmo, nas terras de Muxía, vendo como pasan os barcos que se supoñen cargados de emigrantes. Outra cara da mesma moeda é a dos que sofren na espera, que aparece tamén en poemas como “As Naiciñas” ou en “Noiva de Emigrado” onde as que teñen os corazóns abafados son as mozas dos que emigran. Neste poema, que data de 1935, fálase do monstro da emigración / que hoxe a Galicia devora…

A única imaxe en positivo da emigración relaciónase coa actividade das sociedades de emigración, nomeadamente das dúas entidades, a “Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía” e a “Asociación Benéfico Cultural del Partido Judicial de Corcubión”, máis coñecida como a ABC de Corcubión, nas que Xervasio Paz Lestón tivo responsabilidade. Son moitos os poemas de circunstancias, case sempre asinados con pseudónimos, que falan deste tipo de celebracións, por exemplo “Que festa a da Barca” –que relata a participación nunha festa anual da ABC de Corcubión de persoas como Maruxa Boga, o actor Tacholas, os Moreiras e outros moitos xoldreiros–. Chama a atención que en moitos destes versos exista unha reivindicación da muiñeira de roda, un baile que o poeta considera representativo da súa terra e que levaba camiño de desaparecer como tradición de nós. Outra constante é a referencia ás regueifas ou a regueifeiros concretos como Celestino Sar, chamado o Seixas de Aboi, Pepe Grande de Quintáns ou Benedito de Lourido. Tamén protagonizan o poema “Regueifantes a chorar”, unha homenaxe ao primeiro dos antes citados no momento da súa morte, de quen se fai un perfecto retrato. Tamén entran nesta serie os poemas conmemorativos como “¡Un Ano!”, no que lembra o primeiro ano da Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía e “Vintecinco anos” e “Nas Bodas de Ouro da A.B.C. de Corcubión”, referidos a esta sociedade. Nos primeiros hai versos que resumen perfectamente o papel que debían cumprir estas sociedades da emigración. Ou “Amoroso Fogar” e “Pequeno Piñeiro” nos que fala do Fogar Galego, pois o Hogar Gallego para Ancianos era unha vella reivindicación da emigración como centro de acollida para vellos e enfermos.

Tamén cómpre salientar os poemas escritos nos cabodanos de Pardo de Cela, Castelao, Antón Vilar Ponte, Lamas Carvajal ou Gonzalo López Abente. Moitos deles teñen o carácter de semblanzas, aínda que non sempre foron feitas despois da morte dos homenaxeados, pois o propio Abente é glosado con anterioridade e nesta liña tamén está a “Semblanza” que escribe para o seu amigo, o poeta Xesús Calviño de Castro. Neste aspecto, é curioso observar que na poesía de Paz Lestón comparten protagonismo os grandes persoeiros nomeados con persoas do común, como os regueifeiros ou de moi pouca consideración social, como se o poeta tamén tivese intención de nivelar a sociedade a través dos seus versos. Personaxes descoñecidos como “Xan Castrelos” ou “A Probe Velliña” que vai petando nas portas das casonas de labregos e de ricos, xúntanse cos anónimos labregos que en colectivo serven de inspiración lírica.

Finalmente, merecen unha destacada mención os textos que, dalgunha maneira, se converten en metapoéticos ou en precisas Autopoéticas. Son abondosas as reflexións que Paz Lestón fai na súa obra sobre o acto poético, ata o punto de ser un dos temas principais, pois nos vieiros de ensoño que lle ofrece o carrusel da poesía vai atopar a felicidade, como confesa no poema que así se titula “A felicidade”. Porén, achégase á palabra poética con humildade como refliten as primeiras estrofas de “Miña Comarca”. Como testemuño do lugar que toda a poesía ocupa e tamén da recepción que tiña na emigración a nosa tradición lírica do Rexurdimento, temos “Lembranza”, onde son invocados a rula Rosalía, Curros e Pondal ou “Meus Versos” no que sitúa os devanditos poetas e tamén a Añón como exemplo de estros lostregantes. Esta invocación e esta veneración convértense en durísima carraxe nos expresivos “¡Batede Mais, Poetas!”, publicado nos anos vinte, e “Compride a Misión, Poetas”, publicado en 1934, que se inicia cunha cita de Evaristo Martelo Paumán tirada de A misión dos bardos. A reacción vén provocada no primeiro caso porque se aproxima a hora das reivindicacións e no segundo pola actitude dos nosos bardos nesa altura, xa que considera que andan á moda ao escribiren versos de amores finxidos e cantaren romances de cegos ou madrigais chorosos, esquecendo os seus deberes. Nese senso apela a recuperar o exemplo de Curros Enríquez e a botar man da poesía directa, refugando os versos pulidos, os conceptos alambicados para salóns e os pesares non sentidos. Cualifica como remilgados a estes poetas e fala da necesidade de que se poñan os versos a servizo dos oprimidos, dos pobos escravos e que combatan a reacción.

Cfr. Villar, Miro, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e Estudio, Sada: Do Castro, 1998.


Publicado en Estudos literarios, Lingua, Obituarios, Política | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXIII): No centenario da novela curta O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar o centenario da primeira novela curta, intitulada O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

No centenario da novela curta O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente

O escritor muxián Gonzalo López Abente (1878-1963) acadou moita consideración e sona como autor literario desde a segunda década do século XX. Tanto é así que no ano 1914, na primeira época da revista Vida Gallega, nunha sección chamada “La cultura en nuestros pueblos” adicada a Muxía, xa se fai referencia ao seu estro e aparece nunha fotografía co seguinte pé “Avogado e Xuíz Municipal”, aínda que cos datos que coñecemos até hoxe non exerceu de avogado colexiado e foi xuíz municipal suplente en viversos períodos da historia muxiá.

A prensa recolle a súa participación o día 11 de marzo de 1917 no enterro multitudinario de Eduardo Pondal Abente, ao que acode en representación da familia, xunto a Balboa e a Lastres, e presidindo o duelo xunto aos representantes da Real Aacademia Galega, o seu presidente Murguía e os académicos Martínez Salazar, Riguera Montero e Ponte y Blanco canda as autoridades municipais en pleno co alcalde, Manuel Casás, á cabeza da comitiva.

En decembro de 1918 a RAG vaino nomear académico correspondente, como figura no título que forma parte dos materiais expostos na Casa das Beiras, sé da Fundación que leva o nome do poeta, e que di textualmente: “Esta corporación en sesión del día 20 de Diciembre de 1918 nombró Académico Correspondiente a D. Gonzalo López Abente. Y en vista de este acuerdo se le expide el presente título en la ciudad de La Coruña a los 22 días del mes de Enero de 1919”. Asinan o presidente accidental, Francisco Tettamancy, e o secretario, Eugenio Tarel.

Nesa altura participou de modo activo nos movementos nacionalistas políticos e culturais do primeiro tercio do XX, uníndose á acta de constitución da “Hirmandá de Amigos da Fala” (A Coruña, 18 de maio de 1916) e colaborando desde os primeiros números no seu órgano de expresión, a revista A Nosa Terra, que nacera o 14 de agosto de 1907 en Ourense para se converter despois en voceiro do galeguismo. Abente representou á Costa da Morte nas Asembleas Nazonalistas, de feito aparece como asinante das conclusións da I Asemblea (Lugo, 17 e 18 de novembro de 1918) na que se acorda traballar pola oficialización do galego e a organización de España coma un estado federal, e nas publicacións nacionalistas da época aparece como representante en Muxía da Irmandade Nazonalista Galega (ING) constituída en 1922.

E nesa década frutífera a súa obra literaria medra, alén de numerosos poemas espallados en revistas e xornais, pois publicou dous libros de poemas Escumas da ribeira (1911?) e Alento da raza (1917?) e as novelas O diputado por Beiramar (1919), O escándalo (1920) e O novo xuez (1922).

Precisamente este mes de xullo conmemoramos o centenario da publicación da súa primeira novela curta O diputado por Beiramar (1919), que obtivera o primeiro premio do Certame de Narrativa convocado pola publicación galeguista A Nosa Terra.
O investigador Ernesto Vázquez Sousa no volume A Fouce, o Hórreo e o Prelo: Ánxel Casal e o libro galego (Sada: Edicións do Castro, 2003) sinala que as bases do certame foron publicitadas en varios medios en setembro de 1918, con convocatorias para obras teatrais, novelas e poemas. Na categoría de novelas presentáronse oito textos baixo lema, o escollido por López Abente foi o de “Breogán”. Formaban o xurado Florencio Vaamonde, Victorino Veiga, Bernardino Varela, Fernando Ossorio, Xoán Viqueira, Xaime Quintanilla, Victoriano Taibo e Ramón Villar Ponte, director de A Nosa Terra.

A novela premiada foi publicada como primeiro volume da “Bibrioteca Galeguista” das Irmandades da Fala no mes de xullo de 1919, polo que conmemoramos o seu centenario.
Desde maio de 2012 dispoñemos dunha edición anotada da man do profesor Xesús Sambade Soneira na colección «Biblioteca das Letras Galegas» de Edicións Xerais, no volume intitulado A narrativa mariña de Gonzalo López Abente, na que edita xunto a O diputado por Beiramar (topónimo ficcional que se actualizou, xa que Abente escribía Veiramar) outras tres novelas súas posteriores: O novo xuez (1922), Buserana (1925) e Fuxidos (1926). Pódese atopar aínda nas nosas principais librarías e recomendamos a súa lectura coma homenaxe.

Finalmente, para un mellor coñecemento da novela curta O diputado por Beiramar reproducimos uns fragmentos da Introdución que escribiu Suso Sambade:

«O libro foi imprentado na colección BIBRIOTECA GALEGUISTA e leva un debuxo de Castelao na portada. A partir deste momento aparecerá publicidade da obra durante bastante tempo en ANT para a venda e fomentar a lectura en galego coa finalidade de dignificación da nosa lingua. Con ela queren superar a visión que se tiña na sociedade da prosa que se facía até aquel momento: “O diputado por Veiramar acabará, endebén, con ises contos e con isas novelas cheias de plebeismo que, millor intenzoadas que gráciles, donábanlle ó galego un senso dialectal aldraxante e tristeiro” (ANT, maio de 1919). A lingua galega xunto coa lingua portuguesa serven para a alta cultura “com´a do povo mais fino e esquisito do mundo, e non somente un mostrario de costumes rústicos, onde o pintoresco e o bárbaro camiñan sempre xuntos”, di no mesmo artigo. Continúa o crítico a situar a noveliña de López Abente como “novela iniciadora d´unha novelística galega esplendorosa”.

Séguese facendo publicidade á noveliña en xullo de 1919 “Ista novela de Gonzalo López Abente é o primeiro ensayo da novela moderna que se fai en Galicia (…) o exemplo de GLA ten de atopar imitadores (…)”. En outubro do ano 1919 volve a facerse mención á noveliña “que está próxima a esgotarse”. Seguen insistindo que xunto coa noveliña de Vicente Risco que acababa de aparecer, Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros, “Ambas as dúas sinalan o camiño a seguire pol-os literatos enxebres novos”.

Nunha síntese da obra sinala que “O diputado por Veiramar refrexa de xeito sinxelo y-ameno a comicidade chea de miserias da nosa política vilega (…) Logo os amores sensuaes d´Ampariño e os amores cheios d´ideialidade da dona de Romelle, eisí coma o remorso e o arrepintimento do marqués de Nemancos” (ANT, xullo de 1919)

O recibimento dun deputado “cunero” ao seu distrito amparado polas forzas vivas locais (alcalde, xuíz, Garda Civil, curas e demais autoridades) e a presenza do campesiñado como comparsa, pero motivado pola situación de sometemento político. Só un zapateiro ácrata é quen de dar unha nota discordante ao acto. Logo nunha volta atrás no tempo (flash back) reconstrúe a vida do Marqués de Nemancos desde pequeno até chegar a ser elexido deputado: criado por unha tía e onde vive á beira do pazo de Romelle, onde vive María Asunción,o seu primeiro amor xuvenil. Logo vai estudar dereito a Madrid e como home rico farase un vividor e mullereiro até quedar atrapado nas redes de Amparo, moza sensual e libertina, que lle romperá o corazón. Esta, aburrida da vida de pracer e sensualidade da capital, casará cun viúvo de provincias. Marqués asqueado da vida, levarao á política. Con Amparo vólvese a encontrar na vila de Beiramar.

A vida de “cunero” e o ambiente corrompido da política da Restauración é posta ao descuberta polo autor para reclamar unha política máis transparente e que sirva para enriquecer a Galicia e a España. O autor vai seguir os postulados que se propuxeron as Irmandades da Fala nun primeiro momento para dignificar o galego: a utilización da lingua nas capas altas da sociedade galega, neste caso a fidalguía dos pazos. (Ramón Cabanillas fixo o mesmo no seu drama A man da Santiña). Tamén hai un intento de atraer á fidalguía á causa galeguista. (Ramón Otero Pedrayo será quen mellor narre ese intento de personificar na fidalguía decadente a clase ideal galeguista nas súas narracións).

Con esta noveliña, López Abente inicia unha serie de novelas nas que estará presente o amor. Neste caso hai un final feliz. Os fidalgos ámanse e van facer o ben pola súa terra. Cremos que hai un recordo da súa amada esposa ao coller o nome de Asunsión como dona do pazo de Romelle. (Da capital do Paraguai viñera a súa amada Balbina en 1907)».

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Narrativa, Poesía, Premios | Deixa un comentario

Lembranza dunha lectura de Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero


(Booktrailer realizado por Illa Bufarda)

Onte o plenario da Real Academia Galega decidiu (feliz e serodiamente na miña opinión) dedicar o Día das Letras Galegas 2020 ao polígrafo e profesor Ricardo Carvalho Calero, (Ferrol, 1910 – Santiago de Compostela, 1990), trinta anos despois do seu pasamento e despois de moito tempo de reivindicación por parte dun plural tecido asociativo do noso País e nos últimos anos sempre nomeado na terna finalista e sempre rexeitado pola RAG.

Desde hai máis dunha década teño asinado esa vella reivindicación dun Día das Letras Galegas para o profesor Ricardo Carvalho Calero. De feito xa fixera pública a miña opción sobre a súa obra no texto (ollar imaxe inferior) publicado no suplemento cultural Nordesía do Diario de Ferrol o 23 de marzo do 2008. Manteño aínda a mesma opinión e os mesmos argumentos que se poden ler nesa páxina. Non tiven trato persoal co vello profesor, mais nunca esquecerei unha conferencia súa sobre a obra de Rosalía de Castro proferida no Concello de Corcubión en 1985. Daquela eu tiña vinte anos (que lonxe!) e xa tiña inquedanzas literarias, lembro a cadencia da súa voz coma se fose hoxe e aquela tarde saín fascinado coa súa sabedoría e coa súa elocución. Un verdadeiro pracer. Moitos anos despois reivindiquei a súa obra poética no artigo intitulado «Poesía Galega de Ricardo Carvalho Calero», Ferrol Análisis 16, 2001. [ISSN 1576-4540]. 107-174.

Como celebración (persoal e entusiasta) recupero a anotación desta bitácora que publiquei hai agora dous anos na data do natalicio do profesor Ricardo Carvalho Calero, que vén sendo o 30 de outubro. Velaquí:

A súa obra ensaística, narrativa e poética sempre me interesou e teño dedicado á súa análise varios traballos, algún deles académico. Hoxe, na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Scórpio, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño reiterado nesta bitácora que nesa altura redactei algunhas das fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último tomo a entrada sobre a novela Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo persoa redactora da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega, que analizaba a 1ª edición da novela na paralizada Sotelo Blanco Edicións e que o ano pasado tivo unha reedición, trinta anos despois, en Através Editora, con epílogo do profesor e poeta Arturo Casas.

(Como adoito, manteño a lingua cos criterios normativos cos que se publicou)

Scórpio. RICARDO CARVALHO CALERO

Esta novela longa do profesor Ricardo Carvalho Calero foi publicada na súa primeira edición por Sotelo Blanco (Santiago, 1987) e desde a súa aparición xa foi obxecto de numerosas reimpresións. A este éxito editorial non son alleos feitos como a concesión do “Premio da Crítica Española para narrativa en galego” na convocatoria do ano 1988, ou a extraordinaria acollida que tivo a obra entre o público lector e a crítica especializada. Sen ir máis lonxe, na entrada da GEG, Kathleen N. March considera que Scórpio é a súa obra maestra.

Trátase dunha novela ambiciosa e de delongada elaboración que, a partir de elementos claramente autobiográficos, constrúe o relato dunha época histórica perfectamente delimitada. Este período abrangue os vinteoito anos da vida de Rafael Martínez Pinheiro, alcumado “Scórpio”, desde 1910 ata 1938, deténdose principalmente nos anos da República e da Guerra Civil. O antes e o despois extradiexéticos son a penas referencias tanxenciais á narración. A historia transcorre nun espacio igualmente ben preciso, concretamente nas cidades de Ferrol, Santiago e Salamanca na primeira parte, e na segunda coa acción localizada en Madrid, Valencia, Andalucia e Barcelona. Así pois, Scórpio ocúpase dunha importante etapa histórica para o noso País, aquela que vai desde principios de século ata a guerra civil española, sempre desde a perspectiva do propio biografiado, retratando a sociedade da época, as familias, as mulleres, os costumes universitarios e ata chegarmos aos aspectos parciais do conflicto bélico.

A novela tamén é útil para coñecermos o período que vai desde a infancia ata o remate da guerra civil española na vida do propio Carvalho. De feito, segundo Montero Santalha (1993), que fai unha profunda análise da obra, Scórpio ten as características dunha novela histórica, e sobre esta forma do relato enmárcanse moitos elementos autobiográficos. Para Santalha a figura de Carvalho está representada polo protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, a quen algúns compañeiros chamaban tamén co nome do seu signo zodiacal “Scórpio”. Ademais, tamén hai actitudes, opinións e feitos atribuídos a outras personaxes que presentan igualmente valor autobiográfico. Con todo, de máis valor son os testemuños de ambientes e de contextos sociais, así como de actitudes e de posicións psicolóxicas individuais. Para Martínez Pereiro (1991), a novela está concebida dunha maneira complexa dentro do xénero da novela memorial, como variante exterior da novela introspectiva, considerada impura pola hibridez e confusión que se produce entre os espacios autobiográfico e ficcional. Nesta compoñente tamén incide Salinas Portugal (1991), cando subliña que os personaxes, malia a súa ficcionalidade, deixan transparentar o seu historicismo. Fala de que se trata do texto documental dunha xeración, a dos “vencidos da guerra”, simbolizados no protagonista, Rafael Martínez, e engade que, a pesar diso, non se pode cualificar esta novela de autobiográfica.

Sen embargo, o propio autor, e á vez grande crítico literario, confésalle a Salinas Portugal (1991) que a novela é unha verdadeira saga, unha verdadeira narración épica que presenta o destino da xeración que fixo a guerra. Tamén engade que non se trata dunha novela autobiográfica no plano formal, senón dunha novela heterobiográfica, por seren os biógrafos de Scórpio persoas exteriores ao propio personaxe. Con todo, Carvalho admite que hai moitos aspectos autobiográficos no personaxe principal, sobre todo na narración das escenas de guerra en Madrid, pero tamén os habería en Salgueiro en relación coa súa actividade universitaria, ou en menor medida en personaxes como Barreiro e Casado, e inclusive habería cousas do autor en case tódolos personaxes masculinos e femininos que aparecen na novela. Ademais, o propio Carvalho cre que a novela ten caracteres de épica, porque a través de moitos personaxes se manifestan as realidades dunha colectividade e, nese sentido, pode recordar a narrativa de Romain Rolland, Jules Romains ou John Dos Passos. Así e todo, para Martínez Pereiro (1991) as correspondencias van máis alá dese material biográfico, sexa ambiental, histórico, documental ou anecdótico, atinxindo o campo da intertextualidade nos continuos trasvasamentos para a escrita da novela de fragmentos, digresións, opinións, perspectivas e finximentos do propio Carvalho Calero, ora desde a súa producción ensaística e inventiva, ora desde as restantes facetas e manifestacións da súa producción literaria.

A novela tamén podería ser interpretada desde unha perspectiva sociolóxica debido á impresionante galería de personaxes, ambientes e situacións que literaturiza. Ou nunha clave mítico-simbólica, como fai Elvira Souto (1991), nunha interpretación solidamente argumentada onde se sinala que a pesar de que a feitura “realista” da novela pareza desautorizar calquera outra perspectiva e aínda que o autor non quixo construír voluntariamente un relato simbólico, debaixo das experiencias e memorias persoais de Carvalho subsiste un discurso mítico. Desde este punto de vista, analiza a historia de Scórpio como unha viaxe heroica en tres partidas, as dúas primeiras a Santiago e a Salamanca, con regreso, e a terceira sen regreso en dirección ao oriente mítico, ao leste, Madrid, Valencia, Andalucia e finalmente Barcelona. Entre os motivos convencionais da representación heroica masculina estarían as fantasías do nacemento, a presencia dun compañeiro masculino, Sagitário, e de dúas mulleres antagónicas que o solicitan, sen se completar o ciclo heroico pola morte do protagonista. Para Elvira Souto, tamén se pode entender a viaxe individual de Scórpio como unha sinécdoque, e esta ser interpretada como o significante dun proceso colectivo protagonizado polo movemento galeguista das primeiras décadas do século. Existirían indicios suficientes no relato para autorizar esta lectura simbólica do proceso heroico-tráxico do pobo galego.

Na súa estructura editorial e narrativa, o texto divídese en 136 capítulos, dispostos en dúas partes de 77 e 59 capítulos respectivamente e bastante equilibradas na súa extensión. Segundo comenta Carvalho a Salinas Portugal (1991), a novela ten unha estructura de saga, que xa fora utilizada premonitoriamente polo escritor na súa primeira novela, intitulada A xente da Barreira (Santiago, Editorial Bibliófilos Gallegos, 1950). Sen dúbida, unha importante característica editorial é que cada capítulo vai precedido do nome da voz narradora, habitualmente unha persoa que coñecera a Scórpio, que vai proporcionar ao lector datos, confidencias, xuízos ou especulacións sobre o enigmático protagonista. O autor adoptou unha complicada técnica tocante á escolla do punto de vista, así temos unha multiplicidade de narradores que conforman a personalidade de Rafael Martínez Pinheiro ou Scórpio, o protagonista da diéxese mais non do discurso, porque durante todo o texto está privado de voz propia, feito no que radica parte da orixinalidade da obra. Desta maneira, o relato articúlase, nun eficaz emprego da polifonía, sobre os enunciados de trinta e cinco voces diferentes que desenvolven a diéxese de forma linear e sen grandes cambios de ritmo. Temos, pois, desde o punto de vista do narrador, o uso de varias voces en primeira persoa ou eu polifónico. E no dicir de Quiroga (1987) mais que un eu narrador existe un eu rexente da acción verbal narradora.

Para Salinas Portugal (1991) o que máis chama a atención desde o punto de vista da sintaxe narrativa é esta perspectiva dos narradores, porque sendo unha novela de protagonista individual, de heroi ou anti-heroi individual, este personaxe nunca se converte en voz narradora nin existe o tradicional narrador omnisciente. A súa peripecia vital é mostrada por diferentes voces que pertencen inclusive a personaxes moi secundarios. A técnica utilizada contribúe a crear sombras sobre o personaxe principal. Son de moito interese as páxinas nas que Carvalho fala da xestación da novela neste libro de Salinas Portugal, onde dá conta das motivacións que xustifican o uso da polifonía de voces e da intencionalidade de deixar o protagonista envolto en sombras e misterio, en contraste con personaxes como Salgueiro, moito máis real. O propio autor, na conversa con Fernán Vello e con Pillado, engade que é consciente de que a novela polifónica é frecuente na narrativa moderna e pon o exemplo de Faulkner, mais non coñece ningún caso no que o protagonista non apareza directamente en escena. Tamén para Montero Santalha (1993), a novela presenta formalmente aspectos orixinais. Para este estudioso da obra de Carvalho, a narración está constituída por fragmentos que poden considerarse monólogos, cunha técnica por tanto parateatral. O protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, nunca aparece en escena, son sempre os outros os que falan del, e através dese medio indirecto imos seguindo o fío da súa vida e parcialmente os seus pensamentos e sentimentos, pois o protagonista é sobexo reservado.

Xunto a isto, hai capítulos con funcionalidade metaliteraria e cómpre destacar o xogo metanarrativo a que Salgueiro conduce ao lector dentro da mesma ficción coas súas reflexións sobre unha novela que resulta ser a que lemos. Na voz de Salgueiro, sobre todo no capítulo XXX, aparece unha teorización e un compendio do plano literario que a novela pretende ser, ademais de se defender contra posibles obxeccións da crítica como a non adecuación da voz ao personaxe. Dous capítulos despois fala dunha certa impotencia ante a posibilidade de escribir unha novela longa, dificultades nas que volve no capítulo LI, ao tempo que afirma as vantaxes da utilización da terceira persoa. Sobre este aspecto é de moito interese a pormenorizada contribución de Delgado Corral (1989) para quen os puntos de vista que aparecen no texto poden reducirse a dous, pois a voz de Salgueiro enfróntase ao sistema establecido e cuestiona a “verdade” dos outros narradores.

Para unha completa caracterización simbólica das personaxes, cómpre acudir a Elvira Souto (1991) que salienta como Carvalho Calero deixa en suspenso os enigmas do nacemento e da morte de Scórpio, que é fillo de pai nunca identificado e orfo de nai a pouco de nacer. Da familia adoptiva recibe o nome arcanxélico, Rafael, e o seu destino de pechacancelos. Ademais, o protagonista antes de ser bautizado como Rafael era xa Scórpio por conxunción astral. O seu accidentado nacemento, os inquietantes agoiros zodiacais e a súa condición superior, despois recoñecida, son as tres notas dominantes da formación do protagonista antes da saída do ámbito familiar. A escolta mítica do heroi será o seu compañeiro Jorge Bermúdez, alcumado Sagitário. O autor beneficiouse amplamente das coñecidas potencialidades semánticas que encerra o motivo do dobre. De feito Jorge Bermúdez nace no período zodiacal inmediatamente posterior a Rafael. Elvira Souto cre que esta lóxica estructural, esta disposición en contrapunto das dúas figuras masculinas, explica a funcionalidade de Sagitário como reverso da figura central e tería como principal finalidade semántica descubrir, por contraste, o sentido do proceso vital do protagonista.

As características diferenciadas das dúas mulleres interesadas en seducir a Scórpio deberíanse á intención de simbolizar as forzas contrarias que polarizan a alma do heroi. A pesar de seren numerosas as personaxes femininas que se interpoñen no camiño de Scórpio, serán a penas dúas as que interveñan de forma relevante, aínda que desigual, na súa formación, limitándose as restantes a confirmaren os sentidos que suxiren as figuras destacadas. Chéli encarna a imaxe da muller domética e maternal que, na lóxica do relato, debe agardar pacientemente polo heroi na final da viaxe. No extremo oposto, Eugénia, que sintetiza os perigos dese camiño. Fronte a ela, as armas de Chéli están destinadas a fracasar e, aínda que casa con Rafael, a guerra afástaos definitivamente.

Ademais, o personaxe de Salgueiro posúe un estatuto singular no entramado diegético porque no texto se insinúa que é o autor ficcional do relato. Júlia ou “Cleo” encarna mellor que calquera das outrsa numerosas figuras femininas a imaxe da muller mítica, imaxe simbólica que significa a obxecto buscado e a finalidade da viaxe heroica. Con ela, nos brazos, morre en Barcelona.

BIBLIOGRAFÍA
Cf. GEG
Delgado Corral, C., “Salgueiro: A voz de um autor de ficçom” en Agália, nº19, 1989.

Fernán Vello, M.A. e Pillado Mayor, F., Conversas en Compostela con Carballo Calero, Barcelona, Sotelo Blanco, 1986.

Martínez Pereiro, C.P., “Scórpio ou a mi intelixente caza-cruzada dun fantasma” en VV. AA., Ricardo Carvalho Calero. A razón da esperanza, monográfico de A Nosa Terra 13, 1991.

Montero Santalha, J.M., Carvalho Calero e a sua obra, Santiago, Edicións Laiovento, 1993.

Quiroga, J.C., “Scórpio, História rosa e narrador polifónico” en Agália, nº12, 1987.

___________, “Acerca do conjunto narrativo de Carvalho Calero” en VV.AA., Actas do III Congreso Internacional da Língua Galego-portuguesa na Galiza, A Coruña, Agal, 1992.

Salinas Portugal, F., Voz e siléncio (Entrevista con R. Carvalho Calero), Vilaboa-Pontevedra, Edicións do Cumio, col. “Documenta”, 1991.

Souto, E., “Romulianos e sabinos (ou “O segredo de Rafael”)” en A Trabe de Ouro, 2, abril-maio-xuño, 1990.

________, “A viagem heróica: Scórpio” en Viagens na Literatura, Santiago, Edicións Laiovento, 1991.

Publicado en Narrativa, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias, en Grial 221

No último número, 221 (xaneiro, febreiro, marzo do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai semanas xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «A escrita dos poemas en papel de arroz», para dar conta do poemario As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias, que tivemos o pracer de lle presentar na compostelá Libraría Couceiro o pasado mes de febreiro.

Por outra banda, este número 221 xira arredor do tema «Teatro galego contemporáneo», con artigos sobre a cuestión da autoría de Inma López Silva, Roberto Pascual, Ana Abad de Larriva e finalmente Afonso Becerra de Becerreá, que se completan cunha entrevista a Marta Pazos, directora da compañía Voadora, referente da vangarda teatral galega.

Na sección «Documentos» Joaquim Ventura recupera e traduce desde o francés un texto de Antón Villar Ponte publicado en 1924 na revista L’Europe Nouvelle. E na sección «Temas do noso tempo» aparece o artigo «O inglés despois do Brexit. Que facer con el» da autoría de Jordi Cassany Bates.

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de María Varela Abelairas e narrativa de Adrián Estévez, e completan a sección «O espello das letras» os textos «A novela democrática. Sobre O último barco, de Domingo Villar» que asina o editor literario Carlos Lema, «Un home de mil pezas» de XGG (Xesús González Gómez) sobre a figura de Francisco Fernández del Riego e «Et in Gallaecia ego» de Pär Larson, filólogo que aborda novas cuestións sobre a lírica trobadoresca.

Pechan este número a «Carta de Tiráspol. Transnitria Flash» que asina Xavier Alcalá e os textos «Folerpas sobre un poema escénico feito de danza e teatro» de Afonso Becerra de Becerreá, «O “comandante” da Galiza e a Monarquía do Norte» do historiador Aureliano G. González-Llanos, e na sección de «Artes Visuais» os textos «As pegadas de Castelao nas viñetas de Xaquín Marín» de Félix Caballero, «Miguel Torga, bispo en Compostela» de Francisco Díaz-Fierros Viqueira e pecha o volume o poeta e fotógrafo Vítor Vaqueiro coa súa achega «Ricard Terré. O ato fotográfico (e poético)».

Velaquí a miña recensión ao completo, que tamén se pode ler aquí:
https://issuu.com/mirovillar/docs/cadernodeindochina-g221

A escrita dos poemas en papel de arroz

As bolboretas do Mekong
Cesáreo Sánchez Iglesias
Xerais Poesía, 2018. 214 páxinas

Corenta anos de oficio poético entre As bolboretas do Mekong. Caderno de Indochina e Silencios e conversas de Inverno (1978), nos que Cesáreo Sánchez Iglesias asinou dezaoito libros de poemas, entre eles as escolmas A escrita do silencio: Antoloxía persoal (1997) e Escrita luz (2006), a última bilingüe galego-castelán con versións de Xoán Abeleira. É obvio que nesa longa traxectoria o seu estro transitou temáticas moi diversas, mais tamén moitos deses fíos ganduxan dunha obra noutra.

Sería reducionismo situar este libro nunha cómoda etiquetaxe de «poesía de viaxes», un subxénero de moita produtividade, dos clásicos greco-latinos a Baudelaire, co espléndido “Le voyage” en Les Fleurs du Mal (ben anosado por Gonzalo Navaza), ou a innúmeros poetas de hoxe. Tamén o sería circunscribir ese cuño á obra de Cesáreo poñéndoa en relación con Caderno do Nilo (2014) ou coa memoria descritiva de Mar do fin da terra (1987), O rumor do distante. A escrita da Terra (2000) e A escrita do Camiño Primitivo (2007), os dous últimos sobre os diferentes camiños de peregrinaxe a Santiago de Compostela. Nas «Cartografías», así denomina o índice, os topónimos continuarían a falar de «poesía de viaxes» en sete etapas, desde a orixe en Oleiros á derradeira na inmensidade dos Templos de Angkor, catro a percorrer Vietnam e dúas Camboxa. Repárese no misticismo cabalístico do sete como no título e na estrutura de A árvore das sete palabras (1989), co que coincide na unidade, nos versos longos, na armazón naturalista, nas apelacións á infancia ou na nostalxia.

E tamén sería simplificar falarmos de «poesía política» por moito que a épica dos pobos vietnamita e camboxano, na súa heroica e ardua vitoria contra o exército americano, teña unha recorrente presenza desde a cita inicial “as bolboretas eran as almas dos guerreiros mortos”. Un fío con moita produtividade na poesía de posguerra peninsular, velaí a antoloxía plurilingüe Con Vietnam (1968) Julio Neira (ed.). Prólogo y recopilación de Angelina Gatell, 2016. A escolma fora prohibida pola censura en 1969, baixo a autoritas de Fraga Iribarne, ministro de Información e Turismo, e nela moitas voces galegas, na nosa lingua Lois Diéguez, Celso Emilio Ferreiro, X. L. Franco Grande, Manuel María, Uxío Novoneyra e Ramón Regueira e en castelán Javier Alfaya, María Elvira Lacaci, Lauro Olmo, José Ángel Valente e Pura Vázquez. Entre os moitos versos que os censores esixían suprimir estaban os de Celso Emilio, Franco Grande, Manuel María e Novoneyra.

Vietnam ten unha importante presenza na nosa lírica, desde o «Vietnam Canto» de Uxío Novoneyra, primeira versión de 1967, publicado en 1969 e incorporado a Os Eidos 2; «Digo Viet Nam e basta» de Celso Emilio na súa Viaxe ao país dos ananos (1968); «Roxo Vietnan roxo» de Alexandre Cribeiro en Indo pra máis perto (1979) ou as referencias ao «noso tío» Ho Chi Minh en «Reclamo a libertade pró meu pobo» de Méndez Ferrín, por citar só os máis representativos, e que chegaría aos poetas dos oitenta, como Manuel Rivas e Lois Pereiro, e dos noventa como Rafa Vilar.

A presenza fantasmal do pasado leva a Cesáreo á procura da simbiose entre o sufrimento atroz dos pobos vietnamita e camboxano feridos polo napalm e outros relatos históricos dramáticos: Auschwitz, Treblinka, Stalingrado, Hiroshima, Tlatelolco en 1968, Sabra e Shatila, Palmira e Alepo, mesmo recentes (“No noticiario a imaxe dun meniño sirio a adormecer / a súa inocencia, na praia de Lesbos”), en diálogo cos espazos da nosa memoria: illas de San Simón e de Santo Antón, campo da Rata, o Portiño ou a fosa de Aranga, cemiterios de San Amaro, de Pontesampaio, de Vilarraso ou de Camposancos, “os mortos nas gabias de Lugo non morrían contra ninguén”. Ou “Na tumba de Ho Chi Minh doiome” a dor leva a voz poética até o piñeiro da Caeira onde asasinaron a Bóveda.

Con certeza as páxinas máis duras e sombrizas veñen coa serie de poemas que describen Chocung Ek, os Campos do Silencio, e que dan fe do xenocidio e da barbaridade dos khemer rouge, cos que a memoria retorna á lectura de Primo Levi e a crónica do holocausto. A poesía de Cesáreo convida a relembrar de maneira crítica a crueza de moitos episodios da nosa historia contemporánea. Tanta é a atrocidade que a viaxe procura a éxtase e o misticismo na beleza inconmensurable dos templos de Angkor despois da navegación polo río Tonle Sap, afluente do Mekong, na contemplación do esplendor dos diferentes templos, as torres, as imaxes, as estatuas e os baixorrelevos, os estanques.

A compoñente metaliteraria é moi forte xa de inicio (“Escribo porque me queima o recordo / e as augas do río pasan”), onde a voz poética visita os ausentes no camposanto de Liáns antes da viaxe, na compaña de lecturas como O amante, de Marguerite Duras, enmarcada na Indochina da época colonial dos anos vinte da que na actualidade pouco fica, ou a antibelicista Tres guineas, de Virxinia Woolf, ao tempo que os noticiarios mostran os masacres de Gaza. Lecturas que ilustran o itinerario, como Graham Greene no hotel Continental de Saigón e O home tranquilo, ambientada na Indochina colonial dos cincuenta. E coma un círculo tamén as últimas páxinas tornan metaliteratura (“Escribo este caderno, escribo o Réquiem pola Indochina / a inmolación da luz á señora das sombras”).

A viaxe, o delta do río Vermello (“Chego e non son un estraño”). As catro primeiras partes da travesía por Vietnam van desde Hanoi ao Delta do Mekong (o río dos Nove Dragóns), pasando polas terras altas, Hue e Hoi Han no centro do país, até Saigón e Cu ci no sur. E as dúas últimas, sen abandonar o río Mekong, por Camboxa ou Kampuchea (a terra do Dragón) percorren o seu territorio até Angkor, Patrimonio da Humanidade pola UNESCO desde 1992. A ollada observa e os versos describen a paisaxe de cidades caóticas e superpoboadas, con bandadas de bicicletas, motocicletas ou tuk-tuk, mais tamén a fermosa arquitectura coma os reloxos do Pazo de Correos de Saigón, e as aldeas rurais, moitas flotantes nos diferentes ríos. Procura o encontro coas persoas, a maioría a traballaren no sector primario, na pesca e nos labradíos, nos arrozais, nos cultivos en socalcos, con especial detemento na rapazada por se tratar de países con pirámides poboacionais non avellentadas. Unha nenez que leva á lembranza dos lugares propios, o Puzo do Lago de Maside ou “Eu de neno, en Cimadevila gardo o gando / escribo nas ás da rula, debuxo a miña infancia…”

As sinestesias, as cores e os olores dos mercados, das especias e das herbas aromáticas, dos froitos tropicais, como o durian, dos postos da beirarrúa onde xantar “bolos de arroz envoltos en bananeiras” e beber licores de serpe e escorpión. A beleza indescritible que os versos trazan como a baía Ha Long e os seus numerosos ríos (con nomes fermosos como o río do Perfume, a evocaren as exánimes pedras de Castrelo de Miño), onde navegan as tradicionais embarcacións sampan, ou Mai Chao nas Montañas do Noroeste e “Pecho os ollos: apacentan o gando nos prados da Fonsagrada”, ou a desaparecida xungla de Cu Ci “no cemiterio das árbores que garda o río Saigón”. E sempre a calor pegañenta e sufocante, unha das expresións máis reiteradas é “Vai bochorno”, un calmuzo que deixa paso ás chuvias fortes e torrenciais, porque a presenza do vento monzón tamén se referencia.

O silencio e o recollemento dos lugares de culto, as deidades Buda, Shiva e Visnu, as pagodes, como a de Thien Hau onde se venera a Señora do Mar, que ben puidera ser a nosa Virxe da Barca porque nela hai barcos de madeira como exvotos, os templos que levan nomes exóticos para nós como o Templo da Tartaruga e o son das súas campás que máis unha vez levan a voz poética ao pasado “Escoito a ladíña, cando neno os rexos ennobelan, os sinos / na vella igrexa de Maside. Descalzo sento, escoito”. Unha curiosidade que o fai testemuña da ofrenda de flores e dun porquiño no templo da Sra SU ou duns ovos e unha cachola de porco nunha pagode de Phnom Penh (a cidade dos Tres Ríos), semellante á nosa propia tradición documentada no Santo Antonio, ou observador da cerimonia do Caodaísmo, onde “Tocan os gons e reverberan. Os violíns con son repetitivo”.

A banda sonora é importante, como sucedía en Tempo transfigurado (2017) de maneira fulcral, mais xa naquel O cántico da fonte (1982), agora con músicas pop como Dylan, The Doors, Seeger, Joan Baez, Zappa, Janis Joplin, Bing Crosby, Armstrong ou Led Zeppelin, e unha e outra vez Good morning, Vietnam, co que a radio americana saudaba outro día de ocupación. E músicas de raíz, as frautas que acompañan a danza da primavera das bailarinas thai, o son do sinxelo instrumento monocorde dan bau, que nas urbes deixan paso aos ruídos das rúas e dos mercados e nos lugares recónditos aos sons da natureza, chicharras, grilos, aves (“todo é un fervellar de paxaros”).

«Poesía de viaxes» si, mais non só espello de xeografías distantes, senón tamén da experiencia da observación e da indagación, da memoria íntima autorreferencial e da histórica, da reflexión persoal e colectiva, da meditación, da metaliteratura, é dicir, «poesía da vida», como dixo José Hierro.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario