«As mans de Isaac», un soneto da miña autoría en «Unha manda de pezas para Isaac Díaz Pardo»

(Debuxo de Martiño Picallo)

O día 8 de xullo de 2020 nacía publicamente o colectivo «Alento esbravexo», que poñía en marcha o blogue mandadepezasparaisaac.blogspot.com e nesa data presentábanse nunha anotación da que reproduzo dous parágrafos:

O MOTIVO

Neste ano 2020 conmemórase o centenario do nacemento de Isaac Díaz Pardo. En que casa non temos unha das súas pezas? Quen non agasallou cunha delas ou cun dos libros de Ediciós do Castro? Quen non gozou dalgunha das súas tendas, galerías de arte, casa da cultura? Quen non sentiu orgullo da fabrica de Cervo ou o Museo de Arte Contemporánea Carlos Maside?

QUEN SOMOS

Alento esbravexo. Somos un grupo de persoas que non queremos deixar pasar esta data sen ofrecer a nosa contribución e a de todas aquelas dispostas a pór unha flor/peza nesta celebración. Somos sociedade civil, con toda a humildade e a grandeza, disposta a seguir recoñecendo a un dos nosos. El foi un expoñente representativo desta cidadanía activa sempre en disposición de botar a andar, cando foi necesario. Convocámonos ao redor desta figura que representa en moitos aspectos (arte, artesanía, edición, empresas culturais e investigación a prol de fortalecer e recuperar a memoria) unha boa parte do século XX galego, e poñemos en marcha esta tarefa colectiva tan necesaria.

Pois ben, desde esa data e case a diario «Alento esbravexo» vai publicando (e aínda non rematou) no blogue mandadepezasparaisaac.blogspot.com/ diversas contribucións artístisticas, literarias e musicais en homenaxe a Isaac Díaz Pardo, a quen eu propio estoulle ben agradecido por ser editor de varias das miñas obras, como lembrei na anotación intitulada “Adeus emocionado a Isaac Díaz Pardo“. Por esta e por moitas outras razón non esquivei o convite a realizar unha composición de homenaxe, en forma de soneto, que viu a luz antonte e que leva unha Introdución, sen asinar, de Héitor Picallo, a quen agradezo as asúas xenerosas palabras. Velaquí o texto, que tamén de pode ler nesta ligazón.

Un soneto de Miro Villar para Isaac Díaz Pardo

outubro 17, 2020

Dende o Alento Esbravexo temos a honra de poder contar con varios centos de persoas que, desinteresadamente, colaboran nesta homenaxe internacional a Isaac Díaz Pardo. Proceden de distintas xeografías (incluso continentes), de distintas culturas e de non poucas disciplinas artísticas e actividades sociais ou profesionais: a poesía, o teatro, o baloncesto, o gravado, a pintura, o debuxo, a narrativa, o ensaio, a música, a canción, o cinema, a colaxe… Mais dende a diferenza todas elas teñen algo en común: o cariño que as irmanda en realizar unha actividade que vai cumprindo meses como quen cumpre soños.

Como un soño tamén é contar con Miro Villar, un dos poetas nacionais máis acreditados destes anos, un dos vates da Costa da Morte que navega por un Atlántico de apertas no que tamén singraron Manuel Antonio e Antón Zapata, autor este último biografado polo poeta de Cee. 

Quen non coñeza o Abecedario da Desolación ignora un mar de sentimentos, quen non escoitase a buguina dos Gameleiros pouco sabe daqueles homes e mulleres do litoral que fan patria dende os salseiros, e se non soubeches da obra de Roberto Blanco Torres dende a voz de Miro Villar non fuches quen de saborear o Orballo da Medianoite.

Porque Miro gusta da métrica, da composición traballada e brunida até conseguir a satisfacción do autor… Miro non reserva nada ao azar, busca a través do oficio e a vocación de poeta ese verso que emocione e conteña toda a esencia da dor, da ledicia, do sentir… Ao final os seus versos son agullas se espetan na nosa conciencia para rachar as redes do tedio, a preguiza ou a inconsciencia. 

Hoxe rescatamos coa súa voz as mans creadoras de Díaz Pardo ao tempo que quizais nos desprendemos do “exilio dos soños”, porque procuramos conquistar o país de realidades. Beizóns, mestre!!

As mans de Isaac

«Teño unhas mans moi retorcidas»
(Declaración de Isaac Díaz Pardo en Sada, 2011)

Esas pequenas mans de persoa humildosa,
que diría Cunqueiro, cinguiron ben co abrazo
o afecto de Camilo, teu pai, no seu regazo,
e apertaron con rabia na morte criminosa.

Medraron mans de artista, de traza vagorosa
na contemplación longa do natural no espazo,
para a memoria sempre, que vencen o desazo
da ominosa e grisalla “cruzada gloriosa”.

De Seoane e Maside veñen as mans fraternas,
do prolongado exilio dos soños e as ideas,
cerámicas do Castro, Sargadelos, o nume.

As mans dadas, Mimina, vivencias sempiternas,
elegancia nas formas que modelas e creas,
esas mans que lembramos con fondo pesadume.

No centenario de Isaac Díaz Pardo, agosto de 2020.

Publicado en Efemérides, Poesía | Deixa un comentario

Media ducia de poemas de Gameleiros na antoloxía trilingüe Fisterras Atlánticas, Finisterres Atlánticos, Atlantic Finisterres

O pasado 25 de setembro tivo lugar no peirao coruñés de Oza e a bordo do barco “Primeiro Villar”, patroneado e propiedade do poeta-mariñeiro Xosé Iglesias, o lanzamento da antoloxía trilingüe (galego-castelán-inglés) intitulada Fisterras Atlánticas, Finisterres Atlánticos, Atlantic Finisterres, preparada por José Miguel Alonso Giráldez e Antonio Raúl de Toro Santos e publicada por Medulia Editorial. Na presentación participou unha escolla dos antologados e alén dos dous compiladores, Diana Varela Puñal (directora de Medulia), David Clark, Xurxo Souto, Xosé Iglesias, Manuel Rivas e Rivadulla Corcón.

Pola banda de arca, na parte galega, despois do Limiar, que asinan os dous antologuistas, figura unha escolma de textos dos poetas Marilar Aleixandre, Vicente Araugas, Xulio López Valcárcel, Xavier Seoane, Chus Pato, Francisco Xosé Fernández Naval, Manuel Rivas, Alexandre Nerium, X. H. Rivadulla Corcón, Francisco Souto, Miro Villar, Rafa Vilar, Modesto Fraga, Xosé Manuel Lema, Diana Varela Puñal, Dores Tembrás, Martín Veiga, Lupe Gómez, Luz Pozo Garza, Xosé Iglesias Lamela e senllos textos en prosa de Suso de Toro e Xurxo Souto.

Pola banda de couso, na parte irlandesa veñen os textos de Pearse Hutchinson, Richard Murphy, Thomas Kinsella, Brendan Kennelly, Seamus Heaney, Derek Mahon, Eiléan Ni Chuilleanáin, Bernard O´Donoghue, Theo Dorgan, Mary O´Malley, Séan Lysaght, Lorna Shaugnessy, Paddy Bushe, Alannah Hopkin, Geraldine Mitchell, Keith Payne e a prosa de Michael J. Carroll.

Antonte mesmo finaba o enorme poeta irlandés Derek Mahon, que tamén está traducido na antoloxía Poesía irlandesa contemporánea (Espiral Maior, 1999), ao coidado de Antonio Raúl de Toro Santos e con traducións de David Clark e Emilio Insua González.

Deseguida reproduzo a media ducia de poemas da miña autoría que xenerosamente incluíron os compiladores. Curiosamente, as súas versións castelás difiren bastante, son máis literais, que as que eu mesmo perpetrei para outros proxectos e mesmo optan por algunha solución que considero pouco afortunada como traducir o alcume Mansa por Dócil. Así a todo non traizoan en ningún momento o espírito dos versos orixinais. Das versións ao inglés pouco podo dicir alén de as agradecer novamente.

Poemas do libro GAMELEIROS (Vigo: Xerais, 2002)

DIONI

En cada mariñeiro dorme un ser mitolóxico,

con dous potentes brazos que nas extremidades

se bifurcan en oito tentáculos ventosas,

e cando no horizonte venta a voz do perigo

espertan oito brazos a apegarse na vida.

CHE

No deserto que somos calquera pescador

é home que multiplica peixe e pan para os seus,

en completo silencio reinventa o evanxeo

segundo San Mateo. Nunca haberá cronistas

para daren noticia do cotián milagre.

XIROLO

¿E se a boca da nasa sempre fose un silencio?

¿E se no útero, dentro, non houbese placenta?

¿E se as noites e os días fillasen tempestades?

¿E se nunca amencese nin se vise a ardora?

Meu capitán, o inferno. Meu capitán, o inferno.

CAMA DE PIEDRA

Os listos ollos aguias do mariñeiro nunca

leron libros de Stevenson, Melville, London, Verne,

pero os dedos buliron en páxinas de tinta

onde estaban escritas as marcas do mar, cofres

ocultos que abre a chave do aparello da vida.

QUINÓN

As nubes da incerteza ferintes coma o sol,

sempre sodes Ulises, hai sempre unha Penélope

que agarda con tecidos. E Ítaca está distante

mesmo que fose a penas unha marea de horas,

e Ítaca está distante mesmo que sempre volvas.

MANSA

Lobos de mar é o nome que vos dá quen ignora

a mansedume de ollos e corazón, quen segue

os tópicos da escrita, quen descoñece aínda

que a boia é unha marca non só para aparellos

senón para levardes o umbilical da terra.

(VERSIÓN CASTELÁ DOS TRADUTORES)

DIONI

En cada marinero duerme un ser mitológico,

con dos potentes brazos que en las extremidades

se bifurcan en ocho tentáculos ventosas,

y cuando en el horizonte ventea la voz del peligro

despiertan ocho brazos para apegarse a la vida.

CHE

En el desierto que somos, cualquier pescador

es hombre que multiplica peces y panes para los suyos,

en completo silencio reinventa el evangelio

según San Mateo. Nunca habrá cronistas

para dar noticias del milagro cotidiano.

XIROLO

¿Y si la boca de la nasa siempre fuera un silencio?

¿Y si en el útero, dentro, no hubiera placenta?

¿Y si las noches y los días parieran tempestades?

¿Y si nunca amaneciera ni se viera la fosforescencia?

Mi capitán, el inferno. Mi capitán, el inferno.

CAMA DE PIEDRA

Los astutos ojos de águila del marinero nunca

leyeron libros de Stevenson, Melville, London, Verne,

pero sus dedos fueron ligeros en páginas de tinta

donde estaban escritas las marcas del mar, cofres

ocultos que abre la llave de los aparejos de la vida.

QUINÓN

Las nubes de la incertidumbre hirientes como el sol,

siempre sois Ulises, hay siempre una Penélope

que espera con tejidos. E Ítaca está distante

incluso aunque fuera no más de una marea,

e Ítaca está distante incluso aunque siempre vuelvas.

DÓCIL

Lobos de mar es el nombre que os da quien ignora

la mansedumbre de ojos y corazón, quien sigue

los tópicos de la escritura, quien desconoce que la boya

es una marca no solo para los aparejos

sino para llevar el cordón umbilical desde la tierra.

(NAS IMAXES A VERSIÓN INGLESA DOS TRADUTORES)

Publicado en Antoloxías, Poesía, Sen categorizar, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXXI): Manuel Rodríguez Louro «Marrolas», do Monte Pindo a Mauthausen

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta unha recensión da breve monografía Manuel Rodríguez Louro. Do Monte Pindo a Mauthausen, da autoría de Francisco «Chisco» Fernández Naval. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Manuel Rodríguez Louro «Marrolas», do Monte Pindo a Mauthausen

Hai un ano e medio no artigo intitulado «A lembranza de trece homes da Costa da Morte nos campos de concentración nazis» reivindicamos que as institucións tiñan moitas débedas coa súa veciñanza asasinada polo seu ideario antifascista e que moitos concellos costeiros estaban na obriga de conmemorar sempre o «Día Internacional de Conmemoración en Memoria das Vítimas do Holocausto», data escollida porque o día 27 de xaneiro de 1945 as tropas soviéticas liberaron o campo de concentración de Auschwitz.

Pouco a pouco, moito máis devagar do que é preciso, chegan as homenaxes ás vítimas do denominado «holocausto», termo adoito relacionado só co xenocidio xudeu, porén hai que lembrar que tamén foron vítimas moitas persoas republicanas progresistas, anarquistas, comunistas, socialistas, homosexuais, ciganos, testemuñas de Xehová, cidadáns polacos e soviéticos… que morreron asasinados a mans dos seus vitimarios nazis.

A activa ARMH (Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica), co apoio editorial da Deputación da Coruña e co apoio material do Concello de Dumbría na xornada do seu lanzamento, vén de publicar e presentar a breve monografía Manuel Rodríguez Louro. Do Monte Pindo a Mauthausen, da autoría de Francisco «Chisco» Fernández Naval.
O breviario, de 38 páxinas, compila toda a información coñecida até hoxe, con algunhas novidades substanciosas, sobre as intricadas peripecias que viviu e sobre todo sufriu o dumbriés Manuel Rodríguez Louro, alcumado «Marrolas», até o intre de ser gaseado no castelo de Hartheim con tan só 25 anos.

Un breve limiar de Carmen García Rodeja, da ARMH, serve de pórtico á pulsión emotiva da escrita de «Chisco» Fernández Naval, quen nas primeiras páxinas relata a infancia e a mocidade de dous irmáns mariñeiros de Dumbría, Manuel e Joaquín Rodríguez Louro, filiados do sindicato anarquista CNT, dominante no gremio do mar coruñés, mais de ideoloxía próxima ao Partido Comunista, que en opinión de historiadores como Bernardo Máiz ou Dionisio Pereira non era unha contradición naquela época.

Coa sublevación franquista estes dous mozos figuran entre os arredor de douscentos mozos que se agocharon nas covas entre os penedos do Monte Pindo ou Pedregal. «Chisco» Fernández Naval recolle datos ao respecto tirados de lecturas previas, como os libros do historiador local Barreiro Barral ou a ficción novelada Escapado, de Luís Lamela, mais tamén das súas propias entrevistas a algúns fuxidos e á súa rede familiar ou de afectos e de testemuños orais doutros protagonistas recollidos por Xilberto Caamaño, presidente de Monte Pindo Parque Natural. Toda esta compilación revélase fundamental para coñecermos a dureza do refuxio do Pedregal, mais aínda coa proximidade do inverno, así como o precario e efectivo sistema de comunicación entre os fuxidos e os seus familiares.

De feito, esa dureza da invernía e o estreitamento do cerco por parte das autoridades franquistas inducen o episodio que se relata nas seguintes páxinas, a fuxida dun grupo de mozos no barco AS (nome das inciais do seu propietario Antonio Sel), que abordaron na illa Lobeira Grande e que os levaría, en épica navegación, até o porto de Bristol, como documenta a fotografía de portada do xornal local Evening World, onde aparecen cos puños ergueitos. A denegación de asilo por parte das autoridades británicas fai que sexan repatriados á zona aínda republicana de Cataluña e aló toman diferentes camiños. «Chisco» Fernández Naval teima en reconstruír a peripecia de cada un daqueles fuxidos, aínda que non sempre con éxito por mor da ausencia de referencias.

A derrota republicana fará que moitos sexan confinados en campos de concentración en Francia. Porén, os dous irmáns mariñeiros de Dumbría, Manuel e Joaquín Rodríguez Louro, tamén van separar axiña os seus destinos. Con mellor sorte, Joaquín embarca no mítico Winnipeg, que grazas ás xestións do poeta Pablo Neruda, permitiu o exilio a Chile de centos de persoas, militantes ou simpatizantes comunistas na súa maioría. Manuel ou «Marrolas», logo da súa reclusión no campo de concentración de Argelès-sur-Mer e de poder enviar unha carta á familia, que serve de hipótese para fundamentar que puidera estar na batalla de Dunkerque (1940), aínda que os testemuños documentais amosan un baleiro até o seu ingreso o 25 de xaneiro de 1941 no campo de concentración de Mauthausen, onde pasou facer parte co fatídico número 4148. De aí a Gusen, dependente do anterior e onde houbo tres campos de traballo e de exterminio, aínda que a maioría dos condenados a morte eran gaseados nas instalacións do castelo de Hartheim, onde finou Manuel Rodríguez Louro o 16 de setembro de 1941.

A rigorosa compilación e a investigación de Francisco «Chisco» Fernández Naval remata da mesma maneira que principiara, cos versos do poema «Escapados do Pedregal» do poeta de Caldebarcos, Xan da Centola, antes de que a anotación final dos familiares de Manuel Rodríguez Louro e a bibliografía poñan remate a este traballo, que foi acompañado polas fotografías de Maribel Longueira dos espazos vitais, a imaxe de Manuel tirada do Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces», coordinado polo catedrático da USC Lourenzo Fernández Prieto, en propia definición «un espazo deseñado para facilitar o acceso á investigación da Historia actual especializada en información sobre a guerra civil e a represión franquista en Galicia», así como tamén de diversa documentación histórica que se reproduce de xeito facsimilar. A maiores, como engadido, o libro inclúe unha montaxe fotográfica familiar que chegou desde Venezuela, xa rematada a impresión, onde reside o máis novo de todos os irmáns.

Non son moitas páxinas de lectura, mais cada parágrafo recende a memoria histórica e a emotiva lembranza dos nosos. Noutros países, noutras latitudes, sería material abondo para redimensionar este excelente traballo coa filmación dun documentario ou dunha película de ficción, porque a resistencia antifascista tamén falou galego e tamén falou co acento ou sotaque da Costa da Morte.

(A imaxe de Manuel Rodríguez Louro tirada do Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces»)

Publicado en Biografía, Historia, Política, Recensións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXX): No centenario da versión francesa de Philéas Lebesgue do poema «O carreteiro» de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrarmos a primeira tradución ao francés dun poema de Gonzalo López Abente. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

No centenario da versión francesa de Philéas Lebesgue do poema «O carreteiro» de Gonzalo López Abente

Hai un cuartel de século, no meu primeiro achegamento crítico á lírica do vate muxián coa edición da Antoloxía poética de Gonzalo López Abente, publicada por Espiral Maior en 1995, co subsidio co concello de Muxía, reproducía un poema seu que foi traducido ao francés: “O carreteiro” (Le Charretier). Pertence ao seu segundo libro Alento da raza (1917), que foi imprimido por Xan Pérez Torres, sen indicación da data. Méndez Ferrín na súa obra De Pondal a Novoneyra (1984) sinalaba o ano 1918 con interrogante, porén A Nosa Terra xa publica unha breve recensión na sección “Follas Novas” o 30 de xuño do 1917 e O Tío Marcos da Portela tamén o fai no “Parrafeo” núm. 10, do 7 de xullo do 1917.

Pois ben, fixo agora cen anos, en xullo de 1920, o escritor francés (tamén poeta) Philéas Lebesgue publicou unha versión do poema “O carreteiro” no seu artigo “Poètes de la Galice”, aparecido en Les Tablettes, Boletín mensual de Saint Raphael-Vas (Foi reproducido por A Nosa Terra, Nós e Rexurdimento), que tamén engadían parte da súa anotación: «López Abente, o autor punzante de Alento da Raza, canta nun modo máis grave, pero que semella espontáneo. Ninguén polo demais soupo millor traducire a vida fonda da raza nos seus xestos cotidiáns e casar as almas ca paixón».

Persoalmente, tentei localizar durante anos o artigo orixinal de Philéas Lebesgue e hai por volta de cinco anos o labor de dixitalización da magnífica Hemeroteca Dixital da Biblioteca Nacional de Francia fixo, por fin, que me fose posible chegar até ese documento. Así o testemuñan as imaxes que acompañan esta anotación e que reproducen de xeito fragmentario o orixinal do artigo sobre a poesía galega na época do muxián Gonzalo López Abente, que fan parte da publicación orixinal en francés Les Tablettes, Boletín mensual de Saint Raphaël-Vas, do número de xullo de 1920, onde o artigo «Poètes de Galice» de Phileas Lebesgue ocupaba as páxinas 81-85, das dúas últimas son estes dous fragmentos.

Reproduzo novamente o texto, agora corrixindo algunha gralla anterior, e co parágrafo co que o presenta, primeiro en francés e logo na nosa lingua. Velaí:

Lopez Abente, l’auteur poignant d’Alento da Rasa chante sur un mode plus grave, mais que semble moins spontané. Nul, toutefois, n’a su mieux traduire la vie profonde de la race dans ses gestes quotidiens et marier les ámes au paysage. Ses rares qualités d’artiste sont des plus hautes. Un fragment permettra d’en juger, dans la mesure où le traducteur bénévole aura réussí à ne pas trahir trop grossièrement le poête:

LE CHARRETIER

Les pins de la montagne livrent aux vents
de lentes chansons,
brodées de plaintes et de gémissements
par les soirs de brume.

Dans le réseau subtil de la rosée menue
un arc-en-ciel irise ses couleurs,
et, sur les rameaux dépouillés d’un chêne
un corbeau noir chante ses amours.

Les ajoncs sauvages bruissent en agitant
les dards aigus
de leurs sombres frocs, et leurs plaintes dolentes
s’envolent sur l’aile des échos.

Le liquide cristal émaillé de blanche écume
se précipite par bonds sonores
du haut de la cime géante,
et serpente comme une couleuvre d’argent.

Par le sentier qui fait briller la blancheur des pierres
un lourd chariot s’avance,
en faisant grincer ses essieux,
et le voilà qui tout à coup s’embourbe dans la glaise.

Comme une statue, le jeune charretier
se tient debout devant les boeufs:
ou dirait un guerrier
que les brumes enveloppent de leurs tissus:

D’un bras vigoureux et calme,
il fait jouer l’aiguillon de côté et d’autre;
à la façon d’un dieu du ciel
il part; les boeufs tirent et le chariot s’en va.

(Versión de Phileas Lebesgue)

López Abente, o conmovedor autor de Alento da Raza canta nun modo máis grave, mais que semella menos espontáneo. Ninguén, así e todo, logrou reflectir mellor a vida profunda da raza nos seus acenos cotiáns e casar as almas coa paisaxe. As súas raras calidades de artista son máis altas. Un fragmento volo dirá, se o coidado que o benévolo tradutor acadou non fixo traizoar demasiado asperamente ao poeta:

O CARRETEIRO

Os pinos montañeses dan aos ventos
cantigas vagorosas,
bordadas con queixumes e lamentos
nas tardes bretemosas.

No texido sutil do miúdo orballo
luce o arco da vella as súas cores,
e nas despidas pólas dun carballo
un negro corvo canta os seus amores.

Fungan os toxos feros remexendo
os aguillóns firentes
dos seus hábitos pardos, e, correndo
nas aas dos ecos, marchan súas queixas doentes.

O líquido cristal que a branca escuma esmalta,
da doira resoante,
coma serpe de prata corre e salta
despedido do cume do petouto xigante.

Pola senda que brila coa brancura dos seixos,
vai un pesado carro
de cantadores eixos,
que se atasca de súpeto no barro.

Coma unha estatua, o mozo carreteiro
parado queda diante os bois marelos:
Asomella a un guerreiro
que as brétemas envolven cos seus velos.

Con brazo forte e ademán sereo
move a aguillada dunha noutra banda,
e o mesmo que se fora un dios do ceo
fala, tiran os bois, e o carro anda.

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

O STEG vén de dirixirse á Consellería para que se cambie a denominación do CEIP Eugenio López de Cee, en cumprimento da Lei de Memoria Histórica

O Sindicato de Traballadoras e Traballadores do Ensino de Galiza (STEG), por medio do seu secretario de organización, o músico, narrador oral e poeta Lois Pérez Díaz, vén de se facer eco da nosa longa reivindicación ao entregar por rexistro no mediodía de hoxe mércores, 2 de setembro de 2020, un escrito onde solicita o cambio de nomenclatura e denominación do centro público de ensino CEIP Eugenio López (Cee, A Coruña).

No seu escrito, que agradecemos profundamente e que se pode consultar nesta ligazón do seu voceiro sindical, botan man de moitos datos exhumados no artigo intitulado «Máis sobre a vergoñenta denominación franquista do colexio público CEIP Eugenio López, de Cee» que recollemos aquí nesta bitácora e que tamén publicou o dixital Que Pasa na Costa.

É moi importante que continúen a engadirse voces que reclamen o cumprimento da Lei de Memoria Histórica para que un sobranceiro franquista deixe de lixar co seu nome un colexio público, case 45 anos despois da morte do ditador. Benvida sexa esta achega no día que se deu a coñecer unha sentenza xudicial que lexitima a devolución do Pazo de Meirás á cidadanía. Franquismo Nunca Máis!!!

Publicado en Historia | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXIX): Unha nova achega sobre os presos da Costa da Morte no «Fuerte de Ezkaba» na posguerra

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para publicarmos unha recensión na que se fai unha breve análise sobre a presenza dos presos da Costa da Morte no «Fuerte de Ezkaba» durante a posguerra. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Unha nova achega sobre os presos da Costa da Morte no «Fuerte de Ezkaba» na posguerra

En maio de 2015 saudamos aquí a presentación do libro Los fugados del Fuerte de Ezkaba (Editorial Pamiela), de Fermín Ezkieta Yaben, organizada en varias localidades galegas por entidades memorialistas, como a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña, no que se relataba a fuga ou fuxida de 795 presos do Fuerte de Ezkaba ou tamén denominado Fuerte de San Cristóbal, que identifica o penal polo nome do monte onde se ubica ou pola cercana ermida dedicada ao devandito santo. O cárcere estaba nun outeiro próximo a Iruña / Pamplona e coa fronteira pirenaica coas primeiras localidades vasco francesas a menos de 50 quilómetros.

Debedor en grande medida desa obra e doutras citadas na bibliografía, arrequentada con datos novidosos, chega agora Ezkaba. Galegos na grande evasión do forte de San Cristóbal (Pamplona, 22 de maio de 1938) (Editorial Toxosoutos), da autoría do bibliotecario e historiador Francisco Xavier Redondo Abal, con limiar do poeta Claudio Rodríguez Fer. Este volume, de indubidable interese e rigor histórico, permite actualizar con esta nova achega a información sobre os presos da Costa da Morte no «Fuerte de Ezkaba» na posguerra.

Na «Presentación» Redondo Abal amosa o seu fascinio pola fuga carceraria coñecida máis numerosa das que se teñen documentado en toda Europa, acontecida o 22 de maio de 1938 no Fuerte de Ezkaba / San Cristóbal, levada adiante por 795 presos, dos que tan só tres acadaron chegar á fronteira (o berciano Jovino Fernández González, o salmantino Valentín Lorenzo Bajo e o segoviano José Marinero Sanz). Daqueles 795 fugados documentados, a represión deixou 206 mortos que foron soterrados en varias localidades navarras situadas entre o forte e a fronteira e dos capturados 14 máis (entre eles o galego Antonio Valladares) serían fusilados no mes de setembro por considerárense dirixentes da fuga.

No capítulo «O crime foi en Ezkaba» o autor realiza unha sucinta historia do cárcere nas súas diferentes etapas, primeiro de 1877 a 1919, ano no que se converteu en prisión militar, para documentar que entre 1936 e 1945 pasaron polas súas celas un mínimo de cinco mil presos.

«As portas abertas de San Cristóbal» e «Galegos na fuga do 22 de maio» sintetiza a preparación, o momento e as repercusións da sonada fuga do ano 1938, analizando a orixe e a filiación dos fuxidos, con notable presenza das provincias de Pontevedra (55%) e A Coruña (25%), entre estes últimos salientan os orixinarios do concello de Muxía.

Ezkieta (2015) documentaba 183 galegos, mais agora os novos datos permiten a Redondo Abal facer un cadro co nome de 198. Deste cadro e doutros que aparecen posteriormente no libro volvín extractar as fichas relativas aos presos naturais da Costa da Morte ou proximidades. Para unha lectura máis doada xuntei os presos por concello e compilei a información que ofrece cada ficha: Idade, estado civil, profesión, militancia e informes da FET y de las Jons ou Garda Civil. Logo veñen o número do Sumario, data da sentenza, delito, sentenza, primeiro ingreso en prisión e data de chegada a San Cristóbal. E finalmente a sorte que correron os fugados.

CAMARIÑAS: A PONTE DO PORTO
Pacífico Constante Campa Santos. 26 anos. (En Ezkieta figura con 25 e sen o segundo nome). Solteiro. Xornaleiro. “Requisó una radio en Vimianzo”.
1367/36. 24/02/1937. Rebelión militar. Reclusión perpetua. Prisión Provincial da Coruña. 10/10/1937. Asasinado durante a evasión.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 22 maio 1938. Morto na fuga. Rexistro Civil de Andoain.

Gumersindo Lema Barbeira. 26 anos. Solteiro. Fogueiro. UXT.
???. 06/03/1937. Rebelión militar. Reclusión perpetua. Prisión Provincial da Coruña. 13/06/1937. Capturado o 23/05/1938. Traslado á Prisión Provincial de Astorga o 11/11/1942.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 11 novembro 1942. Fugado. Defunción posterior ao Fuerte Ezkaba.

CEE
Vicente Mejuto Leis. 24 anos. Solteiro. Chofer. UXT.
1112/36. 24/02/1937. Rebelión militar. 12 anos de prisión. Prisión Provincial da Coruña. 19/06/1937. Asasinado durante a evasión.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 22 maio 1938. Morto na fuga. Rexistro Civil de Andoain.

CORISTANCO
Manuel Pombo (Non consta 2º apelido). 20 anos. (En Ezkieta figura con 19). Latoeiro. JJLL (Federación Ibérica de Juventudes Libertarias)
???. 10/04/1937. Rebelión militar. 26 anos de prisión. ???. 12/06/1937. Asasinado durante a evasión.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 22 maio 1938. Morto na fuga. Rexistro Civil de Andoain.

MUROS
César Formoso Figueroa. 41 anos. Casado. Fogueiro. PCE.
???. 27/10/1936. Auxilio á Rebelión. 15 anos de prisión. Prisión Provincial da Coruña. 17/10/1937. Capturado o 23/05/1938 por requetés. Traslado á Prisión Central de Burgos o 26/10/1942.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 26 outubro 1942. Fugado. Defunción posterior ao Fuerte Ezkaba. Na fuga foi capturado o día 23 de maio de 1938 por Tenente de carabineiros e requetés en Olabe.

MUXÍA
Antonio Blanco Castro. 28 anos. Solteiro. Oficinista. UXT.
121/37. 22/03/1937. Rebelión militar. 20 anos de prisión. Prisión Provincial da Coruña. 12/06/1937. Capturado o 23/05/1938 por requetés. Traslado á Prisión Central de Burgos o 26/10/1942.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 26 outubro 1942. Fugado. Defunción posterior ao Fuerte Ezkaba.

Manuel Barrientos (Non consta 2º apelido). 20 anos. Casado. Mariñeiro. UXT.
121/37. 22/03/1937. Rebelión militar. 20 anos de prisión. Prisión Provincial da Coruña. 12/06/1937. Asasinado durante a evasión.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 22 Maio 1938. Morto na fuga. Rexistro Civil de Andoain.

VIMIANZO: CARNÉS (No libro de Ezkieta figuraba como de Ponteceso: Corme)
José Caamaño Lema. 37 anos. Casado. Xornaleiro. “Ostentación de ideas comunistas, partidario peligroso del Gobierno de Madrid”.
1309/36. 28/01/1937. Rebelión militar. Reclusión perpetua. Prisión Provincial da Coruña. 18/06/1937. Asasinado durante a evasión.*
Ezkieta (2015) engadía: Data de baixa: 22 maio 1938. Morto na fuga. Rexistro Civil de Andoain.

Na segunda parte do libro, intitulada «Historias de vida, cárcere e morte», Redondo Abal escribe unha ducia de historias breves dalgúns dos presos de Ezkaba dos que se coñecen máis datos ou que, por algunha razón, son casos singulares, Entre eles figura a dos irmáns Mejuto Leis, de Cee. No capítulo «Atila en Ezkaba» sinala: “Ningún dos irmáns Mejuto Leis sobreviviu á represión. Vicente, de vinte e catro anos, e Teófilo, de vinte e sete, eran choferes. Naceran en Cee. O maior, Teófilo, estaba afiliado á UXT e a Esquerda Republicana. Foi sentenciado a morte e executado en Punta Herminia o 9 de decembro de 1936. O irmán menor, Vicente, chegou a San Cristóbal o 17 de xuño de 1937 procedente da Prisión Provincial da Coruña. Faleceu na fuga”.

A historia deste último centra tamén o capítulo «Romper o Bando de Guerra», que narra a súa detención o mesmo día que seu irmán e outros sindicalistas da comarca foran fusilados na Coruña, e malia tratar de evitar a condena foi procesado por rebelión militar, xulgado e setenciado a 12 meses e un día. Desde a prisión coruñesa foi trasladado a Pamplona o 19 de xuño de 1937 e morrería asasinado na fuga do 22 de maio de 1938. En outubro de 1940 chegaríalle aos familiares a conmutación da pena reducida a tres anos mais xa era demasiado tarde.

Un comentario persoal, que non figura no libro de Redondo Abal, é que os restos dos dous irmáns repousan na sepultura familiar co cemiterio vello de Cee, malfadadamente a escasos vinte metros do ostentoso panteón familiar de Eduardo Garrone, de orixe italiana, quen fora director da fábrica de Carburos Metálicos, coñecido fascista e un dos maiores represores que houbo na Costa da Morte.


(Lápida do panteón da familia Mejuto, onde repousan os represaliados Teófilo e Vicente)

Antes da cumprida Bibliografía, o investigador Redondo Abal, a quen hai que parabenizar polo seu intenso traballo de recuperación da memoria histórica, aínda engade un anexo cunha listaxe de presos galegos no Forte de San Cristóbal entre 1936 e 1945, nos que alén de todos os xa citados con anterioridade tamén figuran sen outros datos José Agnes Agnes (Muxía), Ventura Andújar Méndez (Vimianzo), Manuel Búa Marcote (Muxía), José Díaz Cernadas (Cee), José Fernández Ramos (Camariñas), Manuel Mouzo Mouzo (Camariñas), Miguel Otero Liste (Mazaricos), Enrique Pose Santiago (Malpica de Bergantiños), Antonio Sambade Caamaño (Dumbría) e Carlos Sar Marcote (Muxía).

Até aquí chega esta aproximación, mais aínda hoxe a maioría dos seus concellos non cumpren coa obriga cidadá que teñen de honrar e lembrar a estas persoas, para cumprir a cativa Lei da Memoria Histórica, como o fan as asociacións e entidades ou como o fan autores e autoras nos seus rigorosos traballos de investigación e divulgación. E xa vai sendo hora tamén de eliminar todos os restos do franquismo que lixan nomes de rúas ou colexios.

Publicado en Documental, Historia, Política, Recensións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXVIII): Contra vento, maré e coronavirus. A Costa da Morte en Nova Ardentía, 12. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para publicarmos unha recensión na que se fai unha breve análise sobre a presenza da Costa da Morte no múmero 12 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial». Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Contra vento, maré e coronavirus. A Costa da Morte en Nova Ardentía, 12. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial

Un convite a seguir remando despois de tantos días de anguria, preocupación, alicerza o editorial asinado polo coordinador Emilio Xosé Ínsua de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, que na súa periodicidade bianual chega ao seu número 12, datada en xuño de 2020, aínda que desta volta non se presentou dentro das xornadas do Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia, que organiza a entidade Culturmar (Federación Galega pola Cultura Marítima e Fluvial). A revista, en papel, xa se atopa nos andeis das principais librarías do noso País ao módico prezo de cinco euros. E todos os números anteriores poden ser lidos de balde na rede a través da ligazón: https://culturmar.org/tipo-de-publicacion/ardentia/

Entre unha cantiga medieval do xogral galego Juião Bolseiro (séc. XIII), que abre a revista, e unha versión do poema «Alando a traíña» do poeta laxés Antón Zapata García, que pecha este número 12, veñen 98 páxinas con diversos aspectos da nosa cultura marítima fluvial, iniciadas coa sentida necrolóxica «Adeus a Staffan Mörling», o etnógrafo de orixe sueca que recalou, coma se fose unha embarcación, na illa de Ons e que estudou os barcos tradicionais percorrendo todo o litoral galego, anotando e fotografando, desde Ribadeo até A Guarda, entre eles as lanchas de Caldebarcos ou de Fisterra.

Non son estas as únicas referencias á cultura mariñeira da Costa da Morte que se poden rastrexar nunha lectura dos sempre interesantes e variados contidos que se publican neste número 12 da Nova Ardentía, e mesmo outras concomintancias poden deducirse desa cultura común a toda a costa. De feito, sen ir máis lonxe, no artigo de José Manuel Dopazo Entenza «O mar de Ons ten voz feminina. As percebeiras» moitas das intervencións recollidas oralmente, gravadas e transcritas, serían moi semellantes ao que nos comentarían as moitas percebeiras que tamén houbo nos cons da Costa da Morte (Fisterra, Muxía, Camariñas, Corme, Malpica…). Outra cousa que nos chamou a atención é a presenza de talasonimia que atopamos tamén no noso territorio pois en Ons hai O Centulo (coma en Fisterra), O Cornecho (coma en Malpica) ou Caniveliñas (Caneliñas, en Cee).

O artigo «Supersticións e costumes a bordo dos pesqueiros», da autoría de Esperanza Piñeiro de San Miguel e Andrés Gómez Blanco, non inclúe alusións explícitas ás crenzas da xente mariñeira da Costa da Morte, mais moitas delas son idénticas ás que expresan as súas vivencias.

Santiago Llovo Taboada centra o seu texto «O carreto, o Castromil do mar» na historia deste senlleiro transporte de pasaxeiros que percorreu toda a ría de Muros e Noia e noutros barcos de peiraos próximos. Non hai aquí referencias a embarcacións que fixeron o seu labor en Laxe, poñamos por caso, mais entre as embarcacións citadas está o Mazaricos, propiedade de José Romaní Cacheiro, ou o vapor Rosario, construído en 1908 en Vigo para unha sociedade anónima de Muros, que facía unha viaxe diaria no inverno e dúas no verán para levar o correo entre esa localidade e Carnota.

A historiadora e feminista compostelá Encarna Otero Cepeda, autora do documentario As mulleres co mundo na cabeza. Os camiños do Pindo. Memorias de vida en vivo (Consello da Cultura Galega: 2019) explica a xestación do filme no seu artigo «As mulleres co mundo na cabeza», seguindo o camiño aberto pola fotógrafa Ruth Matilda Anderson que retratara as leiteiras regresando a Carnota naquela súa viaxe galega de 1924-1925 e acompañando o texto con ilustracións da cooperativa artística «Cestola na cachola» para faceren unha homenaxe a «Elas, as carretadoras da vida, as construtoras do espazo, as que levaban e levan aínda o mundo nas súas cabezas».

Por parte, Manuel Lara Coira na súa contribución «Os muíños de mar en Galicia (II). Séculos XVI e XVII» estuda os de Acea de Ama (sic), de 1550, e Aceas do Burgo, de 1580, ambos e dous de Culleredo, o Muíño de El-Rei, de 1609 en Neda, o Muíño da Seca, de 1622 en Cambados, o Muíño de Xubia, de 1639 en Neda tamén, o Muíño das Torres, de 1647 en Cereixo (Vimianzo), que xa estudara polo miúdo a etnógrafa Begoña Bas por volta de 1990, e as Aceas da Illa, de 1681 na Illa da Arousa.

Por último, na sección «Sino de proa», na que se dá conta da publicación de libros relacionados coa cultura mariñeira, hai unha recensión da novela Homes de ferro (Ézaro ediciones, 2020), de Alfredo Conde, que asina o presidente da Federación, Manuel Sendón, de Lira, e na que lembra como o novelista narra a «epopeica peregrinación a Compostela duns bravos e destemidos irlandeses que atravesaron o mar dos celtas vogando desde Irlanda ata Galicia», onde a costa fisterrá ten unha notable presenza e no decorrer da narracción tamén hai unha pequena homenaxe ao galeguista corcubionés Plácido Ramón Castro, quen visitara en 1928 e escribira sobre as Illas Blasket, na costa de Dingle, no oeste de Irlanda, un relato que vén de ser recuperado e estudado por varios autores e dispoñibilizado para libre descarga pola Fundación que leva o seu nome nesta ligazón: https://www.fundacionplacidocastro.com/w/uploads/apropositodaviaxedeplacidocastroasillasblasket-pdf.pdf

Obviamente, a Costa da Morte tamén ten moita presenza no volume Vida e traballo no mar dos galegos (Museo do Pobo Galego. Santiago de Compostela: 2020), de Francisco Calo Lourido, que recensiona o académico Francisco Fernández Rei.

O Consello de redacción de Nova Ardentía asina o artigo «Celebración do primeiro centenario do Boletín Nós», para lembraren textos de inspiración mariñeira de diversos autores da época, entre eles o muxián Gonzalo López Abente, quen publicou por entregas o relato intitulado «A Buitra», e o xa mentado poema do laxés Antón Zapata García. «Alando a traíña» é un canto mariñeiro, mesmo inclúe a estrofa do que o poeta denomina ‘Canzón dos traiñeiros de Laxe’, no que a alegría e a musicalidade do canto non oculta as duras condicións de traballo da pesca de baixura e o seu escaso rendemento económico naquela época: —Sempre, ¡sempre!, traballando, / dende a mañán hastra â nuite… / ¡e sempre probes ficamos!… O poema tivo cinco versións anteriores (Céltiga, Bos Aires, nº 67, 10 de outubro de 1927; A Nosa Terra, Idearium das Irmandades da Fala, A Coruña, nº 243, 1º de nadal de 1927; El Compostelano, Santiago, nº 2527, 28 de agosto de 1928; Correo de Galicia, Bos Aires, nº 1211, 7 de abril de 1929 e Nós, Ourense, nº 91, Día de Galicia (25 de xullo) de 1931. Na que se publicou na revista Nós, o seu título era «Traiñeiros de Laxe» e incluía esta dedicatoria: «Ó meu irmán galego Camilo Díaz Baliño, c’unha gan fe na súa laboura de enxebreza / pictóreca en col dos outos ideaes que fai xermolar no lenzo: Raza, Terra e Mar galegos», que no libro foi substituída pola autocita coa que se abre a composición, por razóns obvias, ao ser o pintor un dos primeiros “paseados” polos franquistas. Foi reproducido por Casas, Álvaro de las (1939). Antología de poetas gallegos. Buenos Aires: Sopena Argentina. 166-171. Tamén existe unha tradución, intitulada «Alando la traína», Céltiga, Bos Aires, nº 80, 25 de abril de 1928, reprodución dunha versión feita polo xornal La Razón (Uruguai) e publicada o 1º de Abril.

Vento nas velas, pois para esta Nova Ardentía, 12 (que continúa a navegación da vella Ardentía dirixida por Luís Rei), unha lectura sempre agradecida para todas as persoas que desexamos que medre o mar e todo o seu inmenso patrimonio marítimo e fluvial e tamén para as que se queiran mergullar no seu coñecemento.

Publicado en Documental, Encontros, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Poesía, Presentacións, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

Recensión á edición conmemorativa de Estirpe, de Xosé Luís Méndez Ferrín, en Grial 225-226

E tamén nese último número, desta volta dobre 225-226 (xaneiro, febreiro, marzo e abril, maio, xuño do 2020) de Grial. Revista Galega de Cultura, na sección intitulada «O espello das letras», aínda publico outra recensión sobre a edición conmemorativa de Estirpe, de Xosé Luís Méndez Ferrín no seu XXV aniversario.

Unha atinada edición non venal e conmemorativa

Estirpe
X. L. Méndez Ferrín
Xerais Poesía, 2019, 144 páxinas

O colofón é ben ilustrativo do obxectivo que se pretendía, xa que sinala “Esta edición conmemorativa do libro Estirpe de X. L. Méndez Ferrín fíxose por iniciativa do Concello de Redondela, mostra do compromiso coa lingua e a literatura de Galicia, e rematouse de imprentar en xuño de 2019 ao cumprirse vinte e cinco anos da súa primeira publicación”.

E de inicio unha breve Dedicatoria do poeta corrobora ese compromiso da corporación municipal redondelá da que salienta que “foi avanzado na instauración da lingua galega nos ámbitos administrativos que lle son propios, co cal serviu de modelo a toda Galicia”. En efecto, así foi desde a primeira corporación democrática en 1979 que situou como alcalde a Xaime Rei, quen o había ser durante varias décadas primeiro con Unidade Galega e axiña co PSdeG-PSOE. Cabo súa nese labor de promoción e protección da nosa lingua foi fundamental a achega de persoas como Xosé González Martínez, fundador da Asociación de Funcionarios para a Normalización Lingüística, quen fora durante vinte anos técnico do SNL municipal.

E ao seu sucesor nesa angueira desde 2017, o investigador literario Xurxo Martínez González, débeselle apoñer toda a responsabilidade e todo o acerto desta homenaxe ferriniana que levou aos habitantes de Redondela a dispoñeren da reedición de Estirpe. Non se trata dunha reimpresión daquel fermoso artefacto literario que publicara Xerais, un libro de gran formato con debuxos de Gonzalo Araúxo, senón dunha reedición que pasa a integrar a actual colección de Poesía, similar a esta no deseño, aínda que sexa un título que apareza sen numeración, se callar por se tratar dunha edición non venal.

A recepción crítica de Estirpe na altura da súa primeira publicación foi a de considerar esta obra de solidez, despois de varios anos de silencio lírico desde O fin dun canto (1982), coma unha das máis importantes do seu autor e un dos cumios da poesía galega do século XX, salientando o seu discurso literario épico e mítico, como alicerces da construción nacional do pobo galego. Alén diso, recibiu o Premio Nacional da Crítica que concede a Asociación de Críticos de España á mellor obra de poesía publicada nese ano en calquera das linguas do estado español; foi finalista do Premio Nacional de Literatura convocado polo Ministerio de Cultura e, no noso ámbito, recibiu tamén na modalidade de creación literaria o Premio Losada Diéguez que convocan os Concellos de Boborás e O Carballiño e a Deputación de Ourense.

O finado e chorado historiador e escritor ourensán Marcos Valcárcel sintetizou de maneira moi axeitada a achega ferriniana ao salientar a súa vontade de entroncamento co universo mítico pondaliano, a prodixiosa reinvención da lingua, a poetización da paisaxe e, mesmo, certa estética vangardista.

Estirpe ten a peculiaridade de principiar co texto «Adicatoria», en inusual poema en catro linguas: inglés, francés, castelán e galego, no que o autor expresa o seu desexo de que o seu libro faga parte das bibliotecas de tres poetas amados: Seamus Heaney, Derek Walcott e Antonio Gamoneda. E tamén remata o libro con outro paratexto, o «Colofón», dedicado aos poetas Chus Pato e Xabier Cordal, en forma de poema épico que percorre a nación atlántica botando man de moitos topónimos significativos e moito léxico patrimonial, que son tamén declaración de principios: “Non esquenzas as verbas estirpe / que son morte pró estranxeiro opresor, elas nos lavan”.

«Estirpe» é a epígrafe do primeiro texto, estruturado en nove poemas onde sobrancean as voces dos ancestros e a propia configuración do territorio, mais tamén o simbolismo das serpes, dos cervos, dos cabalos, da espada e do labirinto, moitos destes signos xa recorrentes na obra ferriniana.

De resto, vinte poemas longos que poetizan momentos fulcrais da nosa propia historia como «Don García, Rei» ou «Prisciliano»; da prehistoria, como «Despedida ao Crasto Laboreiro» (nunha versión anterior Castro Leboreiro); da historia comteporánea, como «Pontevedra», onde lembra as vítimas da represión franquista, e das loitas emancipadoras, como «Irlanda» ou «Homenaxe a Fidel Castro», mais tamén da mitoloxía como «Perceval», expoñente do “ciclo artúrico” tamén reiterado na súa obra narrativa.

Porén, a contemplación dos tempos pretéritos non é só saudosa senón que serve como ferramenta para dialogar co noso presente histórico e cos grandes temas universais da poesía, como a dor ou a morte. Velaí como o diálogo con «Jerry Lee Lewis» serve para defender o corazón existencialista do noso poeta e a ofuscación do seu alter ego Heriberto Bens contra a estética dos mods.

Ou a metalileratura, tan omnipresente en todo o libro, mais que acada o seu cumio en «Quais des brumes», onde a nosa creación, Manuel Antonio, Ulysses Fingal (seudónimo do pintor Urbano Lugrís)… mestúrase con grandes voces universais, poñamos por caso Daniel Defoe, Arthur Gordon Pym, Stevenson, Conrad, Victor Hugo…

Mesmo un poema como «En las orillas del Sar», que remata coa citación literal dun verso rosaliano desa obra, serve para poetizar o tempus fugit, a mocidade perdida desde a saudade; outro como «Sorga» para falar do amor no ronsel de Petrarca e de René Char e outro como «Testamento do ghebo», como ten sinalado Anxo Angueira no seu artigo nun libro colectivo de homenaxe a Ferrín, faino referente inescusable no subxénero poético do testamento, xunto a outros poemas de Rosalía e de Pondal.

Como corolario, podemos botar man das propias palabras de Ferrín no inicio da «Autopoética» que antecedía a cinco poemas de Estirpe meses antes de que o libro vise a luz e que se publicou no Boletín Galego de Literatura, 7 (1992): «Eu son consciente de que estou escribindo unha obra nada máis en toda a miña vida. Para min existe un único relato acompañado de poemas que se está producindo dende o inicio da miña carreira literaria e, cando escribo, estou en relación con tódolos meus textos anteriores e cos dos outros autores. Quere dicir isto que no meu relato están tamén outros relatos e outros poemas que non son meus».

Publicado en Historia, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Recensión á Antoloxía de Dombate, en Grial 225-226

Condicionado pola pandemia, saíu con notorio retraso o último número, desta volta dobre 225-226 (xaneiro, febreiro, marzo e abril, maio, xuño do 2020) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia. Neste volume dobre asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un artigo intitulado «O dolmen de Dombate na nosa literatura», coa recensión á Antoloxía de Dombate, AA. VV., editada pola Deputación da Coruña o pasado ano.

Este número dobre 225-226 abeira de xeito monográfico o 70 aniversario baixo a epígrafe «Editorial Galaxia: un proxecto estratéxico». Logo dos artigos de presentación dos novos directores da revista, Henrique Monteagudo e Francisco Castro, deseguida presenta un dossier asinado por Antón Vidal Andión «O modelo de gobernanza da Editorial Galaxia», Víctor F. Freixanes «70 anos da Editorial Galaxia. Un proxecto estratéxico», Malores Villanueva «Pensar e crear Galaxia.Os inicios dunha empresa cultural que fai 70 anos» e Dolores Vilavedra «70 anos de literatura galega».

Na sección «Temas do noso tempo» aparecen os artigos «É a barbarie con rostro humano o nos futuro?» de Slavoj Zižek, traducido por Carlos Aymerich, «Sobre a persistencia da dereita galeguista», de Miguel Anxo Bastos Boubeta e «Os tempos están cambiando», de Manuel Veiga Taboada. E na sección «Documentos» Marilar Aleixandre asina a interesante entrega «Emilia Pardo Bazán e Adelaida Rey Mosquera, filla da súa avoa asasinada. Referencias en tres cartas».

Alén diso, neste novo número, as páxinas de creación poética son da autoría de Rosalía Fernández Rial e narrativa do prematuramente finado Xulio Amigo.

Completan as habituais recensións literarias da sección «O espello das letras», os artigos «A xente da Barreira en versión clásica», de Xosé Manuel Dasilva, «Suspiros de España», de Xosé Ramón Barreiro sobre o libro de Xosé Manuel Núñez Seixas; «Ricardo Carvalho Calero. O anxo da Terra», de Henrique Rabunhal e «Otero Pedrayo xornalista? Unha aproximación crítica ao seu legado en prensa», de Iago Codesido.

Na sección «Crónica» o texto «Carta de Xirona. As flores, a catedral e os diálogos», de José Ramón Castro Frade, na de «Ciencia e Técnica» o artigo de Martín López Nores intitulado «Potenciar a formación en Humanidades Dixitais para non STEM-parnos», mentres que na sección «A ciencia nas Batuecas. Unha deformación histórica» que asinan Lourenzo Fernández Prieto e Antonio Míguez Macho e «Ante o abismo» de Jaume Claret Miranda.

Pechan o volume a sección de «Artes visuais e escénicas» cos textos «Culturiña» asinado por Afonso Becerra de Becerreá, «Cinegalicia 1989, Vigo. O cinema galego faise valer».de Miguel Anxo Fernández e «A persistente estrea. Teatro galego, panorámica da temporalidade e do peche)», de Roberto Pascual; a sección de «Música» cos textos «Folk, tradición e experimentación», de Fernando Fernández Rego, «Ferreñas e Rock and Roll. Gabanza das que ficaron fóra», que asinan Laura Romero e Iria Pedreira, «Xoán Rubia: pasaba por alí», do propio Xoán Rubia e «A música na revista Nós (1920-1935). Folclore e Academia», de Javier Gándara Feijóo; a sección «Feminismos» co texto multiautorial «Para tecer xuntas todas as teas», da autoría das xornalistas Fernanda Tabarés, María Obelleiro Hermida e Susana Pedreira; a sección «Literatura infantil e xuvenil» cos artigos de Montse Pena Presas «A literatura infantil e xuvenil galega segue contando. Sobre espazos acadados e retos para a década dos 20», de Eva Mejuto «A lectura tamén é política (e moito!)» e de Miguel Vázquez Freire «A ilstración na LIX galega no século XXI».
Este número dobre 225-226 remata coa «Homenaxe poética. A Carlos García Martínez», un soneto de Xoán Xosé Fernández Abella dedicado ao finado director do Museo do Pobo Galego.

Velaquí o contido da miña recensión, que xa tivera unha primeira versión no dixital QuepasanaCosta:

O dolmen de Dombate na nosa literatura

Antoloxía de Dombate
AA. VV.
Deputación da Coruña, 2019, 82 páxinas

Vén de publicarse, cos habituais problemas de distribución en obras editadas por organismos oficiais, unha Antoloxía de Dombate, en edición non venal, na que se compilan dezaseis textos de catorce voces en orde cronolóxica, que van desde “O dolmen de Dombate” (Imp. y Lib. de E. Carré: 1895) de Eduardo Pondal até “O dolmen de Dombate” (Poemas que non foron ó lume: 2018), de Matilde Vilariño, pasando por Cándido Pereira Santos; Antón Zapata García; Manuel María; Xosé Luís Méndez Ferrín (en dúas ocasións, con senllos fragmentos das súas novelas Arnoia, Arnoia e Bretaña, Esmeraldina); Xoán Babarro; César Antonio Molina (tamén en dúas ocasións, primeiro o poema “Dombate” do libro O fin de Fisterra. S. C. Valle-Inclán: 1988, e despois un fragmento do ensaio Todo se arregla caminando. Ed. Destino: 2016, sexta entrega das súas memorias de ficción); Xelucho Abella; Alberte Suras; Manuel Rivas; Rafael Lema; Perfecto Varela Vázquez e Rosalía Fernández Rial, para totalizaren oito poemas e oito textos en prosa, dous destes últimos en castelán (de César Antonio Molina e de Perfecto Varela).

O primeiro que sorprende nesta interesante crestomatía é a ausencia de autoría, pois non aparece ningún nome coa responsabilidade da edición literaria, xa que despois da fermosa capa con fotografía do dolmen asinada por Vidal, Cabana, aínda que o fotógrafo José Vidal García (1900-1988) era oriúndo de Laxe, veñen dous paratextos institucionais, unha páxina co «Saúda» do presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, que reivindica a importancia de conservar este tipo de monumentos, e un «Prólogo» de dúas páxinas que asina Xesús Soto, Deputado de Patrimonio do mesmo ente, moito máis literario, con referencias a Otero Pedrayo, mais tamén a Murguía, aos autores do Seminario de Estudos Galegos e da Xeración Nós e a artistas plásticos como Castelao, Cebreiro, Urbano Lugrís, Seoane, Asorey, Raimundo Patiño ou Díaz Pardo. Neste limiar sinálase que a antoloxía foi promovida polo Concello de Cabana de Bergantiños, polo que pode intuírse a man compiladora de Ángel Eiroa, guía turístico do Dolmen de
Dombate nos últimos anos.

De feito, con outra maquetación, o propio Concello de Cabana de Bergantiños puxo en mans da Editorial Caleidoscopio esta mesma Antoloxía de Dombate a un prezo reducido, para que poida chegar a un maior número de persoas interesadas.

Outras ausencias son os criterios para facer a escolla dos textos que figuran e a inexistencia de calquera anotación das fotografías que os acompañan, pois estas imaxes ben merecían a datación e a descrición, hainas históricas con visitantes do SEG e hainas actuais de actividades escolares, de xogos populares ou de concertos que tiveron como escenario a contorna do dolmen.

Malia estas máculas, de doada rectificación en futuras reimpresións, a Antoloxía de Dombate cumpre ben cos obxectivos de divulgación e posta en valor deste singular monumento megalítico, unha anta que mesmo deu nome á lonxeva colección de poesía de Galaxia.

Un labor de difusión, con referencias á literatura, que encetara Xosé María Lema Suárez na súa guía Polas antas e mámoas da Costa da Morte (Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemEsCom. Vimianzo: 2006), da que existen edicións en español e en inglés e que a entidade tamén dispoñibiliza para descarga de balde nesta ligazón:
http://semescom.gal/arquivos/libros/pdf/antasmamoas.pdf

Publicado en Antoloxías, Cinema, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Infantil, Lingua, Narrativa, Poesía, Teatro | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXVII): “Abalando”, unha descoñecida autotradución castelá de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar unha descoñecida autotradución dun poema de Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

“Abalando”, unha descoñecida autotradución castelá de Gonzalo López Abente

A nosa compilación da Poesía completa de Gonzalo López Abente, publicada en 2013 por Espiral Maior en coedición coa Fundación López Abente, no apartado intitulado «Poemas traducidos a outros idiomas», daba conta da existencia de tan só tres textos do poeta muxián versionados noutras linguas, aos que habería que engadir outros dous poemas traducidos ao castelán que se publicaron despois nese mesmo ano, “O castro” e “A miña terra” en Sinfonía Atlántica. Antología general de la poesía gallega, edición bilingüe, selección, estudo e tradución de Carlos Clemetson, Madrid, Editorial Eneida, 2013.
No Limiar da Poesía completa explicábase polo miúdo a localización dos anteriores:

Tan só coñecemos tres poemas de Gonzalo López Abente traducidos: un ao francés, outro ao castelán e outro ao portugués (pois noutras revistas portuguesas aparece no orixinal en lingua galega). Velaí:

“Le charretier”, Nós, 1, 30 de outubro de 1920. (Versión ao francés de Philéas Lebesgue, recollida de Les Tablettes. Boletín mensual de Saint Raphaël-Vas, do poema «O carreteiro»). O orixinal publicouse en Alento da raza.

“El abrazo”, Caras y Caretas, Bos Aires, 1303, 22 de setembro de 1923. Debaixo do título sinala: (Traducción del gallego por Antonio Zapata García del libro «Alento d’a Raza»).

“Como ti queiras”, Tríptico, Coímbra, 6, 15 de xaneiro de1925. O orixinal publicouse en D’Outono. Na versión portuguesa, da que descoñecemos a autoría, hai unha serie de grallas (como o uso do ñ no canto de nh en ‘mansiña’, ou o uso do x no canto de j na forma verbal ‘sexa’) e o autor aparece como Gonzalo Lópes Abente. Tamén se engade: Do livro no prelo «D’Outono».

Porén, a nova de que, coincidindo co 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a Real Academia Galega (RAG) fixo pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia, trouxo á luz unha versión autógrafa dunha autotradución ao castelán do poema “Abalando”, que na versión orixinal en galego é o XIII do libro Monza de frores brancas para Nosa Señora da Barca, un pequeno poemario manuscrito que o poeta depositara na Academia e que foi exhumado e editado pola propia RAG en 1971 cando se lle dedicou o Día das Letras Galegas.

Nas nosas intensas pescudas nos arquivos da RAG, anos atrás e cos fondos noutras condicións, non chegamos a coñecer esta autotradución que aparece manuscrita nun envelope de Impresos da empresa madrileña Euramérica S. A., dirixido a Gonzalo López. Abogado. Mugía. Coruña.

O envelope reciclado data de 1955, mais non podemos precisar cando o poeta decidiu usar ese papel para escribir a súa autotradución, mais non debeu ser moi lonxe da data. Nesa altura tiña xa 77 anos, o que explica a súa irregular caligrafía. Ao tratar de manter a métrica (nun verso non o consegue) e a rima do poema, como é obvio ten que sacrificar a literalidade dos versos, e como pode ollarse na imaxe realiza algunhas correccións sobre unha primeira versión, polo que aquí pódese observar perfectamente o oficio do poeta. Non temos constancia de que esta autotradución chegase a ser publicada.

Velaquí a versión publicada e a autotradución manuscrita.

XIII
ABALANDO

Érguese a linda alborada
vistida de escentileos
e para que o amado vexa
abre as fiestras do ceo.
Refrega os ollos o sol,
espreguízase e lixeiro
pilla a súa amada e vaise
coela nas azas do vento.
Polos outos fenestrás
a parella entra no tempro
e aos pes da Virxen da Barca
a pregar cai de xoellos.
As Sombras agoniantes
acóchanse nos cornechos.
¡A nuite tírase ao mar
chorando e morta de medo!
O retabro corusquea
de ouro, de lus e contento;
os apóstolos escisman
na ceifa dos evanxeos;
cantan os anxos garridos,
gordos, risoños e ledos,
a redor da milagrosa
Raíña dos universos
que sorrí no camarín
entre brancos candieiros
e froriñas homildosas
de doce e lene arrecendo.
A Virxen deixa o milagre
fuxir do seu duro encerro,
e aló embaixo, diante dela,
con estrondo grave e rexo,
ponse soio a abanear
aquel enorme penedo…
¡Pedra de abalar bieita
que foi nave noutro tempo!

ABALANDO
Traducción del gallego
hecha por su autor

Dejó el lecho la alborada
en bata de centilleos
e abre para que amor vea
ventanas del azul cielo.
Frota los ojos el sol,
se despereza y ligero
coge a su amada y se va
con ella en alas del viento.
Por los altos ventanales
la pareja entra en el templo
y postrada ante la Virgen
de la Barca ora en silencio.
Las sombras agonizantes
se ocultan con desaliento.
¡La noche se arroja al mar
llorando y muerta de miedo!
El retablo reluciente
de oro, de luz y contento;
los apóstoles meditan
en los frutos evangélicos;
cantan los ángeles puros,
gordos, alegres, risueños,
en redor de la Santísima
Reina de los universos
que sonríe dulcemente
entre blancos candeleros
y florecillas humildes
que aromatizan el amplio templo.
La Virgen deja al milagro
huír de su duro encierro,
y abajo, delante de ella,
con estruendo grave y recio,
se pone a balancear
aquel peñascal soberbio.
¡Piedra de abalar bendita
que fué nave en otros tiempos!

Publicado en Estudos literarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario