Os exemplares asinados do libro «O nariz de Fiz» vanse co #dragónValleInclán para Ourense e Compostela

O pasado día 2 de abril conmemorouse o Día Internacional do Libro Infantil e Xuvenil co fin de lembrar o nacemento do escritor danés Hans Christian Andersen, autor prolífico de contos infantís (e non só). A mensaxe deste ano foi escrita polo poeta esloveno Peter Svetina, do que se non estou errado non hai obra traducida ao galego, mais si ao castelán, e ilustrado por Damijan Stepancic. A versión galega da mensaxe foi traducido por Héctor Cajaraville e pódese ler na páxina da OEPLI ou na de GALIX.

As persoas que seguen esta bitácora ou a miña conta de Twitter puideron participar no sorteo de dous exemplares asinados da miña novela infanto-xuvenil, xa descatalogada, O nariz de Fiz (Deputación de Ourense, 2008), que recibiu o V Premio de Literatura Infantil e Xuvenil “Pura e Dora Vázquez”, convocado anualmente pola Deputación de Ourense, e que na súa publicación ilustrou a alacantina Lola Lorente.

Había que lle dar axeitada resposta á seguinte pregunta:
No relato chega á Vilancosta, lugar imaxinario, a compañia de teatro Talía para representar con monicreques unha obra de Ramón María del Valle-Inclán. Por que título é coñecida?

a) Zeralda e o dragón.
b) Dragona.
c) A cabeza do dragón.
d) Os ollos do dragón.
e) O nacemento do dragón.

Resposta
As respostas debían enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal, nun chío coa palabra-chave ou hashtag #dragónValleInclán ou unha mensaxe directa dirixidos á conta de twitter @MiroVillar indicando un enderezo de contacto.

En efecto, a resposta correcta era a c) A cabeza do dragón, peza que nesa altura non estaba traducida ao galego porque a familia do dramaturgo non o permitía. Recentemente foi levada á escena na nosa lingua por Producións Excéntricas, con adaptación/tradución de Quico Cadaval.

a) Zeralda e o dragón é de Agustín Fernández Paz; b) Dragona é de Xavier Queipo; d) Os ollos do dragón é de Àngells Gardella (tradución de Mª Victoria Moreno) e e) O nacemento do dragón é de Wang Fei (tradución de Fernando Moreiras).

Moito me agradaría que todas elas recibisen exemplares do libro mais non era posible e foron sorteados dous entre as 9 respostas atinadas. Cada exemplar leva a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que o gañador ou gañadora sinale e esas dúas persoas foron:

@NolasCid (Manuela Iglesias Cid, de Ourense)
@franvarela29 (Fran Varela, de Compostela)

Obrigado, moitas grazas a todas as persoas que participaron no sorteo.

E moitos parabéns ás dúas persoas premiadas e a gozardes coa lectura!

Publicado en Infantil, Narrativa, Premios | Deixa un comentario

Hemeroteca: 44 recensións literarias no semanario A Nosa Terra entre 1987 e 1994


(Portada do nº O de A Nosa Terra)

O pasado 2 de abril anunciábase, non sen tempo, a completa dixitalización e o acceso público a todos os números en papel do desaparecido semanario nacionalista A Nosa Terra, grazas a un acordo técnico asinado entre a Fundación A Nosa Terra, que aínda mantén actividade na rede, e o Consello da Cultura Galega. A hemeroteca pódese consultar para lectura ou descarga nestas dúas ligazóns:

Hemeroteca

http://consellodacultura.gal/fondos_documentais/hemeroteca/coleccion.php?id=7523

A edición contemporánea desta cabeceira, que recollía o nome daqueloutra nacida en 1907, percorre máis de tres décadas desde o seu nº 0 (2 de decembro 1977), até o derradeiro en papel, nº 1417 (29 de xullo 2010), pois en agosto a empresa editora anunciou suspensión de pagamentos.

Esta dixitalización é para min, sen lugar a dúbidas, unha magnífica nova por moitas razóns, xa que me permite reconstruír paisaxes vividas na miña formación persoal ou lectora. De feito, puiden recuperar para o meu arquivo 44 recensións literarias, agás algunha excepción case todas elas sobre libros de poesía, que publiquei no seu «Guieiro cultural» entre nº 324 (8 de outubro 1987) e o nº 611 (3 de marzo 1994), pois nesta altura a chamada do escritor e xornalista Antón Lopo (daquela aínda Antón Rodríguez López ou Antón R. López) fixo que pasase a colaborar con recensións nas páxinas culturais do xornal O Correo Galego, e xa non fun quen de compatibilizar estas angueiras cos meus últimos anos de estudo na Facultade de Filoloxía.

Na primeira desas recensións en ANT ocupeime do poemario Mar do Fin da Terra, de Cesáreo Sánchez Iglesias, e na derradeira reseñaba o poemario De mañá qué medo (Tristura e paixón en Compostela), de Xosé María Álvarez Cáccamo. Escritas na denominada normativa de mínimos, que era maioritaria no semanario, velaquí deseguida os títulos e datas de todas elas:

1  “Veñen as palavras fulvas do Cesáreo”. A Nosa Terra, 324, 8 de outubro, 1987. (sobre Mar do Fin da Terra, de Cesáreo Sánchez Iglesias)

2  “As voces antigas do trovador”. A Nosa Terra, 329, 18 de decembro, 1987. (sobre Amor e tempo liso (Cancioneiro), de Darío Xohán Cabana)

3  “Memória da Yourcenar”. A Nosa Terra, 332, 28 de xaneiro, 1988. (sobre o pasamento de Marguerite Yourcenar)

4  “Fábulas recontadas na noite”. A Nosa Terra, 341, 12 de maio, 1988. (sobre Lenha Seca. Fábulas recontadas na noite, de Fernando Costa Andrade)

5  “Cantigas de amor vilao”. A Nosa Terra, 343, 28 de maio, 1988. (sobre Cantigas de amor vilao, de Darío Xohán Cabana)

6  “Fernando Pessoa ao trasluz dun documento”. A Nosa Terra, 349, 7 de xullo, 1988. (sobre a Acta de nascimento de Fernando Pessoa)

7  “As imagens de Viegas”. A Nosa Terra, 359, 20 de outubro, 1988. (sobre As imagens, de Francisco José Viegas)

8  “Jerónimo Baía, poeta barroco lusitano”. A Nosa Terra, 363, 17 de novembro, 1988. (sobre a Antologia da poesia do período barroco, de Natália Correia)

9  “O choro de África com os olhos secos”. A Nosa Terra, 400, 21 de setembro, 1989. (sobre unha década sen Agostinho Neto)

10  “A lírica galego-portuguesa”. A Nosa Terra, 403, 28 de outubro, 1989. (sobre A lírica galego-portuguesa, de Elsa Gonçalves e Maria Ana Ramos)

11  “Luís Pimentel, o poeta que lle tapou os pés aos versos”. A Nosa Terra, 410, 30 de novembro, 1989. (sobre a obra poética de Luís Pimentel)

12  “Ramón Caamaño, un mar de rostros na Costa da Morte”. A Nosa Terra, 417, 25 de xaneiro, 1990. (sobre o Album de Ramón Caamaño, de Manuel Sendón e X. L. Suárez Canal)

13  “Cláudio Murilo, metáfora de viver”. A Nosa Terra, 418, 1 de febreiro, 1990. (sobre Caderno de Proust, de Cláudio Murilo Leal)

14  “A pátria do mar de Darío X. Cabana”. A Nosa Terra, 420, 15 de febreiro, 1990. (sobre Patria do mar, de Darío Xohán Cabana)

15  “Ólisbos, os amantes da palavra”. A Nosa Terra, 422, 1 de marzo, 1990. (sobre a revista Ólisbos, os amantes da palavra)

16  “Un libro anti V Centenário”. A Nosa Terra, 427, 5 de abril, 1990. (sobre Nova Crónica de Indias, de Avilés de Taramancos)

17  “Literatura pret a porter”. A Nosa Terra, 434, 31 de maio, 1990. (sobre Ningún cisne, de Manuel Rivas)

18  “Poesia de oficio”. A Nosa Terra, 435, 7 de xuño, 1990. (sobre As torres no ar, de Avilés de Taramancos)

19  “Poetas malditos”. A Nosa Terra, 437, 21 de xuño, 1990. (sobre Banquete, de Lino Braxe)

20  “O verso era un camiño”. A Nosa Terra, 439, 5 de xullo, 1990. (sobre A árvore das sete palavras, de Cesáreo Sánchez Iglesias)

21  “Literatura angolana de vangarda”. A Nosa Terra, 442, 27 de xullo, 1990. (sobre Cartas de amor, de João André da Silva Lopito Feijóo)

22  “Un poemário algo hermético”. A Nosa Terra, 445, 21 de setembro, 1990. (sobre A cámara de névoa, de Vítor Vaqueiro)

23  “María Mariño, noiesa do Caurel, dinamiteira da fala”. A Nosa Terra, 448, 11 de outubro, 1990. (sobre a obra poética de María Mariño)

24  “Quando o sol arde na noite, un trasfondo da transición, de Joel Gómez”. A Nosa Terra, 456, 7 de decembro, 1990. (sobre Quando o sol arde na noite, de Joel Gómez)

25  “Os amantes da palavra, Ólisbos”. A Nosa Terra, 460, 11 de xaneiro, 1991. (sobre a revista Ólisbos, os amantes da palavra)

26  “A poética da luz”. A Nosa Terra, 467, 1 de marzo, 1991. (sobre Regreso e advenimento, de Xavier Seoane)

27  “Unha voz nova e consistente”. A Nosa Terra, 470, 21 de marzo, 1991. (sobre Tempo van de porcelana, de Martín Veiga)

28  “A Costa da Morte fotografada en imaxes e palavras. Xurxo Lobato e César António Molina na procura da simbiose”. A Nosa Terra, 498, 21 de novembro, 1991. (sobre A fin da Fisterra. Viaxe á Costa da Morte, de Xurxo Lobato e César António Molina)

29  “O Lume Branco, de Xosé Maria Álvarez Cáccamo”. A Nosa Terra, 503, 27 de decembro, 1991. (sobre O lume branco, de Xosé Maria Álvarez Cáccamo)

30  “Un poeta esquecido no centenário do seu nacimento. Roberto Blanco Torres (1891-1936), unha obra poética crebada polo fascisno”. A Nosa Terra, 506, 23 de xaneiro, 1992. (sobre a obra poética de Roberto Blanco Torres)

31  “Queréncia polo clásico”. A Nosa Terra, 512, 6 de marzo, 1992. (sobre Visitantes, de Xabier Rodríguez Baixeras)

32  “A escrita, espello de vida”. A Nosa Terra, 520, 30 de abril, 1992. (sobre Música reservada, de Luísa Villalta)

33  “Defensa da alegria”. A Nosa Terra, 533, 30 de xullo, 1992. (sobre Himno Verde, de Bernardino Graña)

34  “Unha continuación no tránsito”. A Nosa Terra, 534, 10 de setembro, 1992. (sobre A porta de lume, de Xesús Manuel Valcárcel)

35  “A iteración da nostálxia”. A Nosa Terra, 538, 8 de outubro, 1992. (sobre Este é o tempo do sal, de Xosé Manuel Millán Otero)

36  “Territórios diversos”. A Nosa Terra, 548, 17 de decembro, 1992. (sobre Poemas da luz e da loucura, de Henrique Rabunhal)

37  “Romper coa estética dos 80”. A Nosa Terra, 552, 14 de xaneiro, 1993. (sobre Persianas, pedramol e outros nervios, de Fran Alonso)

38  “O herdo dun Poeta”. A Nosa Terra, 557, 18 de febreiro, 1993. (sobre Última fuxida a Harar, de Avilés de Taramancos)

39  “Matéria sensível”. A Nosa Terra, 566, 22 de abril, 1993. (sobre Areas de fondo, de Xesús Manuel Valcárcel)

40  “A densidade da emoción”. A Nosa Terra, 577, 8 de xullo, 1993. (sobre Fuxidíos, de Eva Veiga Torre)

41  “Exceso de ornamentación”. A Nosa Terra, 579, 22 de xullo, 1993. (sobre Abandono da noite, de Manuel Xosé Neira)

42  “Preséncia da desolación”. A Nosa Terra, 580, 29 de xullo, 1993. (sobre Do olvido o rio, de Cesáreo Sánchez Iglesias)

43  “Pracer da nova poesia”. A Nosa Terra, 581, 5 de agosto, 1993. (sobre Ritos de auga, de Xosé Manuel Vélez)

44  “Unha volta ao real”. A Nosa Terra, 611, 3 de marzo, 1994. (sobre De mañá qué medo (Tristura e paixón en Compostela), de Xosé María Álvarez Cáccamo)

(Imaxe da primeira recensión)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Sorteo de dous exemplares asinados do relato O nariz de Fiz neste Día Internacional do Libro Infantil e Xuvenil

O día 2 de abril conmemórase o Día Internacional do Libro Infantil e Xuvenil co fin de lembrar o nacemento do escritor danés Hans Christian Andersen, autor prolífico de contos infantís (e non só). A mensaxe deste ano foi escrita polo poeta esloveno Peter Svetina, do que se non estou errado non hai obra traducida ao galego, mais si ao castelán, e ilustrado por Damijan Stepancic. A versión galega da mensaxe foi traducido por Héctor Cajaraville e pódese ler na páxina da OEPLI ou na de GALIX.

A mellor celebración é a lectura, polo que máis unha vez vou realizar outro sorteo de libros. Como promoción da lectura na nosa lingua e contra a crise que vai traer este longo confinamento (que tamén vai influír e moito no libro e na cultura galega), nesta ocasión vou realizar un sorteo de dous exemplares asinados da miña novela infanto-xuvenil, xa descatalogada, O nariz de Fiz (Deputación de Ourense, 2008), que recibiu o V Premio de Literatura Infantil e Xuvenil “Pura e Dora Vázquez”, convocado anualmente pola Deputación de Ourense, e que na súa publicación ilustrou a alacantina Lola Lorente. A pregunta vai ser aínda máis sinxela. Velaí:
BASES
O sorteo é internacional. Poderán participar persoas de todo o mundo que teñan interese pola literatura en lingua galega.
Pregunta
Para participar cómpre dar axeitada resposta á seguinte pregunta:
No relato chega á Vilancosta, lugar imaxinario, a compañia de teatro Talía para representar con monicreques unha obra de Ramón María del Valle-Inclán. Por que título é coñecida?
a) Zeralda e o dragón.
b) Dragona.
c) A cabeza do dragón.
d) Os ollos do dragón.
e) O nacemento do dragón.
Resposta
As respostas deben enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal, nun chío coa palabra-chave ou hashtag #dragónValleInclán ou unha mensaxe directa dirixidos á conta de twitter @MiroVillar indicando un enderezo de contacto.
Premios
Dous exemplares de O nariz de Fiz sorteados entre todas as respostas que atinen. Cada exemplar levará a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que o gañador ou gañadora sinale.
Prazo
Desde hoxe mesmo até as 23:59 do 14 de abril do 2020, conmemoración do nacemento da II República, que levou moito teatro ambulante ao rural. Boa sorte!

Publicado en Efemérides, Infantil, Narrativa, Premios | Deixa un comentario

Poema (C): «La balsa de la Medusa», de Carlos Penelas

Poesía desde e para o confinamento. Máis unha vez e grazas ao meu caro amigo Manuel Suárez Suárez recibo outro poema inédito, acorde cos tempos que estamos a vivir, de Carlos Penelas (Buenos Aires, 1946), autor con raíces galaicas e con moita relación co noso País como se pode ler na autobiografía do seu propio sitio web.

Reproduzo deseguida o poema de Carlos Penelas, a quen coñecín brevemente anos atrás, en 1997, cando foi convidado a participar no Congreso de Poesía 50º Aniversario de Cómaros Verdes de Aquilino Iglesia Alvariño que se realizou en Vilagarcía de Arousa, onde presentou un interesante e ben documentado relatorio sobre «Poesía e inmigración en José Conde».

La balsa de la Medusa

Estoy en mi biblioteca.
Por la pequeña ventana miro una pared.
Sobre mi escritorio una cita de Dante,
un conjuro de la fugacidad y de la muerte.
Sé de la desolación en las calles,
de cisnes en canales venecianos,
y zorros deambulando en Trafalgar Square.
La aflicción ensombreció los caminos del Apóstol,
divinidades de invisibles designios.
Delfines en Cerdeña, miles de ciervos en Nara.
En Nueva York un fanático delirio
abandona voces impasibles.
Se cierran fronteras, laberintos, puertos.
En las villas miserias no hay agua
ni pianos ni magnolias.
Sólo desamparo y miradas tribales.
Me dicen que patrullan barrios,
que acecha el miedo, el suicidio, la bruma,
que el dolor habita en mezquinos lechos,
huérfanos de belleza y de estrellas.

Por la pequeña ventana de mi biblioteca
miro el velamen de una barca.

Carlos Penelas
Buenos Aires, 25 de marzo de 2020

Publicado en Poesía | Deixa un comentario

«Versos póstumos do mellor poeta do mar», por Xesús Fraga

Hoxe as páxinas de Cultura do xornal coruñés La Voz de Galicia recollen a nova intitulada «Versos póstumos do mellor poeta do mar» e asinada polo xornalista e escritor Xesús Fraga, para dar conta de que no 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a RAG fixo pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia. Unha nova que reproduzo na imaxe superior e que tamén recolle unhas palabras da miña conversa onte con Xesús Fraga. Velaí.

Publicado en Poesía | Deixa un comentario

O arquivo da Academia comparte a poesía póstuma de López Abente, no 142 natalicio do poeta


(Retrato de López Abente. Fonte: Arquivo RAG)

O longo proceso, de anos, de pescuda para a elaboración da edición literaria da Poesía Completa, de Gonzalo López Abente (Espiral Maior, 2012, en coedición coa Fundación López Abente), levoume tamén aos arquivos da Real Academia Galega, en tempos menos propicios para os fondos desta institución e que puiden consultar ás veces con demasiadas dificultades.

O proceso de modernización levado na entidade nos últimos anos propicia que, hoxe, no 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a RAG faga pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia. Unha nova que reproduzo deseguida, que me enche de satisfacción e que é de interese para as persoas amantes da literatura. Mágoa que veña a se producir nun momento no que a Fundación López Abente semella estar ferida de morte.

O arquivo da Academia comparte a poesía póstuma de López Abente

24/03/20| Actualidade

Tal día coma hoxe, o 24 de marzo de 1878, nacía en Muxía Gonzalo López Abente. O escritor participou no movemento de renovación da literatura galega promovido polas Irmandades da Fala con novelas como O diputado por Veiramar (1919) ou a obra de teatro María Rosa (1921) –estreada polo Cadro de Declamación das Irmandades da Coruña–, mais na súa obra sobresaen os versos que, en palabras de Vicente Risco, o converteron no mellor poeta do mar. A Real Academia Galega conserva unha boa mostra dun universo creativo que sempre tivo como epicentro a Costa da Morte, unha serie de textos autógrafos que permaneceron inéditos ata despois do pasamento do autor. A institución acaba de completar a dixitalización deste fondo documental, dispoñible na Rede a través do Arquivo Dixital de Galicia.

“[Gonzalo López Abente] foi sempre un namorado dos silencios de Muxía, dos poentes enxergados dende a soleira da Nosa Señora, dos calmos paseares polas praias e costas e as terras que a ilas deitan pautadas por os ríos calados. A xeografía poética de López Abente alóngase pouco, afonda moito e tén a Muxía por síntesis, chave e rosa”, despedíao Ramón Otero Pedrayo na necrolóxica publicada no Boletín da Real Academia Galega tras a súa morte en 1963. Proba deste retrato son os manuscritos do autor conservados na RAG, cuxo valor especial radica na súa natureza inédita. De feito, a partir deles fixéronse dúas das edicións póstumas de López Abente.

Co gallo do Día das Letras Galegas que lle dedicou, a Academia editou en 1971 o poemario Monza de frores bravas para Nosa Señora da Barca, quince composicións dedicadas á virxe muxiá que Gonzalo López Abente lle entregara ao académico e daquela presidente da institución, Sebastián Martínez-Risco, en 1960. Catro décadas despois sairía do prelo Bretemada, unha edición ao coidado de Miro Villar que reproduce cen poemas escritos entre 1917 e 1922. O fondo documental do creador de Muxía na RAG inclúe tamén outros poemas que foron igualmente dixitalizados, completando así o traballo previo de catalogación e descrición desenvolvido polo arquivo.

(Fragmento do manuscrito do poema “A oferta”, de Monza de frores bravas para Nosa Señora da Barca. Fonte: Arquivo da RAG)

A TEMPESTADE
(…)
A rexa tempestade, o vento fero
e o mar que se retorce e ruxe de ira
non son capaces de torcer a senda
que sigue a barca miña.
É forte o corazón, o brazo é forte
i-o amor mais forte ainda.
Corre ben, negra barca, que o meu faro
coma unha estrela brila!
Meu amor, meu amor,
cara ti vou axiña!

Fragmento do poema “A tempestade”. Reproducido a partir do mecanoscrito de Bretemada

Fragmento do poema “A tempestade”, parte de Bretemada. Fonte: Arquivo da Real Academia Galega

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Teatro | Deixa un comentario

Mensaxe de Audrey Azoulay, Directora Xeral da UNESCO, co gallo do Día Mundial da Poesía, 21 de marzo de 2020 (Versión galega)

Máis unha vez, neste 21 de marzo do 2020, no vinte e un aniversario do Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa Directora Xeral, Audrey Azoulay. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. A Mensaxe, que inclúe citacións literarias de Franz Kafka ou de John Felstiner, inclúe uns verso do primeiro poeta mapuche candidato ao Nobel de Literatura, Elicura Chihuailaf. Velaquí.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2020 (Versión galega)

Retomando o fío das palabras do novelista Franz Kafka, cando escribiu que “Un libro debe ser o machado que fenda o mar conxelado no noso interior”, John Felstiner, profesor de Stanford, pregúntase no título do seu libro: Pode a poesía salvar a Terra?

“Por que apelar aos praceres da poesía cando chega o momento de responder cun envite? A resposta empeza polo individuo: é o individuo quen fala polos poemas e a quen os poemas falan. Do noso interior, un a un, pode xurdir a vontade de actuar. Xa que somos o receptor da beleza e da forza dos poemas, temos a oportunidade de recoñecermos e alixeirarmos a pegada que deixamos nun mundo onde só a naturaleza ten unha importancia vital.”

A orquestración das palabras, o colorido das imaxes e a contundencia dunha boa métrica outórganlle á poesía un poder sen parangón: o poder de extraernos do cotián para lembrarnos a beleza que nos rodea e a resistencia do espíritu humano.

Este ano, no que poñemos punto final ao Decenio das Nacións Unidas sobre a Diversidade Biolóxica e inauguramos o Ano Internacional da Sanidade Vexetal das Nacións Unidas, a UNESCO rende tributo a poetas do pasado e do presente que loitaron e loitan pola diversidade biolóxica e a conservación da natureza.

Aínda que a protección da diversidade biolóxica é un tema que apenas agora empeza a calar na sociedade, os poetas levan milleiros de anos animando o lector a apreciar a beleza do mundo natural. O amor, a morte e a natureza son quizais os temas máis frecuentados pola poesía. De Garcilaso de la Vega a Victor Hugo, de Aleksandr Pushkin a Sarojini Naidu, desde sempre o poeta recoñeceu e honrou unha profunda vinculación entre as emocións humanas e a riqueza do contorno.

Ultimamente as/os poetas comezaron a utilizar a súa memoria cultural e as súas preocupacións ecolóxicas para daren testemuño do cambio climático. Coa súa obra estes “ecopoetas” sitúan o patrimonio natural e cultural no centro do debate político e fan del unha cuestión de supervivencia. O poeta mapuche contemporáneo Elicura Chihuailaf expresa con poderosa elocuencia este vínculo entre saber indíxena e protección dos ecosistemas:

Aprendo daquela os nomes das flores e das plantas.
Os insectos cumpren a súa función.
Nada está de máis neste mundo.
O universo é unha dualidade,
o bo non existe sen o malo.
A Terra non lle pertence á xente.
Mapuche significa “Xente da Terra”. (1)

A poesía aniña no máis fondo do que somos, mulleres e homes que conviven no mundo de hoxe, abeberándose no legado das xeracións pasadas e custodiando este mundo para os nosos fillos e netos. Ao celebrarmos hoxe a poesía, celebramos a nosa capacidade de loitar unidos pola diversidade biolóxica como “preocupación común da humanidade” e como parte integral do proceso de desenvolvemento internacional.

(1. De “La casa Azul en que nací”, Recado confidencial a los chilenos, Elicura Chihuailaf, 1999)

Pódese descargar de balde premendo na ligazón do título, do portal Memoria Chilena)

Publicado en Efemérides, Poesía | Deixa un comentario

O poema “Días de wolframio” en #apuntamentosvisuais

O poema “Días de wolframio”, do meu libro Equinoccio de primavera (Ferrol: Sociedade de Cultura Valle Inclán. Accesit do Premio Esquío, 1998) protagoniza un dos primeiros #apuntamentosvisuais en educación que puxo en andamento @GZvisual, desta volta da man de @diana_pastoriza, con motivo da celebración do Día Mundial da Poesía.

Obrigado, moitas grazas pola (re)didusión e por esa plástica diáfana.

Publicado en Arte, Efemérides, Poesía | Deixa un comentario

«Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz». Por Xosé María Rei Lema

A edición dixital do xornal La Voz de Galicia-edición de Carballo publica un excelente artigo do filólogo Xosé María Rei Lema para lembrar o 75 aniversario do pasamento do poeta e crego Matías Mª. Escariz Méndez, home que tivo moita vinculación co territorio da Costa da Morte e despois coas terras do Morrazo.

Este texto do noso amigo Chema Rei Lema é o achegamento biográfico interesante a un autor pouco coñecido e divulgado e do que a súa obra aínda agarda o rescate, co decidido apoio dalgún dos concellos costeiros (Cee, Muxía ou Fisterra) cos que tivo vinculación.

En abril de 2016 nesta bitácora publiquei a anotación intitulada «”O cerro d’o Pindo”, un poema de Matías M. Escariz Méndez na revista Finisterre (1928)» para dar conta dun texto poético que exhumara o historiador Luís Lamela García e da que reproduzo o seguinte parágrafo:

«Teño escrito algún breve artigo sobre este párroco literato na edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia e tamén o teñen feito o amigo poeta Modesto Fraga e Xosé María Rei Lema, que escribiu un Dicionario de Escritores da Costa da Morte, mais a persoa que mellor coñece a biografía e a obra de Matías Mª. Escariz Méndez é sen dúbida a profesora e investigadora Xulia Marqués Valea, que compilou a maioría da súa obra (aínda sen publicar e que o Concello de Fisterra debería promover), e que tamén lle dedicou varias páxinas no volume A literatura galega no xornal “El Compostelano”: 1920-1946 (Santiago de Compostela: O Correo Galego, 1999).»

E, con licenza do autor, reproduzo deseguida o artigo de Xosé María Rei Lema.

Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz

Estivo ao fronte de varias parroquias muxiás e publicou as súas composicións en xornais e revistas

Chema Rei Lema
15/02/2020

O pasado 8 de febreiro fixéronse os 75 anos da morte de Matías Escariz, un dos nosos poetas máis prolíficos e tamén dos máis descoñecidos. A pesar de que xa fora reivindicado hai tempo nestas páxinas por Miro Villar ou Modesto Fraga, este crego «fisterrán» continúa no esquecemento e a súa obra espallada por revistas e xornais. Aproveitando esta data significativa dos 75 anos da súa desaparición, imos botar un pouco de luz sobre a súa figura.

Matías María Escariz Méndez naceu o 12 de decembro de 1881 en Buenos Aires, na emigración na que casaran seus pais. El, Francisco Escariz Canosa, natural de Denle, na parroquia fisterrá de San Vicente de Duio, o menor de seis irmáns dunha familia con fondas raíces nesta freguesía. Ela, María Méndez Gundín, orixinaria do lugar da Catuxa, da parroquia de Santiago de Arteixo, tamén a menor dos cinco irmáns desta familia con orixes en varias parroquias arteixás. Con pouco máis de cinco anos, o pequeno Matías vén para Galicia con seus pais: o 10 de abril de 1887 desembarca no porto de Vigo o vapor Graf Bismarck que os trae. Aséntanse na vila de Corcubión, onde a familia Escariz Méndez recibe a chegada de Josefa Francisca o 27 de febreiro de 1890, mais a alegría dura pouco e o 6 de maio dese mesmo ano falece a pequena.

O noso protagonista xa mozo vai ir para Santiago cursar a carreira eclesiástica. Expedíronlle o título de tonsurado en decembro de 1903, o de subdiácono en xaneiro de 1906 e o de diácono en abril deste ano. O 20 de xuño de 1906 é nomeado ecónomo de San Xoán de Bardullas e unidos. O 26 de outubro toma posesión desta parroquia muxiá, xunto coas de Santiso de Vuiturón e Santa Locadia de Frixe. Aquí vai estar ata que a comezos de 1914 é destinado ao concello da Estrada, en concreto a Santa Cristina de Vea. Sete anos botou nela ata que volve á súa terra, pois en febreiro de 1921 destínano ás parroquias de San Vicente e San Martiño de Duio, onde desenvolvería unha ampla actividade, que mesmo traspasou fronteiras (foi socio das entidades bonaerenses ABC de Corcubión e Finisterre en América), e foi aquí onde comezaría a súa produción literaria.

Guerra civil

Tivo que abandonar as parroquias fisterrás por supostos «problemas veciñais» e vai ir para Santiago en outubro de 1930, como capelán do Asilo das Oblatas. A pesar de que estivo menos de dous anos na cidade compostelá, a súa actividade foi moi intensa, tanto relixiosamente (foi nomeado Cronista da Orde Terciaria dos Franciscanos) coma no campo literario. En xuño de 1932 envíano para Betanzos, como capelán do Asilo de Ancianos Desamparados García Hermanos, onde estará ata que volve á súa comarca. A Guerra Civil colleuno como ecónomo de San Cibrán de Vilastose, en Muxía, pero en 1940 xa estaba de novo nas Mariñas, pois aparece como capelán das monxas de Meirás (Sada), onde nese mesmo verán oficia unha misa á que asiste Carmencita Franco. Aquí botou polo menos dous anos, ata que nos sorprende a súa presenza como capelán da Comunidad de Hijas de Nuestra Señora de Cangas de Morrazo no momento da súa morte, o 8 de febreiro de 1945.

Este percorrido pola súa traxectoria profesional como sacerdote vai ter moita importancia tamén no campo literario, pois boa parte da súa produción reflicte os lugares nos que habitou. Como dixemos foi un autor moi prolífico, pois del temos constancia da publicación de 150 poemas, dos que 104 son en galego e 46 en castelán, ademais de tres contos breves en galego. E todo nun espazo de pouco máis de sete anos, pois as primeiras referencias son de 1928, cando comeza a publicar na revista bonaerense Finisterre, voceiro da asociación de emigrantes fisterráns. Será a mediados de 1929 cando inicie a colaboración na súa publicación de cabeceira, que vai ser o xornal El Compostelano. No desaparecido medio santiagués vai editar un total de 127 poemas (catro deles repetidos), dos cales 86 son en galego e 41 en castelán. Eses 86 poemas en galego convérteno no autor que máis poemas publicou na nosa lingua neste xornal entre 1925 e 1936, segundo os datos que ofrece Xulia Marqués no seu libro A Literatura galega no xornal El Compostelano (1920-1946), no que tamén elabora unha pequena biografía de Matías Escariz. A colaboración con este periódico foi ininterrompida ata marzo de 1935. Con todo, en 1941 aparecería un poema titulado A Galicia (O derradeiro Adiós de Pérez Lugín) coa seguinte anotación: «Optó al premio Pérez Lugín» -galardón creado pola Asociación da Prensa da Coruña para premiar o mellor traballo literario que enxalzase a Galicia-, pero que non era senón unha versión dun anterior titulado O derradeiro adiós de Murguía. En El Compostelano tamén publicaría entre 1931 e 1934 outros escritos en castelán referidos a cuestións relixiosas, moitos deles agrupados baixo os títulos xenéricos de Carta a un Terciario Franciscano ou Carta a un infiel.

Unha segunda publicación de referencia para Escariz era a prestixiosa revista viguesa Vida Gallega, na que deixou entre 1929 e 1934 un total de 81 poemas (61 en galego), moitos deles compartidos co xornal santiagués. A súa produción tamén chegou á Arxentina, pois xunto coa citada revista Finisterre, deixou a súa pegada en publicacións como Céltiga, Boletín Oficial de la Sociedad Nueva Casa de Galicia, Revista Oficial del Centro Gallego de Avellaneda ou Betanzos. Centro Cultural Betanzos. Incluso o atopamos na madrileña España Marítima, así como no ourensán La Zarpa e en La Voz de Galicia.

A temática que domina nas súas composicións é a relixiosa, tanto na súa vertente de fervorosa fe, como na máis lúdica das celebracións de festas e romarías. Xunto a ela hai que subliñar o seu gusto polo costumismo e a exaltación da paisaxe que o rodea (con predominio das terras fisterrás, compostelás e mariñás). Mais tamén ten varias composicións nas que incide na temática social e mesmo lingüística e política, sobre todo nos tempos da II República, como ese poema dedicado ás Mocedades Galegas ¡Arriba, Mociños!, ou en ¡¡Meu pobo gallego, esperta!!. Dentro da temática paisaxística, a súa terra fisterrá aparece en poemas como ¿Por quén chamar?, A vila de Cee, O Santo Cristo de Fisterre, ¡Corcubión!, Pregaria á Virxe d’a Xunqueira, como tamén reflicte actividades propias da nosa zona, como o traballo no mar ou O panillo.

En definitiva, unha ampla produción poética, que aínda que non destaque pola súa alta calidade, si é mostra dun eloxiable labor literario dun escritor de noso que non debe quedar perdido no esquecemento.

Publicado en Estudos literarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXX): «Bazarra, un topónimo singular do noso territorio»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha cala na nosa toponimia costeira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Bazarra, un topónimo singular do noso territorio

Resultan encomiables e meritorios os recentes labores de investigación e de divulgación en materia de toponimia realizados polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG), que perseguen a recuperación e a conservación da nosa memoria colectiva nese ámbito.

As diferentes liñas de traballo abranguen varias iniciativas, como a campaña de charlas denominada Toponimízate, que xa visitou concellos como Mazaricos e Muxía, centrada na difusión da toponimia local e en ensinar o funcionamento da aplicación Galicia Nomeada. Este recurso, dispoñible nunha versión de escritorio e tamén nunha aplicación para móbiles Android e iOS, posibilita que calquera persoa faga chegar topónimos ou microtopónimos da súa contorna. Todas as propostas das persoas usuarias da app contarán coa obrigada supervisión dos especialistas do Seminario de Onomástica da RAG. Ese espazo virtual permitirá xeorreferenciar os nomes do territorio e poder acompañalos de fotografías, textos e gravacións coa súa pronuncia, lendas asociadas ou descricións.

A maiores, tamén serán material para alicerzar a chamada colección Terra Nomeada, na que até hoxe viron a luz os volumes dedicados aos topónimos de Ames, Agolada, Trabada, A Estrada e Begonte e Rábade.

No meu/noso territorio da infancia e da mocidade sempre nos causou fascinación o singular topónimo Bazarra da miña parroquia natal de Toba (Cee), un topónimo hoxe de sobras escoitado grazas a que unha gasolineira, que o pasado ano celebrou o 50 aniversario nesa ubicación, decidiu con excelente criterio preservar o nome do lugar.

Para nós posúe ademais outra significación emotiva, xa que nos tempos de estudo nas diversas facultades compostelás quen fixemos a viaxe centos de veces nos autocares, lentos, na daquela empresa “Finisterre”, ao chegarmos a Bazarra viamos por vez primeira a ría, o Mar. Era a constatación de que xa estabamos de novo na casa familiar.

A singularidade de Bazarra como topónimo pódese consultar no portal Toponimia de Galicia, onde é o único resultado en todo o territorio galego (ver imaxe superior). Máis feraz é a procura na Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega (ILG), que documenta 251 apelidos Bazarra, coas maiores porcentaxes nas localidades de Porto do Son, con diferenza, Muros e Noia, só superadas polas cidades en números absolutos, por razóns obvias derivadas da emigración rural ás áreas urbanas. (ver imaxe inferior)

O meu interese polo topónimo levoume a consultar con dous grandes especialistas na disciplina. Pregunteilles cal podería ser a súa orixe ou o seu significado? E engadía, a xeito de hipótese, talvez “lugar alto”, pois desde ese lugar, á entrada de Cee, pódese ollar toda a ría de Corcubión. Ou tería que ver con algún patronímico?

Gonzalo Navaza, profesor da Universidade de Vigo, escritor e tradutor, con moitos recoñecementos, era unha das persoas idóneas pois entre a súa obra están varios traballos sobre toponimia, entre os que salientan Fitoponimia galega (2006), Toponimia de Catoira (2007) ou O nome dos lugares. Saiáns (2011), ademais de facer parte da Asociación Galega de Topinimia e da Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia, que ditamina a oficialidade.

Navaza, sempre cauteloso nas súas sabias interpretacións, fíxome chegar a súa opinión:

“Así de entrada non che podo dicir nada con seguridade, pero hai unha raíz prerromana bac- ou bac(i)- (eu creo que debe de ser prerromana, pero tamén hai outras hipóteses, mira o que di Corominas para BACÍA) presente en derivados que serven para denominar concavidades e recipientes: o propio bacía (castelán, galego, portugués, catalán e tamén con parentes en occitano, en francés, en italiano….; en castelán é ben usual o seu derivado bacinilla), e en galego bazoca, bazoco, bazanca, ademais doutras variantes con alteración da pretónica, bizoca, buzaca, buceta, bozoca, etc., se cadra con interferencia dos derivados de bucio e doutras familias léxicas; talvez teña relación con eles bazuncho etc. O portugués miñoto ten un BASSA (supoño que sería mellor grafía BAÇA) co significado de TINALHA (tómoo dun traballo sobre léxico minhoto que hai na Revista Lusitana XXIX, páx 249; está a revista enteira na web, no portal do Instituto Camões)… Coñezo in situ algúns topónimos galegos Bazoca, Bazanca (publiquei un breve comentario sobre eles nun estudo da toponimia de Rebordechán, en Crecente) e As Bizocas (onde está o IES do Grove) e son sempre terreos con concavidades que se encharcan coas chuvias… os sufixos –oca, –anca son frecuentes no léxico prerromano, e o mesmo pasa con –arro/–arra… É moi verosímil que tamén a raíz sexa prerromana… En conclusión, creo que ese Bazarra ha de ser topónimo prerromano e que fará referencia a algunha concavidade que se encharca. Dis que está nun alto, pero iso non quita para que haxa (ou que houbese no pasado) unha depresión no terreo que se enche de auga no inverno…”

Convoquei tamén o parecer do profesor e latinista, tamén escritor, Fernando Cabeza Quiles, quen neste ámbito é autor de obras fundamentais como Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (1992); Os nomes da terra: topónimos galegos (2000); Toponimia de Galicia (2008); A toponimia celta de Galicia (2014) ou Toponimia da Estrada (2018).

Cabeza Quiles concorda sobre o que di Navaza sobre o topónimo Bazarra, a partir dunha posible base prerromana *BAC ou BAC(I), ‘depresión, oco, concavidade’. Unicamente matiza: “pero, máis que a unha pequena depresión de terreo que se enche de auga no inverno, penso que Bazarra alude a un fondal máis grande. Tamén considero que o nome da súa parroquia matriz, Toba, se pode referir á mesma depresión orográfica noutro dos seus puntos. O tal fondal podería ser o que ocupa o lugar de Toba de Abaixo e a area recreativa, especialmente onda os muíños. Para isto que eu che digo colla forza e verosimilitude, os lugares de Toba de Abaixo, a area recreativa e Bazarra (o primixenio, pois supoño que hoxe a aldea estará estendida) terían que estar próximos ou moi próximos entre si. Tamén podería suceder que o topónimo Bazarra se refira a algunha encosta ou terreo en pendente da depresión, que se ve moi ben, segundo creo recordar, dende o lugar de Toba de Arriba. En toponimia os conceptos de fondal e encosta, que forman parte da mesma realidade orográfica, poden aparecer nomeados nun mesmo nome de lugar ou, loxicamente, en dous próximos entre si, como poden ser Bazarra e mais Toba.

E non quixera poñerlle o ramo a esta anotación, sen reproducir aquí un poema no que o noso Bazarra está mencionado. É da autoría de Harry Almela (Caracas, 1953) e fai parte desa monumental escolma de poemas que citan a Fisterra que ten atesourado e compilado con rigor o poeta fisterrán Alexandre Nerium, a quen lle agredecemos o seu inmenso labor aínda non recompensado coa publicación. Velaquí o poema de Almela:

DIÁLOGO DE VIAJEROS

Contigo me gustaría recorrer cualquier ciudad.
Conocer las ternuras de Tiziano y Caravaggio, por ejemplo,
el puente de los suicidas en Paris,
o los grises campos del último exterminio
en Kosovo o en Kampala,
Tiananmen o en Auschwitz, no recuerdo.

Los viajeros son almas en pena,
sin patria y sin dioses.
Recorren nocturnos los caminos del alba
mientras cantan los gallos en el techo del mundo.

Y él respondió:
si te encantan los paisajes indecisos,
los celajes detenidos para siempre,
preferiría llevarte al sitio del brumario,
el mes del siempre jamás,
en la bahía gris y extensa de una ría.

Iniciaríamos en Muros, por ejemplo,
donde un bus hambriento nos aguarda.
Pasaríamos a Gándara de los pescadores,
luego a Caldebarcos de las gaviotas frías
en cuyas fauces feroces mueren los peces.

Nos alimentaríamos de cangrejos marinos
que traerían las sirenas.

Luego en Pindo huiríamos nocturnos
de las brujas marinas,
y en Ezaro de los erizos.

En el pueblo de Cee buscaríamos la casa del poeta,
en Bazarra, el ático de las torres bermejas
y en el camino a Calcoba,
el hórreo limpio y libre entre los campos.

Y al final, en la punta del cabo en Fisterra,
preguntaríamos al oscuro mar de los Sargazos
dónde queda el hogar de los dragones.

Publicado en Estudos literarios, Lingua, Poesía | Deixa un comentario