Artigo en QPC (LIV): A depuración do maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para saudar a publicación dun número monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A depuración do maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas

O artigo intitulado «A represión do profesorado galego: As “derradeiras leccións” dos 100 mestres asasinados», que vén de publicar o xornalista Marcos Pérez Pena no dixital Praza Pública, achéganos a un monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas. A revista dirixida por Narciso de Gabriel (UDC) e cun Comité de Redacción que completan Eugenio Otero Urtaza (USC), Xosé Manuel Cid Fernández (UVigo) e como secretario José Luis Iglesias Salvado (UDC) pódese descargar de balde en formato pdf no enderezo electrónico:

http://revistasarmiento.com/wp-content/uploads/2018/10/Revista.Sarmiento.N-21.2017.pdf

O monográfico (Número 21, 2017), co que se inicia unha nova andaina da revista, inclúe os seguintes estudos: «Amputar, segar, limpar e purificar: a depuración do maxisterio durante o franquismo», de M.ª del Carmen Agulló Díaz; «A depuración do maxisterio primario na provincia de Pontevedra (1936-1942)», de Anxo Serafín Porto Ucha e Raquel Vázquez Ramil; «A represión franquista en Ourense: novos argumentos contra a desmemoria da persecución sufrida polo maxisterio», de Xosé Manuel Cid Fernández; «Represión política e castigo do profesorado republicano na provincia de Lugo. As consecuencias do 36», de Antón Costa Rico e Uxía Bolaño Amigo; «O proceso de depuración do maxisterio na provincia da Coruña», de Narciso de Gabriel, e xa fóra desta temática «Uma escola para a independência e para a responsabilidade: o Jardim Infantil Pestalozzi», de Ana Maria Pires Pessoa; «Ritmos com sentido. Educar o corpo, a alma e o espírito em escolas», de Waldorf Raquel Pereira Henriques e «Política y educación en Antonio Gramsci», de Nicola Trebissacce. Alén diso, na sección Documentos preséntanse novos testemuños sobre depuracións no ensino: «Acotaciones a un expediente de depuración: el caso de María Barbeito Cerviño» que asina José Luis Iglesias Salvado e «Alonso Ríos en Gondomar. Un imaxinario, aínda que posible, paseo», de Carlos Méixome Quinteiro, así como unha relación de «Profesorado morto por mor da represión franquista», antes das seccións de Novas e Reseñas.

Logo de darmos conta dos contidos, centrarémonos en salientar a represión exercida sobre o maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas que investigou Narciso de Gabriel na súa achega «O proceso de depuración do maxisterio na provincia da Coruña».
De primeiras realiza unha cumprida análise cuantitativa e deseguida outra cualitativa, focalizando a súa atención nos expedientes de Xosé Toba Fernández e Palmira González López, dúas persoas moi relacionadas coa Costa da Morte.

Así sabemos que na decisión final sobre cada persoa sancionada o expediente derivou na destitución que lle afectou case ao 46% e a suspensión ao 54%. Só un dos sancionados, o muxián Xosé Toba Fernández, foi castigado coa excedencia forzosa con dereito a dous terzos do soldo (BOP, 19/9/1936). O investigador tamén lembra que foron asasinadas algunhas semanas máis tarde dúas mulleres, María Vázquez Suárez (Miño) e Mercedes Romero Abella (A Coruña), esta última fora mestra en Corcubión, como ben estudou o noso benquerido amigo Luís Lamela García, “O paseo de Mercedes Romero Abella”, Unión Libre. Cadernos de vida e culturas, n.º 11 (2006).

Narciso de Gabriel salienta que a sanción máis común foi a separación definitiva do ensino e a baixa na escala do maxisterio, que afectou a case o 10%, e algún, como Xosé Toba Fernández, foi separado en dúas ocasións, primeiro como auxiliar de Pedagoxía na Escola Normal de Santiago (BOE, 14/5/1937) e logo como mestre na anexa desta institución (BOP, 11/5/1940). Tamén inclúe na casuística das separacións unha inhabilitación perpetua (Brión) e dúas indefinidas (Muros e Vimianzo) que recaeron sobre mestres interinos. Un dos separados, José María Arán Trillo, foi rehabilitado para efectos administrativos.

O artigo engade unha completa xeografía da represión atendendo ao número de sancións, que vai dende os cinco concellos sen ningunha persoa castigada: Ares, Boqueixón, Cesuras, Oroso e Trazo, mentres que os máis castigados foron Carballo, Narón, Oza dos Ríos, Padrón e Vilarmaior, con valores que superan o 50%, Corcubión, Camariñas e Muros, co 60% ou máis, e Melide, que acada un 77%. De feito, Narciso de Gabriel concreta que a zona máis afectada esténdese pola costa atlántica, entre Laxe e Ribeira, coa única excepción de Fisterra, e tamén polos concellos de Vimianzo, Mazaricos e Outes.
Alén diso, as mulleres recibiron porcentualmente máis sancións que os homes en Boimorto, A Capela, Corcubión, Frades, Melide e Paderne. Por porcentaxe sería Corcubión (100%), mais este pequeno concello só contaba cunha mestra, polo que non resulta moi representativo.

A porcentaxe de mestres separados definitivamente do ensino na media galega foi do 18%, mais varios concellos da Costa da Morte están entre os moitos que a superan, así entre os que quedaron privados de cando menos a metade figuran Cee e Muros, nos do 40% está Vimianzo e nos do 30% Cabana de Bergantiños, Carballo, Carnota e Mazaricos. O autor do estudo centra a súa atención en Muros, pois a intensidade das represalias resultou ser a máis alta xa que foron separados do ensino 10 dos 12 mestres (83%) e dúas das 13 mestras.

O artigo de Narciso de Gabriel remata con dous casos particulares que relata por extenso a modo de exemplo da represión. De primeiras, baixo o epígrafe que testemuña o expediente franquista “En sí mismo, con los niños y en todas sus actuaciones, refinadamente malo, perverso y revolucionario”, investiga o infortunio de Xosé Toba Fernández, nado en Muxía o 8 de setembro de 1904, quen obtivo o título de mestre en 1925. En 1926 iniciou a súa andaina profesional e exerceu en varias escolas, como catro anos en Sillobre (Fene). Gañou as oposicións á dirección de escolas graduadas e pasou uns meses á fronte da escola de Callosa d’en Sarrià (Alacante). En 1934 conseguiu por concurso a rexencia da graduada anexa á Escola Normal de Santiago e en xaneiro de 1935 foi nomeado profesor axudante de Pedagoxía da Normal compostelá, etapa na que realiza varias publicacións pedagóxicas, como o seu discurso de ingreso na Sección de Pedagoxía do Seminario de Estudos Galegos. Porén, en agosto de 1936 foi declarado pola Delegación Militar excedente forzoso con dereito a percibir dous terzos do soldo e máis adiante separado do ensino como
axudante de Pedagoxía (maio de 1937) e como mestre (xullo de 1940).

Narciso de Gabriel dá coñecer boa parte do expediente que está na orixe da última sanción, como a súa participación na redacción do manifesto O Maxisterio diante da Autonomía de Galicia, cuxos dous primeiros asinantes eran Avelino Pousa Antelo e José Toba Fernández. Un texto que remataba con estas palabras: “Por ben de Galicia, por ben da escola, por ben do neno e pol-o noso propio ben: ¡A traballar pol-o éxito do plebiscito e pol-a redención da nosa terra!” (El Pueblo Gallego, 14 de xuño de 1936).

Xosé Toba Fernández morreu o 5 de setembro de 1963, cando só tiña 58 anos. Dous días máis tarde, a familia publicou unha esquela en La Voz de Galicia facendo saber que finara o director do grupo escolar Concepción Arenal da cidade coruñesa, e que por expresa disposición do finado non se comunicara o acto do sepelio.

O segundo epígrafe, tamén tirado do expediente franquista, resume a historia de Palmira González López: “No obstante su sexo, lebantaba [sic], con frecuencia, el puño en alto”. Dela sabemos que era irmá de Emilio, o coñecido deputado de Izquierda Republicana, e que en xullo de 1936 rexentaba a escola de Arou-Camelle, situada no concello de Camariñas. Foi suspendida de emprego e soldo por tres meses (BOP, 27/8/1936) e en outubro, cando estaba a piques de cumprir a sanción, solicitou unha escola en réxime de interinidade. Destinárona a Viñós (Arzúa) e o párroco foi o seu maior inimigo, pois solicitou antecedentes ao da Ponte do Porto, quen a sinalou como “atea teórica y práctica”, dicindo que se ausentaba de Arou cando se organizou unha misión, no canto de escoitar os sermóns durante os oito días que duraba, confesarse e despedir en manifestación o misioneiro, como fixeran os outros veciños. Engade que en febreiro de 1936, coincidindo coas eleccións, estivera facendo campaña na cidade da Coruña e voltara a Camariñas manifestando a súa ledicia pola vitoria “con los puños en alto” –ao parecer, non lle abondaba con erguer un, comenta con ironía Narciso de Gabriel–.

Fronte a esta acusación, Palmira González López viuse obrigada a presentar un certificado do seu matrimonio relixioso, celebrado en 1932, é dicir, en plena República. Finalmente, en novembro de 1945 o xuíz propuxo a modificación da sanción: suspensión de emprego e soldo durante dous anos, o seu traslado fóra da provincia, a prohibición de solicitar vacantes durante cinco anos e a súa inhabilitación para o desempeño de cargos directivos e de confianza. Ángel del Castillo González conta que tivo dous destinos: Arbo primeiro e logo Malpica de Bergantiños.

Finalmente, a sección Documentos de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación conclúe cun cadro do «Profesorado morto por mor da represión franquista», que sumaría o número total de 100 persoas, das cales 98 son homes e dúas mulleres: Mercedes Romero Abella e María Vázquez Suárez.

E velaquí os mestres e a mestra relacionados coa Costa da Morte nesta relación do terror fraquista e que inclúe

Nome / Idade / Escola onde exercía / Morte / Paseado ou Executado Ano.

Angel Caamaño Villaverde, 27, Toba (Cee), Executado, Santiago, 1937.
Jesús Álvaro López Brenlla, 24, Louro (Muros), Paseado, Muros, 1936.
Pedro López Vázquez, 44, San Mamede (Carnota), Malleira, Carnota, 1937.
Rafael Pardo Carmona, 37, Serres (Muros), Executado, Santiago, 1936.
Mercedes Romero Abella, 29, A Coruña, Paseada, Aranga, 1936.
Ramón Tajes Lago, 27, Mestre (natural de Muros), Executado, Asturias, 1938.
Nicanor Villar Martínez, 36, Mazaricos, Executado, Caldas de Reis, 1936.

Beizóns laicas para todas persoas represaliadas!

E a nós tan só nos resta parabenizar a saída e o acceso libre que dispoñibiliza o necesario coñecemento deste monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas, así como reivindicarmos a súa memoria, nunha sociedade que aínda permite a día de hoxe que un destacado membro da nomenclatura franquista, Eugenio López López, lixe co seu nome o colexio público de Cee, coa complicidade da maioría da corporación local e da Consellaría da Educación. Unha auténtica vergoña histórica.

Publicado en Historia, Política, Recensións | Deixa un comentario

Addio, Adeus emocionado e sentido para a profesora e académica Giulia Lanciani

A CORUÑA
ACADEMIA GALEGA
RECEPCIÓN NA ACADEMIA DE GIULIA LANCIANI
07032014
FOTO XOSE CASTRO

(Giulia Lanciani lendo o seu discurso de ingreso na RAG, no ano 2014. Fonte: Xosé Castro / RAG)

Unha mensaxe da Real Academia Galega (RAG), da que era Membro de Honra, como tamén o é o seu home Giusseppe Tavani, fíxome coñecedor da triste e dorida mala nova do pasamento no día de onte, xoves 15 de novembro, de Giulia Lanciani, profesora de lingua e literatura portuguesa e brasileira na Universidade de Roma Tre.

A devandita mensaxe de condolencia da RAG principia así:

A Academia lamenta o pasamento da académica de honra Giulia Lanciani

A Real Academia Galega lamenta o pasamento da catedrática de literatura portuguesa e brasileira no Departamento de literaturas comparadas da Università Roma Tre, membro de honra da institución. A investigadora faleceu na capital italiana, de onde era nativa. Giulia Lanciani era un referente internacional da filoloxía románica como investigadora da lírica medieval galego-portuguesa. A profesora tamén se interesou polas literaturas contemporáneas de Brasil, Portugal e Galicia, e xogou un papel fundamental na promoción da cultura de noso no contexto italiano.

Giulia Lanciani ingresou como membro da Real Academia Galega no ano 2014 cun discurso sobre a conservación e a transmisión do corpus lírico galego, no que evocou como viaxaron de Portugal a Roma as cantigas trobadorescas a través dun códice manuscrito que copiou o humanista Angelo Colocci salvándoas para a posteridade.
(…) (Continúa o comunicado nesta ligazón)

Tamén se fixero eco do seu pasamento na Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa con esta mensaxe que deseguida reproduzo:

Falecimento da Professora Doutora Giulia Lanciani

A Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa manifesta o seu enorme pesar pelo falecimento da Professora Doutora Giulia Lanciani, catedrática de Língua e Literatura Portuguesa e Brasileira da Faculdade de Letras e Filosofia da Universidade Roma Tre, titular da Cátedra José Saramago da mesma universidade e Doutora Honoris Causa pela Universidade de Lisboa (2011).

Filóloga lusitanista, especialista em literatura medieval galego-portuguesa, entre outros temas de investigação no contexto das literaturas portuguesa, brasileira e galega, a Professora Giulia Lanciani desenvolveu um notável percurso académico, em particular no campo da teoria literária, da hermenêutica, da crítica genética e da tradução.

Membro de honra da Real Academia Galega, a Professora Giulia Lanciani foi agraciada com o Grau de Grande Oficial da Ordem do Infante D. Henrique, em 2011,condecoração atribuída pelo Presidente da República Portuguesa, entre outras distinções.

E, por último, reproduzo tamén a esquela que publicou o grupo de lusitanistas italianos hoxe mesmo no diario La Repubblica:

Lanciani Giulia
Roma, 16 novembre 2018

I Lusitanisti italiani partecipano commossi al dolore del Prof. Giuseppe Tavani e dei familiari per la scomparsa della Professoressa Giulia Lanciani, Presidente onorario dell’Associazione Italiana di Studi Portoghesi e Brasiliani, illustre filologa, raffinata traduttrice e attenta studiosa della storia e della letteratura del Portogallo.

Coñecín a profesora Giulia Lanciani dun xeito ben azaroso. Pasada a media noite dun día dos finais de maio de 1998, non lembro con exactitude a data, recibín unha chamada telefónica, daquela aínda con teléfono fixo, que me desacougou un pouco pola tardanza da hora. Unha agradable e cálida voz (sempre o foi), explicoume en italiano que me viñan de galardoar como gañador da primeira edición do Premio Tívoli-Europa Giovani 1998, por Abecedario da desolación (Espiral Maior, 1997). Nada sabía eu da súa existencia, e mesmo cheguei a pensar que me estaban a facer unha broma.

Porén, Giulia Lanciani insistiu en explicarme que era un premio convocado pola Associazione Culturale Alleggorein e apoiado por diversas institucións académicas e comunais para galardoar ao mellor libro de poemas publicado o ano anterior por un/unha poeta menor de 35 anos en Europa. Continuou a explicarme que entre os libros que propuxera ela estaba o meu Abecedario da desolación e que recibira o recoñecemento do premio pola maioría do xúri, conformado por diversos profesores e profesoras de universidades europeas.

Coñecín persoalmente a Giulia pouco antes da entrega do premio nos fermosos xardíns de Villa Hadriana en Tivoli, fermosa vila próxima a Roma, e desde aquela chegamos a coincidir en varias ocasións e mantivemos tamén comunicación epistolar. No acto de entrega tamén se presentou o volume Il cammino di Santiago (1998), ao coidado de Filippo Bettini e Armando Gnisci, no que tres dos textos do poemario recolléronse na lingua orixinal e acompañados de versións en italiano, portugués, castelán, francés, inglés, alemán, serbo-croata, albanés e ruso.

«I testi di Miro Villar, tre componimenti in gallego, sono stati tradotti in italiano, in portoghese e in castigliano da Giulia Lanciani, in francese da Jacqueline Risset, in inglese da Silvia Bertoni e Aiden Feerick, in tedesco da Nora Moll, in serbo-croato da Sinan Gudževič, in albanese da Blerina Suta e in russo da Alexej Boukalov».

Na seguinte edición, outro libro meu foi finalista do Premio Tívoli-Europa Giovani 1999, Equinoccio de primavera (S.C. Valle Inclán, Esquío, 1998) e de novo viaxei a Tívoli e a Roma e coincidín novamente, con Giulia Lanciani, con Giuseppe Tavani e cos citados Bettini e Gnisci. Desta volta un dos seus poemas apareceu versionado en italiano por Giulia Lanciani no volume Forse, questo è il confine (1999), tamén ao coidado de Filippo Bettini e Armando Gnisci.

Moito lle teño agradecido estas versións dos meus poemas á profesora Giulia Lanciani, así como o seu artigo intitulado «Miro Villar e la poesia galega di fine secolo», que foi publicado en: Graziano Benelli e Giampaolo Tonini (a cura di), Studi in ricordo di Carmen Sànchez Montero, Trieste, EUT Edizioni Università di Trieste, vol. 1, 2006, pp. 157-169.

Nesas páxinas primeiro realiza unha síntese da poesía galega contemporánea até os anos noventa e deseguida unha análise da miña obra poética publicada até ese momento. O texto completo pódese descargar e ler de balde nesta ligazón ou no documento ISSUU que vai ao final desta anotación, mais aquí reproduzo uns fragmentos e as súas versións ao italiano de catro poemas do meu Abecedario da desolación, os dous primeiros textos e o último xa apareceran no citado volume Il cammino di Santiago (1998).

Por todo isto, pola súa xenerosidade e pola súa inmensa afabilidade, addio, adeus cara amiga profesora Giulia Lanciani. Le mie sincere condoglianze, profesor Giuseppe Tavani e familiari.

Catro poemas de Abecedario da desolación traducidos por Giulia Lanciani

Perché Abbecedario della desolazione è l’immersione in un dolore desolato e distruttivo causato dall’assenza della donna. In certo senso, la poesia acquisisce un valore terapeutico, poiché solo nell’espressione del dolore mediante il verso l’io poetico raggiunge un certo sollievo: il dolore si fa parola, il corpo assente della donna si fa scrittura, e scavalca così la lontanaza, redime, anche se parzialmente, l’assenza. Formalmente, il libro adotta il verso lungo, l’alessandrino, aggruppato in cinque strofe di cinque versi, ricerca di un’armonia simbolica.

Ogni poesia è introdotta da una citazione poetica, con la peculiarità che i suoi autori sono in ordine alfabetico, formando in tal modo, l’insieme dei testi e delle citazioni, un abbecedario del dolore più insopportabile: quello dell’assenza. A corredo di quanto detto, varrà la pena di leggere alcuni specimina, in originale e in traduzione, di questa raccolta.

F
Entre tanto, a tu custodia dejo mis últimos versos.
Aquí están.
Si los guardas,
si los conservas,
podremos comparar tu amargura
con la sonrisa de los que escriba mañana cuando vuelva.
León Felipe

aproveito as palabras por ti desperdiciadas
que recollo e restauro labrando cada verso,
palabras nos lagotos do olvido que vernizo
coa resina das bágoas, entre amor de rescaldos
que fumegan, que abafan e non dan extinguido.

aproveito as medidas limitadas dos versos
que recompoño adrede coa túa exactitude
de ámbitos, sensos novos retornan na beleza
do pronunciado, cerna de aciñeira traballo
e o corpo gaña a forma da evocación sonora.

aproveito as estrofas que nun aire viciado
purifico e intúo rimas e metros doces
para ter un azucre de flores semellante
aos teus ollos, reconto sílabas e agradezo
cada acento perfecto que quere un sonetista.

aproveito inclusive pausas inoportunas
onde o estro dubida na escolla do adxectivo
para amar, despoxado do apetecido aroma
colecciono un caderno de fragancias, odores
de prantas, e aproximo de xeito novo o corpo.

aproveito unha coda nunha estrofa de envío
para deixar no verso final esa esperanza
débil, ese combate co amargor máis profundo,
co verme máis nocivo. reparo o meu sorriso
namentres un fragmento de min nace diverso.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

utilizzo le parole da te dissipate
che raccolgo e restauro lavorando ogni verso,
parole nelle pozze dell’oblio che vernicio
con la resina delle lacrime, tra amore di ceneri
che fumigano, che soffocano e non s’estinguono.

utilizzo le misure limitate dei versi
che ricompongo espressamente con la tua esattezza
di contorni, sensi nuovi tornano nella bellezza
del pronunciato, durame di leccio lavoro
e il corpo acquista la forma dell’evocazione sonora.

utilizzo le strofe che in un’aria viziata
purifico e immagino rime e metri dolci
per avere uno zucchero di fiori simile
ai tuoi occhi, riconto sillabe e ringrazio
ogni accento perfetto che un poeta vagheggia.

utilizzo persino pause inopportune
in cui l’estro esita nella scelta dell’aggettivo
per amare, spogliato del desiato aroma
colleziono un quaderno di fragranze, odori
di piante, ed avvicino in modo nuovo il corpo.

utilizzo una coda in una strofa di commiato
per lasciare nel verso finale questa speranza
debole, questa lotta con l’amarezza più profonda,
col verme più nocivo, restauro il mio sorriso
mentre un frammento di me nasce diverso.

M
um dia
sem ouvir
a tua voz
é como descobrir
que o mar
morreu.
David Mourão-Ferreira

ando coa voz descalza nos días areeiros
que escorren polos dedos, reinvento no murmurio
que se escoita a liturxia de mares de saliva
que esvaran na pel, sinto como sobe a marea
do livor que conturba cada poro en silencio,

envexo o mar inmenso que desencalla os pasos
que escribín na planicie porque pode bicarte,
o mesmo mar de fóra que arreda os nosos liques
en distinto hemisferio, teño envexa do plancto
porque somos argazo que morre lentamente,

perdo salitre en ollos que se perden no inmenso
sabor dunha amargura tan grande e tan enorme
como aquel horizonte que se deita nos labios
do mar, non digo nada, non posúo palabras
para escribir relatos de náufrago no diario,

agradezo os abrazos e os beixos daquela onda
que cruza inesperada no vento de novembro
pero que sabe a pouco, que destrúe e que nada
máis que augación achega, miro de novo os peixes
escasos que unha rede de nostalxia enreda,

devolvo insatisfeito cada palabra na auga
e como o mariñeiro recoñezo na espera
unha amizade, miro de novo o mar na enchente
desta preamar, sinto como sobe a marea
do livor que conturba cada poro en silencio.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Vado con la voce scalza nei giorni sabbiosi
che scorrono tra le dita, reinvento nel mormorio
che si ascolta la liturgia di mari di saliva
che scivolano sulla pelle, sento come cresce la marea
del livore che turba ogni poro in silenzio,

invidio il mare immenso che disincaglia i passi
che ho scritto nella pianura perché possa baciarti,
lo stesso mare esterno che allontana i licheni
in un altro emisfero, ho invidia del plancton
perché siamo alga che muore lentamente,

perdo salnitro in occhi che si perdono nell’immenso
sapore d’un’amarezza così grande, così enorme
come quell’orizzonte che si stende sulle labbra
del mare, non dico niente, non possiedo parole
per scrivere resoconti di naufragio nel diario,

ringrazio gli abbracci e i baci di quell’onda
che incrocia inaspettata il vento di novembre
che però sa di poco, che distrugge e che niente
più che un acquazzone porta, guardo di nuovo i pesci
scarsi che una rete di nostalgia cattura,

restituisco insoddisfatto ogni parola all’acqua
e come il marinaio riconosco nell’attesa
un’amicizia, guardo di nuovo il mare nella piena
di quest’alto flusso, sento come sale la marea
del livore che turba ogni poro in silenzio.

X
Ni al mar, ni al cos ni al cel no hi ha camins
que ens recordin l’amor que hi hem deixat:
cal inventar un poema cada tarda
per retenir els colors que hem oblidat.
Olga Xirinacs

podo coñecer fácil a perfección da letra
ben garabateada no brancor e o silencio
do papel e da noite, caligrafía usada
e desgastada adrede para amarte de modo
despacioso nos textos, como única maneira

que teño polo de hoxe de posuirte e serche
grato e escribir pingas de amor nas túas formas.
podo coñecer fácil a perfección do verso
máis puro e traballado nas páxinas dunha ocre
ausencia reflectida, convoco deste xeito

a beleza do corpo no pulmón das palabras
que recito nas prazas e alamedas, nas salas,
nos cafés, nos teatros, lugares onde atopo
sempre a túa cadeira que me escoita, vacío
o respaldo, frialdade que aínda proporciona

máis frío nas estrofas do libro e na cabeza
despistada dun home que se pregunta o senso
de ler a intimidade de corazón e sabas.
podo coñecer fácil a perfección da escrita,
a exactitude no uso das palabras gastadas

pola literatura de centos de escritores
que xa cantaron versos de amor e desamor
pero nada no mundo retrata nos meus ollos
o sensitivo goce da harmonía dos breves
momentos onde tremo coa túa inmensidade.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Posso conoscere facilmente la perfezione della lettera
ben tratteggiata sul biancore e il silenzio
del foglio e della notte, calligrafia usata
e dissipata proprio per amarti in modo
pausato nei testi, come unica maniera

che almeno oggi ho di possederti ed esserti
grato e scrivere stille d’amore nelle tue forme.
posso conoscere facilmente la perfezione del verso
più puro e lavorato sulle pagine di un’ocra
assenza riflessa, convoco in tale guisa

la bellezza del corpo nel polmone delle parole
che recito nelle piazze e nei viali, nelle sale,
nei caffè, nei teatri, luoghi in cui ritrovo
sempre la tua sedia che mi ascolta, vuoto
lo schienale, freddezza che ancora comporta

più freddo nelle strofe del libro e nella testa
fuorviata di un uomo che si chiede il senso
di leggere l’intimità di cuore e di lenzuola.
posso conoscere facilmente la perfezione della scritta,
l’esattezza nell’uso delle parole consunte

dalla letteratura di centinaia di scrittori
che hanno già cantato versi di amore e disamore,
però nulla al mondo riflette nei miei occhi
il sensitivo gusto dell’armonia dei brevi
momenti in cui tremo con la tua immensità.

Z

Amori impossibili
come
sono effettivamente impossibili le colline.
Andrea Zanzotto

nas bandeiras da tarde rebenta a utopía,
en ollos como puños o amor é como berro
de alcohol na ferida, desencaixados rostros
son patria desta dor e no plural das horas
exorcizo a fereza da desesperación.

a imposibilidade de amar é o argumento
de todas as palabras que pronuncio, nos himnos
non invoco aos deuses nin a antigos heroes,
só teño nos meus labios o nome dunha deusa
mortal que me arrebata cada paso do tempo.

metáforas potentes encobren o sinxelo
discurso da hemorraxia mentres un sangue doce
e mesto engorda as bocas dos máis incomprendidos
poemas que nas nubes teño escrito para ela,
co lapis dos meus soños e o cuspe da amargura.

deixo atrás un vacío no caixón da memoria,
centos de documentos íntimos esparexo
no cartafol de versos e os amigos dubidan
de min pois fun sincero para os trasnos da imprenta
e hipócrita co aprezo de abrazos transparentes.

nunca quixen amigos para dicirlle amor
e dáballe as palabras aos paxaros, acaso
escoitase pardelas, rulas ou estorniños
pero ela nunca soubo que era este corazón
o culpable das aves de viaxe migratoria.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Nelle bandiere della sera esplode l’utopia,
in occhi come pugni l’amore è come urlo
di alcol sulla ferita, volti sfigurati
sono patria di questo dolore e nel plurale delle ore
esorcizzo la ferocia della disperazione.

l’impossibilità di amare è l’argomento
di tutte le parole che pronuncio, negli inni
non invoco gli dei né antichi eroi,
solo ho sulle mie labbra il nome di una dea
mortale che mi carpisce ogni passo del tempo.

metafore possenti nascondono il semplice
discorso dell’emorragia mentre un sangue dolce
e denso ingrassa le bocche dei più incompresi
poemi che nelle nuvole ho scritto per lei,
con il lapis dei miei sogni e la saliva dell’amarezza.

mi lascio dietro un vuoto nel cassetto della memoria,
cento intimi documenti dissemino
nel diario di versi e gli amici diffidano
di me poiché sono stato sincero con i folletti della stampa
e ipocrita nell’apprezzare abbracci trasparenti.

non ho mai voluto amici per dirle amore
e affidavo le parole agli uccelli, nel caso
ascoltasse gabbiani, tortore o stornelle,
ma lei non ha mai saputo che era questo cuore
il colpevole degli uccelli migratori.

Publicado en Estudos literarios, Literatura medieval, Memoria Literaria, Poesía, Premios, Versións ou traducións | Deixa un comentario

A poeta Francisca Aguirre, «Premio Nacional das Letras»

Máis unha vez alegroume inmenso que a poeta Francisca Aguirre, adoito máis coñecida (e non debería) por ser a muller do tamén poeta Félix Grande que pola súa propia obra, veña de obter o denominado «Premio Nacional das Letras» do Ministerio de Cultura do Goberno de España polo conxunto da súa obra.

E, tal e como sucedeu hai agora sete anos e contei nesta anotación de bitácora, xa recibira o «Premio Nacional de Poesía» do mesmo Ministerio de Cultura polo seu libro Historia de una anatomía (Hiperión), que o ano anterior gañara o premio Miguel Hernández.

Francisca Aguirre (Alacant, 1930) é unha poeta serodia e o seu primeiro libro Ítaca, que publica en 1972 con 42 anos e que pasou bastante desapercibido polas condicionantes da época, é na miña opinión unha auténtica xoia literaria, con versos sublimes. De feito nestoutra anotación da bitácora reproducín tres dos poemas dese magnífico libro.

E como tamén xa teño contado aquí mesmo a súa pegada está moi presente no meu libro de poemas intitulado As crebas (Espiral Maior, 2011. Premio de Poesía Concello de Carral), onde tres das composicións están inspiradas por versos da súa autoría. Velaquí os meus textos, introducidos polos fermosos versos de Francisca Aguirre.
6
os deuses son palabras

los dioses son palabras,
con el silencio mueren.
«Desde fuera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

Os deuses son palabras e co silencio morren, como morren salseiros mollando rostros ebrios na grata intimidade de espellos matinais.

E as pegadas do inverno sinalan un camiño de papeis amarelos nas táboas da amizade, con manchas de alcatrán que protexen o barco.

As madeiras podrecen, nin tanto galipote pode tapar as fendas, os deuses son palabras que se perden no mar como aparellos rotos.

Os cestos, os garruchos, as patelas e os paxes xa non se enchen de peixe, nin sequera de argazo, só papeis amarelos que anuncian o mal tempo.

E ti ocultas o rostro sen palabras nin deuses, deixa agora que falen do mar as atadeiras.

18
O mar (I)

Un mar, creedme, necesito un mar,
un mar donde llorar a mares
y que nadie lo note.
«Testigo de excepción», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

No mar de Caldebarcos atopaches o mar que ti necesitabas e os abrazos das vagas que rompían nos baixos chegaron ata as dunas e interromperon páxinas nos estáticos ollos onde se detivera a lectura do tempo, e as vagas penetraron oportunas no libro para levaren Coetzee na resaca da tarde e deixaren o sal nos tellados das casas, construcións mariñeiras con solainas de area e argazos nas varandas dos balcóns e nas portas.

No mar de Caldebarcos atopaches o mar e fostes de mans dadas nun paseo de días que trouxeron a calma mais non o esquecemento, porque o sal é perenne como o son as mareas.

19
O mar (II)

En la noche fui hasta el mar para pedir socorro
y el mar me respondió socorro.
«Triste fiera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

E fuches deica o mar para pedir socorro como as voces do náufrago que oe a costa da morte, como aqueles lamentos onda a punta do Boi, cemiterio de ingleses que olla areal de Trece.

E o mar trouxo buguinas con mensaxes cifradas, de afastados lugares no horizontal das terras, de paisaxes oblicuas na vertical do tempo, que o teu coñecemento non puido transcribir.

Viñan das errabundas fantasmas do pasado que cargaban a culpa nos seus lombos fenicios.

Quixeches o comercio da túa dor atlántica coa luz mediterránea mais todo era sonámbulo desacorde dos soños, porque do mar quedaron tan só sabas de area do deserto de Siria.

Publicado en Poesía, Premios | Deixa un comentario

Unha lectura de Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero


(Booktrailer realizado por Illa Bufarda)

Tal día coma hoxe, o 30 de outubro de 1910 nacía en Ferrol o polígrafo e profesor Ricardo Carvalho Calero, como ben lembran máis unha vez no sitio Fervenzas Literarias.

Ricardo Carvalho Calero é un autor que adoita ser reivindicado para homenaxear nas Letras Galegas, sempre nomeado na terna finalista e sempre rexeitado pola RAG. A súa obra ensaística, narrativa e poética sempre me interesou e teño dedicado á súa análise varios traballos, algún deles académico. Hoxe, na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Scórpio, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño reiterado nesta bitácora que nesa altura redactei algunhas das fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último tomo a entrada sobre a novela Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo persoa redactora da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega, que analizaba a 1ª edición da novela na paralizada Sotelo Blanco Edicións e que o ano pasado tivo unha reedición, trinta anos despois, en Através Editora, con epílogo do profesor e poeta Arturo Casas.

(Como adoito, manteño a lingua cos criterios normativos cos que se publicou)

Scórpio. RICARDO CARVALHO CALERO

Esta novela longa do profesor Ricardo Carvalho Calero foi publicada na súa primeira edición por Sotelo Blanco (Santiago, 1987) e desde a súa aparición xa foi obxecto de numerosas reimpresións. A este éxito editorial non son alleos feitos como a concesión do “Premio da Crítica Española para narrativa en galego” na convocatoria do ano 1988, ou a extraordinaria acollida que tivo a obra entre o público lector e a crítica especializada. Sen ir máis lonxe, na entrada da GEG, Kathleen N. March considera que Scórpio é a súa obra maestra.

Trátase dunha novela ambiciosa e de delongada elaboración que, a partir de elementos claramente autobiográficos, constrúe o relato dunha época histórica perfectamente delimitada. Este período abrangue os vinteoito anos da vida de Rafael Martínez Pinheiro, alcumado “Scórpio”, desde 1910 ata 1938, deténdose principalmente nos anos da República e da Guerra Civil. O antes e o despois extradiexéticos son a penas referencias tanxenciais á narración. A historia transcorre nun espacio igualmente ben preciso, concretamente nas cidades de Ferrol, Santiago e Salamanca na primeira parte, e na segunda coa acción localizada en Madrid, Valencia, Andalucia e Barcelona. Así pois, Scórpio ocúpase dunha importante etapa histórica para o noso País, aquela que vai desde principios de século ata a guerra civil española, sempre desde a perspectiva do propio biografiado, retratando a sociedade da época, as familias, as mulleres, os costumes universitarios e ata chegarmos aos aspectos parciais do conflicto bélico.

A novela tamén é útil para coñecermos o período que vai desde a infancia ata o remate da guerra civil española na vida do propio Carvalho. De feito, segundo Montero Santalha (1993), que fai unha profunda análise da obra, Scórpio ten as características dunha novela histórica, e sobre esta forma do relato enmárcanse moitos elementos autobiográficos. Para Santalha a figura de Carvalho está representada polo protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, a quen algúns compañeiros chamaban tamén co nome do seu signo zodiacal “Scórpio”. Ademais, tamén hai actitudes, opinións e feitos atribuídos a outras personaxes que presentan igualmente valor autobiográfico. Con todo, de máis valor son os testemuños de ambientes e de contextos sociais, así como de actitudes e de posicións psicolóxicas individuais. Para Martínez Pereiro (1991), a novela está concebida dunha maneira complexa dentro do xénero da novela memorial, como variante exterior da novela introspectiva, considerada impura pola hibridez e confusión que se produce entre os espacios autobiográfico e ficcional. Nesta compoñente tamén incide Salinas Portugal (1991), cando subliña que os personaxes, malia a súa ficcionalidade, deixan transparentar o seu historicismo. Fala de que se trata do texto documental dunha xeración, a dos “vencidos da guerra”, simbolizados no protagonista, Rafael Martínez, e engade que, a pesar diso, non se pode cualificar esta novela de autobiográfica.

Sen embargo, o propio autor, e á vez grande crítico literario, confésalle a Salinas Portugal (1991) que a novela é unha verdadeira saga, unha verdadeira narración épica que presenta o destino da xeración que fixo a guerra. Tamén engade que non se trata dunha novela autobiográfica no plano formal, senón dunha novela heterobiográfica, por seren os biógrafos de Scórpio persoas exteriores ao propio personaxe. Con todo, Carvalho admite que hai moitos aspectos autobiográficos no personaxe principal, sobre todo na narración das escenas de guerra en Madrid, pero tamén os habería en Salgueiro en relación coa súa actividade universitaria, ou en menor medida en personaxes como Barreiro e Casado, e inclusive habería cousas do autor en case tódolos personaxes masculinos e femininos que aparecen na novela. Ademais, o propio Carvalho cre que a novela ten caracteres de épica, porque a través de moitos personaxes se manifestan as realidades dunha colectividade e, nese sentido, pode recordar a narrativa de Romain Rolland, Jules Romains ou John Dos Passos. Así e todo, para Martínez Pereiro (1991) as correspondencias van máis alá dese material biográfico, sexa ambiental, histórico, documental ou anecdótico, atinxindo o campo da intertextualidade nos continuos trasvasamentos para a escrita da novela de fragmentos, digresións, opinións, perspectivas e finximentos do propio Carvalho Calero, ora desde a súa producción ensaística e inventiva, ora desde as restantes facetas e manifestacións da súa producción literaria.

A novela tamén podería ser interpretada desde unha perspectiva sociolóxica debido á impresionante galería de personaxes, ambientes e situacións que literaturiza. Ou nunha clave mítico-simbólica, como fai Elvira Souto (1991), nunha interpretación solidamente argumentada onde se sinala que a pesar de que a feitura “realista” da novela pareza desautorizar calquera outra perspectiva e aínda que o autor non quixo construír voluntariamente un relato simbólico, debaixo das experiencias e memorias persoais de Carvalho subsiste un discurso mítico. Desde este punto de vista, analiza a historia de Scórpio como unha viaxe heroica en tres partidas, as dúas primeiras a Santiago e a Salamanca, con regreso, e a terceira sen regreso en dirección ao oriente mítico, ao leste, Madrid, Valencia, Andalucia e finalmente Barcelona. Entre os motivos convencionais da representación heroica masculina estarían as fantasías do nacemento, a presencia dun compañeiro masculino, Sagitário, e de dúas mulleres antagónicas que o solicitan, sen se completar o ciclo heroico pola morte do protagonista. Para Elvira Souto, tamén se pode entender a viaxe individual de Scórpio como unha sinécdoque, e esta ser interpretada como o significante dun proceso colectivo protagonizado polo movemento galeguista das primeiras décadas do século. Existirían indicios suficientes no relato para autorizar esta lectura simbólica do proceso heroico-tráxico do pobo galego.

Na súa estructura editorial e narrativa, o texto divídese en 136 capítulos, dispostos en dúas partes de 77 e 59 capítulos respectivamente e bastante equilibradas na súa extensión. Segundo comenta Carvalho a Salinas Portugal (1991), a novela ten unha estructura de saga, que xa fora utilizada premonitoriamente polo escritor na súa primeira novela, intitulada A xente da Barreira (Santiago, Editorial Bibliófilos Gallegos, 1950). Sen dúbida, unha importante característica editorial é que cada capítulo vai precedido do nome da voz narradora, habitualmente unha persoa que coñecera a Scórpio, que vai proporcionar ao lector datos, confidencias, xuízos ou especulacións sobre o enigmático protagonista. O autor adoptou unha complicada técnica tocante á escolla do punto de vista, así temos unha multiplicidade de narradores que conforman a personalidade de Rafael Martínez Pinheiro ou Scórpio, o protagonista da diéxese mais non do discurso, porque durante todo o texto está privado de voz propia, feito no que radica parte da orixinalidade da obra. Desta maneira, o relato articúlase, nun eficaz emprego da polifonía, sobre os enunciados de trinta e cinco voces diferentes que desenvolven a diéxese de forma linear e sen grandes cambios de ritmo. Temos, pois, desde o punto de vista do narrador, o uso de varias voces en primeira persoa ou eu polifónico. E no dicir de Quiroga (1987) mais que un eu narrador existe un eu rexente da acción verbal narradora.

Para Salinas Portugal (1991) o que máis chama a atención desde o punto de vista da sintaxe narrativa é esta perspectiva dos narradores, porque sendo unha novela de protagonista individual, de heroi ou anti-heroi individual, este personaxe nunca se converte en voz narradora nin existe o tradicional narrador omnisciente. A súa peripecia vital é mostrada por diferentes voces que pertencen inclusive a personaxes moi secundarios. A técnica utilizada contribúe a crear sombras sobre o personaxe principal. Son de moito interese as páxinas nas que Carvalho fala da xestación da novela neste libro de Salinas Portugal, onde dá conta das motivacións que xustifican o uso da polifonía de voces e da intencionalidade de deixar o protagonista envolto en sombras e misterio, en contraste con personaxes como Salgueiro, moito máis real. O propio autor, na conversa con Fernán Vello e con Pillado, engade que é consciente de que a novela polifónica é frecuente na narrativa moderna e pon o exemplo de Faulkner, mais non coñece ningún caso no que o protagonista non apareza directamente en escena. Tamén para Montero Santalha (1993), a novela presenta formalmente aspectos orixinais. Para este estudioso da obra de Carvalho, a narración está constituída por fragmentos que poden considerarse monólogos, cunha técnica por tanto parateatral. O protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, nunca aparece en escena, son sempre os outros os que falan del, e através dese medio indirecto imos seguindo o fío da súa vida e parcialmente os seus pensamentos e sentimentos, pois o protagonista é sobexo reservado.

Xunto a isto, hai capítulos con funcionalidade metaliteraria e cómpre destacar o xogo metanarrativo a que Salgueiro conduce ao lector dentro da mesma ficción coas súas reflexións sobre unha novela que resulta ser a que lemos. Na voz de Salgueiro, sobre todo no capítulo XXX, aparece unha teorización e un compendio do plano literario que a novela pretende ser, ademais de se defender contra posibles obxeccións da crítica como a non adecuación da voz ao personaxe. Dous capítulos despois fala dunha certa impotencia ante a posibilidade de escribir unha novela longa, dificultades nas que volve no capítulo LI, ao tempo que afirma as vantaxes da utilización da terceira persoa. Sobre este aspecto é de moito interese a pormenorizada contribución de Delgado Corral (1989) para quen os puntos de vista que aparecen no texto poden reducirse a dous, pois a voz de Salgueiro enfróntase ao sistema establecido e cuestiona a “verdade” dos outros narradores.

Para unha completa caracterización simbólica das personaxes, cómpre acudir a Elvira Souto (1991) que salienta como Carvalho Calero deixa en suspenso os enigmas do nacemento e da morte de Scórpio, que é fillo de pai nunca identificado e orfo de nai a pouco de nacer. Da familia adoptiva recibe o nome arcanxélico, Rafael, e o seu destino de pechacancelos. Ademais, o protagonista antes de ser bautizado como Rafael era xa Scórpio por conxunción astral. O seu accidentado nacemento, os inquietantes agoiros zodiacais e a súa condición superior, despois recoñecida, son as tres notas dominantes da formación do protagonista antes da saída do ámbito familiar. A escolta mítica do heroi será o seu compañeiro Jorge Bermúdez, alcumado Sagitário. O autor beneficiouse amplamente das coñecidas potencialidades semánticas que encerra o motivo do dobre. De feito Jorge Bermúdez nace no período zodiacal inmediatamente posterior a Rafael. Elvira Souto cre que esta lóxica estructural, esta disposición en contrapunto das dúas figuras masculinas, explica a funcionalidade de Sagitário como reverso da figura central e tería como principal finalidade semántica descubrir, por contraste, o sentido do proceso vital do protagonista.

As características diferenciadas das dúas mulleres interesadas en seducir a Scórpio deberíanse á intención de simbolizar as forzas contrarias que polarizan a alma do heroi. A pesar de seren numerosas as personaxes femininas que se interpoñen no camiño de Scórpio, serán a penas dúas as que interveñan de forma relevante, aínda que desigual, na súa formación, limitándose as restantes a confirmaren os sentidos que suxiren as figuras destacadas. Chéli encarna a imaxe da muller domética e maternal que, na lóxica do relato, debe agardar pacientemente polo heroi na final da viaxe. No extremo oposto, Eugénia, que sintetiza os perigos dese camiño. Fronte a ela, as armas de Chéli están destinadas a fracasar e, aínda que casa con Rafael, a guerra afástaos definitivamente.

Ademais, o personaxe de Salgueiro posúe un estatuto singular no entramado diegético porque no texto se insinúa que é o autor ficcional do relato. Júlia ou “Cleo” encarna mellor que calquera das outrsa numerosas figuras femininas a imaxe da muller mítica, imaxe simbólica que significa a obxecto buscado e a finalidade da viaxe heroica. Con ela, nos brazos, morre en Barcelona.

BIBLIOGRAFÍA
Cf. GEG
Delgado Corral, C., “Salgueiro: A voz de um autor de ficçom” en Agália, nº19, 1989.

Fernán Vello, M.A. e Pillado Mayor, F., Conversas en Compostela con Carballo Calero, Barcelona, Sotelo Blanco, 1986.

Martínez Pereiro, C.P., “Scórpio ou a mi intelixente caza-cruzada dun fantasma” en VV. AA., Ricardo Carvalho Calero. A razón da esperanza, monográfico de A Nosa Terra 13, 1991.

Montero Santalha, J.M., Carvalho Calero e a sua obra, Santiago, Edicións Laiovento, 1993.

Quiroga, J.C., “Scórpio, História rosa e narrador polifónico” en Agália, nº12, 1987.

___________, “Acerca do conjunto narrativo de Carvalho Calero” en VV.AA., Actas do III Congreso Internacional da Língua Galego-portuguesa na Galiza, A Coruña, Agal, 1992.

Salinas Portugal, F., Voz e siléncio (Entrevista con R. Carvalho Calero), Vilaboa-Pontevedra, Edicións do Cumio, col. “Documenta”, 1991.

Souto, E., “Romulianos e sabinos (ou “O segredo de Rafael”)” en A Trabe de Ouro, 2, abril-maio-xuño, 1990.

________, “A viagem heróica: Scórpio” en Viagens na Literatura, Santiago, Edicións Laiovento, 1991.

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Narrativa | Deixa un comentario

Entrevistas sobre o Batallón Literario da Costa da Morte no «Plan Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade» do CPI Cabo da Area de Laxe

O Departamento de Lingua e Literatura Galega do CPI Cabo da Area de Laxe, da man da profesora de Sandra Villar Giner e do seu alumnado de 4º da ESO, realizou no curso 2017/2018 unha investigación, en formato de entrevistas, sobre o Batallón Literario da Costa da Morte, dentro do «Plan Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade», intentando descubrir a importancia da paisaxe da zona na obra das e dos poetas e tamén doutros temas relacionados como a ecoloxía.

O sitio web do CPI Cabo da Area de Laxe permite acceder ás tres entrevistas realizadas, as dúas primeiras en audio gravado na radio escolar e a terceira en formato de comunicación escrita.

Entrevista a María Canosa (07/05/2018)
Álvaro e Marcos entrevistan a María Canosa durante á súa visita á sala de primaria da biblioteca
audio:

https://www.ivoox.com/maria-canosa-audios-mp3_rf_25827677_1.html

Entrevista a Miro Villar (08/05/2018)
Lucía e Paula entrevistan a Miro Villar, poeta e membro do Batallón literario da Costa da Morte, que o alumnado de 4º está a investigar dentro do Proxecta de Paisaxe e Sustentabilidade
audio:

https://www.ivoox.com/entrevista-a-miro-villar-audios-mp3_rf_25850482_1.html

Entrevista a Estevo Creus (30/05/2018)
comunicación escrita:

Publicado en Entrevistas, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Radio | Deixa un comentario

Poema (XCVII): «La poesia», de Antònia Vicens



(Antònia Vicens nunha fotografía de ©Esteve Plantada)

O pasado mércores 17 de outubro o «Ministerio de Cultura y Deporte del Gobierno de España» daba a coñecer que a mallorquina Antònia Vicens viña de ser galardoada co «Premio Nacional de Poesía 2018», pola súa obra Tots els cavalls (Col·lecció alabatre, 77. LaBreu Edicions). E salientaba na nota de prensa que o xuri escollera este libro por “una vocación poética que contempla toda una vida a través del tamiz de una expresión seca, dura, inquieta y fulgurante”.

Entre a morea de novas que se fixeron eco do premio, reproduzo aquí uns parágrafos da que publicou o xornal catalán Ara e que fixeron medrar aínda máis o interese na poeta mallorquina. Velaquí:

«Vicens ha aprofitat l’avinentesa per demanar la llibertat dels presos polítics en declaracions a Europa Press, perquè considera que “és una vergonya” que n’hi hagi en democràcia. “Han de ser al carrer”, ha defensat, i ha afegit: “Faria malament de ficar-me a casa en rebre el premi sense dir res sobre això”. Malgrat això, l’escriptora mallorquina no es planteja renunciar al premi perquè té “l’esperança que Catalunya i Espanya s’entenguin i que Espanya acabi respectant la decisió de vot dels catalans”. Vicens ha denunciat atacs a la llibertat d’expressió i s’ha mostrat dolguda perquè “encara hi hagi barreres per a les paraules”. “Per a mi escriure sempre ha sigut llibertat”, ha conclòs.»

«Antònia Vicens (Santanyí, Mallorca, 1941) té una llarga trajectòria literària, tant lligada a la novel·la com a la poesia. El 1967 ja va obtenir el premi Sant Jordi amb 39º a l’ombra. El 1981, el Ciutat de Palma per Quilòmetres de tul per a un petit cadàver. El Ciutat de València de narrativa se’l va endur amb Gelat de maduixa, el 1984. La Generalitat li va concedir, el 1999, la Creu de Sant Jordi per la seva trajectòria, i pel mateix motiu rebria el premi Ramon Llull del govern de les Illes Balears el 2004. El 2009 publica el seu primer llibre poètic Lovely, al qual va seguir Sota el paraigua el crit (2013), Fred als ulls (2015) i Tots els cavalls

«El seu últim llibre va arrencar d’un somni en què va veure quatre cavalls galopant. “Eren dels colors dels cavalls de l’Apocalipsi i no hi havia manera d’oblidar-los”, recorda. Va ser per aquest motiu que va escriure un cicle de quaranta poemes que es poden llegir com una narració -a estones lluminosa, d’altres pertorbadora- en què apareixen el Diable, sabates perdudes, amigues i morts estimats. “El cel pot cabre dins un bassal, / l’infern pot ser / un llit amb els llençols / de seda”, escriu.»

«El 1998 va ser nomenada presidenta en funcions de l’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana, de la qual també va ser vicepresidenta a les illes Balears entre el 1997 i el 2004. El 2016 va rebre el Premi Nacional de Cultura de la Generalitat de Catalunya, i ja tenia la Creu de Sant Jordi i el Premi de Cultura de la Generalitat de Catalunya per la seva trajectòria.»

Alén diso, o que me interesa salientar é que a conta de twitter na nosa amiga Pilar Vilaboi Freire (@PilarVilaboi), actual bibliotecaria da Fundación Penzol (e a quen coñecín nesa función no Instituto da Lingua Galega na miña breve etapa como bolseiro de investigación), daba a coñecer a súa versión galega dun notable texto metapoético de Antònia Vicens. Intitúlase «La poesia» e publicouno o Departament de Cultura da Generalitat de Catalunya o Día Mundial da Poesía de 2017, nun proxecto que cada ano versiona a unhas 25 ou 30 linguas o texto dun/dunha poeta en lingua catalá.

Agradézolle inmenso a Pilar Vilaboi a súa xenerosidade tanto polo envío do texto mecanografado nas dúas versións como polo permiso para a súa reprodución nesta bitácora.

La poesia

plana sobre
la vida fulgors d’altres mons
t’esclata als ulls també
estrelles
d’aigua eixugades a la cala
de la infantesa quan
retuts tornen
els àngels ja sense
sal sense ales i tu
intentes agafar-ne les ombres
penjalls als fils
d’estendre
les paraules l’hora
que més voldries
revocar els morts que
et pugen per
les cames
baldament omplis
la nit
de colomes blanques tot
esperant
una espurna de foc
que t’encengui el poema.

Antònia Vicens

A poesía

paira sobre
a vida fulgores doutros mundos
estóurache nos ollos tamén
estrelas
de auga enxoitas na cala
da infancia cando
rendidos volven
os anxos xa sen
sal sen ás e ti
intentas coller as sombras
pendurados nos fíos
de estender
as palabras a hora
que máis quererías
revocar os mortos que
che soben
polas pernas
aínda que enches
a noite
de pombas brancas
a esperar
unha faísca de lume
que che prenda o poema.

Tradución: Pilar Vilaboi

Publicado en Poesía, Premios, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LIII): O poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel y Alejandro Romualdo)

 

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta.Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre a reedición do poema«A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel  y Alejandro Romualdo), que coordinou o poeta Alfredo Pérez Alencart. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón en Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel y Alejandro Romualdo)

Vén de se celebrar en Salamanca o «XXI Encuentro de Poetas Iberoamericanos», unhas xornadas organizadas pola Fundación Salamanca Ciudad de Cultura y Saberes, que desta volta tiveron como título Por ocho centurias, por estaren dedicadas a conmemorar os 800 anos transcorridos desde a fundación da Universidade de Salamanca. E tamén foille tributada unha homenaxe á Universidade de San Marcos de Lima, a primeira “filla” de Salamanca, xa que se fundou seguindo os seus estatutos. Ao mesmo tempo en representación de Salamanca foi lembrado o poeta Diego de Torres Villarroel e por San Marcos foino o peruano Alejandro Romualdo.

O «XXI Encuentro de Poetas Iberoamericanos», como adoito nestes últimos anos, foi coordinado polo poeta e profesor da Universidade de Salamanca (USAL) Alfredo Pérez Alencart, e como tamén é habitual foi publicada unha ampla escolma poética, nesta ocasión intitulada Por ocho centurias (Antología en homenaje a las universidades de Salamanca y San Marcos de Lima, y a los poetas Diego de Torres Villarroel  y Alejandro Romualdo). Antólogo y coordinador Alfredo Pérez Alencart (Edición no venal para celebrar el VIII Centenario de la USAL). Fundación Salamanca Ciudad de Cultura y Saberes: Impreso en Salamanca, Talleres de Gráficas Lope, 2018.

A obra en papel e de carácter non venal tamén foi dispoñibilizada para descarga libre nesta ligazón.

Pois ben, esta antoloxía inclúe numerosos poemas que lembran a Unamuno, quen sufrira o desterro na ditadura de Primo de Rivera, despois fora Reitor Magnífico da Universidade de Salamanca, nomeadamente nos anos da República desde 1931 até outubro de 1936 cando foi destituído por unha orde asinada polo ditador Franco. Entre os textos que lle renden homenaxe reeditouse o poema «A Unamuno» do muxián Xervasio Paz Lestón, nado en Serantes, aldea da parroquia de San Xián de Moraime no concello de Muxía (A Coruña), o 23 de outubro de 1898, e que faleceu en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

Desde os seus primeiros textos Paz Lestón é un poeta civil, de denuncia social, comprometido coa causa dos desfavorecidos. Textos datados en 1924, 1925 ou 1926 denuncian a situación da sociedade española durante a monarquía de Alfonso XIII ou a ditadura do xeneral Primo de Rivera, que é cualificado como Xeneral Morralla, Xeneral Metralla, Azor ou “chulo” xeneral Miguel Primeiro. Para o primeiro caso velaí o poema «D’a España Doente…» e para o segundo os poemas «¡Calade…», «A Unamuno», no que se fai mención do confinamento do intelectual español, «¡Terror Galiñeiro!» ou «España é un Galiñeiro». Todos eles apareceron no Correo de Galicia, periódico dirixido por José R. Lence, que tiña como secretario de redacción a Ramón Suárez Picallo. Aparecía os domingos e era lido con interese pola ampla información que traía da Terra e das actividades societarias na emigración.

O poema «A Unamuno» está conformado por dous sonetos en lingua galega, que exhumei na miña Tese de Licenciatura e na obra A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e Estudio.(Sada: Edicións do Castro,1998), e que agora se publicaron coa versión en castelán da miña propia autoría a petición do poeta amigo Alfredo Pérez Alencart, a quen moito lle agradezo a estimanza dos versos de Paz Lestón para esta ampla escolma de poetas iberoamericanos.

A UNAMUNO

I

Groria esgrevia d’o hispano pensamento,

insiñe sacerdote de Athenea,

valente paladín d’a libre Idea

por quen loitastes con barido alento.

 

Ante a incuria d’o teu confinamento

a voz d’a cencia resonóu serea;

e n-o campo, n-a vila e máis n-a aldea,

escoitouse un queixume e un xuramento.

 

A Democracia contra a vil Canalla

ergueuse airada pol-a inxusta pena…

¡y ¡ai! d’o cobarde Xeneral Metralla!

 

¡El e mail-o Amo, que a seu gusto o arrea

haberán de purgar peor condena,

suxetos con grillons e máis cadea!

 

II

Por sorte non está xa moi lonxano

o día en que, felices, tal vexamos;

os limpos de concencia vislumbramos

xa o despertar d’o povo soberano.

 

Nada importa que os cans, ladrando en vano,

defendan os palleiros de seus amos;

pra asustar cans famentos,

nós levamos teu nome ¡groria d’o saber hispano!

 

Mais cando chegue o venturoso día

os cans que ladran hoxe n-os cortellos

oirás tras d’os carolos, a porfía.

 

¡Que así son os que signan «cablegramas»

en nome coleitivo e dan consellos

que farían surrir a suas amas.

 

A UNAMUNO

I

Gloria egregia del hispano pensamiento,

insigne sacerdote de Athenea,

valiente paladín de la libre Idea

por quien luchaste con valiente aliento.

 

Ante la incuria de tu confinamiento

la voz de la ciencia resonó serena;

en el campo, en la villa y en la aldea,

se escuchó una queja y un juramento.

 

La Democracia contra la vil Canalla

se alzó airada por la injusta pena…

¡y ¡ay! del cobarde General Metralla!

 

¡Él y su Amo, que a su gusto lo arrea,

habrán de purgar la peor condena,

sujetos con grilletes y cadena!

 

II

Por suerte no está ya muy lejano

el día en que, felices, tal veamos;

los limpios de conciencia vislumbramos

ya el despertar del pueblo soberano.

 

No importa que los perros, ladrando en vano,

defiendan los pajares de sus amos;

para asustar perros hambrientos,

llevamos tu nombre ¡gloria del saber hispano!

 

Y cuando llegue el venturoso día

los perros que hoy en los cubiles ladran

oirás tras los carozos, la porfía.

 

¡Que así son los que signan «cablegramas»

en nombre colectivo y consejos dan

que sonreír harían a sus amas.

 

(Correo de Galicia, nº 939, Buenos Aires, 6 de abril de 1924. Con el pseudónimo Alma Nobre. Unamuno sufrió destierro durante cuatro meses en Fuerteventura, castigado por el régimen de Primo de Rivera. El rescate del texto y la versión al castellano es obra del poeta y profesor Miro Villar)

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Historia, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

«Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural», un artigo do antropólogo Manuel Vilar


Lembrei nesta breve anotación da bitácora (15 de maio de 2012) como coñecín o fotógrafo muxián Ramón Caamaño Bentín (Muxía, 1908-2007) e moitas das súas imaxes seguen a me producir fascinio. Por esta razón acudín, na compaña do amigo antropólogo Manuel Vilar Álvarez, á presentación do volume O Son que coñeceu Ramón Caamaño. Xentes e espazos dentro e fóra do marco fotográfico, de Raúl Soutelo Vázquez e José Manuel Vázquez Lijó (Deputación da Coruña, 2018, 596 páxinas), que recolle un traballo galardoado co Premio de Ensaio «Manuel Murguía».

A raíz da nosa presenza no lanzamento da obra, Manuel Vilar escribiu un artigo que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital quepasanacosta co título «Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural». Deseguida achegamos o seu texto, do que se pode ler o orixinal nesta ligazón, onde vai acompañado de varias fotografías que tamén reproducimos nesta anotación.

Visibilizar o fondo fotográfico de Ramón Caamaño. A fotografía como documento e patrimonio cultural

O 25 do mes pasado foi presentado na Casa da Cultura do Porto do Son o libro O Son que coñeceu Ramón Caamaño

Este libro foi merecedor do XI premio Manuel Murguía de ensaio, premio que outorga a Deputación da Coruña, un dos máis prestixiosos de Galicia e un dos que perduran. O libro conta a historia recente desta vila da Barbanza a partir de historias de vida da xente. Para facer isto os autores, Raúl Soutelo e José Manuel Vázquez Lijó, historiadores con oficio, parten das fotos que Ramón Caamaño tirou nesa vila no ano. As fotos do fotógrafo muxián son “a clave de bóveda”, en frase dos autores, que sustentan toda a estrutura do libro. Non é este un álbum de fotos, nin un libro sobre a obra de Ramón Caamaño, pero as fotos deste autor foron fundamentais para, primeiro, encetar a obra e, despois, darlle consistencia levala a cabo.

Caamaño no castro de Baroña e no Porto do Son

Quizais haxa que dicir algo sobre a estadía de Caamaño no Porto do Son. Caamaño chega ao Son en outubro de 1933 cando tiña 25 anos. Faino por incitación dun carabineiro toledano desprazado a esta localidade a quen lle interesaban as antigüidades. Foi este carabineiro quen animou a Caamaño para tirar fotos do castro de Baroña, que naquel ano se escavaba a cargo da Universidade de Santiago de Compostela. A campaña de escavacións estaba dirixida por Sebastián González García-Paz, quen promovera tamén a do castro de Borneiro. Nun lado e noutro estivo tamén Xaquín Lorenzo “Xocas” que, ademais de participar nas escavacións, escribiu sobre etnografía, tanto en Borneiro como no Son. Estes traballos son referencias bibliográficas obrigadas sobre a parroquia soneirá e sobre as embarcacións tradicionais.

Foi esta unha iniciativa pioneira e das primeiras escavacións sistemáticas dun castro da idade do Ferro, marcando o inicio dunha nova etapa na arqueoloxía galega. Baroña e Borneiro son referentes que van máis alá do campo estritamente arqueolóxico. Son nomes que pertencen a un imaxinario común.

Pero Sebastián, “Tano”, como lle chamaba o seu amigo Antonio Fraguas desde os tempos do instituto, tivo que exiliarse en Porto Rico ao comezo da barbarie fascista, deixando a arqueoloxía e collendo outros camiños para sobrevivir. O seu nome é descoñecido para moitos arqueólogos e académicos hoxe. Borrar os nomes, a memoria, é o mellor que saben facer os fascistas. Este ano, e con motivo do Día das Letras dedicado a Antonio Fraguas, teremos ocasión de lembralo, de lembrar a importancia do seu traballo e reivindicar a cultura como necesaria para a dignidade das persoas e a convivencia.

Podemos dicir entón que Caamaño é dos primeiros en facer fotografía arqueolóxica e en facer dun xacemento castrexo a imaxe turística dun pobo.

Na súa estadía no Son de case un ano, Caamaño tamén tirou fotos das xentes e son estas fotos as que agora valen para reactivar a memoria dos homes e mulleres sonenses. A estadía no Son tamén tivo importancia na vida persoal de Caamaño ao coñecer a que sería a súa muller, polo que se pode dicir que a estadía, breve no tempo, foi importante na súa obra e na súa longa vida.

O valor documental das fotos

Non é esta unha colaboración para falar do libro, de coidada edición e magnífica no tratamento das fontes, o que fai que se lean as súas case seiscentas páxinas con agrado, senón aproveitar a publicación desta obra para reivindicar o valor do traballo fotográfico de Ramón Caamaño, o seu valor documental e chamar a atención das administracións sobre este fondo fotográfico.

Para moitos a fotografía é unha expresión artística, mais toda expresión artística é tamén parte do patrimonio cultural, así, a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia entende que as manifestacións fotográficas tamén integran o patrimonio artístico de Galicia, que forman parte do noso patrimonio cultural. Pero tamén se pode e debe entender a fotografía como documento, e como documento igualmente forma parte do patrimonio cultural. A obra de Ramón Caamaño cumpre estas dúas facetas, mais aquí queremos referirnos ao valor documental, o que non quer dicir que desbotemos o valor artístico.

As fotos mostra información sobre unha comunidade social, sobre os seus modos de vida, e valen para achegármonos a realidades históricas e culturais que, en casos, están xa perdidas polo paso do tempo e o evolucionar da sociedade. A fotografía queda, entón, como o espello que perdura e actúa como representación dunha vida, duns obxectos, tipos, paisaxes, arquitecturas, rituais, etc. A fotografía, neste casa a de Ramón Caamaño, fálanos de representacións de modos e historias de vida, dunha memoria colectiva. O valor destas fotos reside na inxente información visual que achegan sobre un tempo histórico e unha sociedade, que non é outra que a conformada polas xentes que habitaron as terras da Costa da Morte desde o segundo cuarto do século XX.

A partir das fotografías podemos documentar paisaxes, arquitecturas, persoas desenvolvendo o seu medio de vida, persoas no seu tempo de lecer, nos seus ritos de paso vinculados a historias de vida (campo propenso en Caamaño), persoas que tiran unha foto para enviar aos parentes emigrados alén mar e mostrar como están ou como xa non están entre os vivos. Pero sobre todo as fotos evocan e activan a memoria dos que as miran, axudando a construír e reconstruír a súa memoria como seres sociais, vinculados a unha familia e a un lugar.

Concluímos: as fotos son documentos que falan de nós. Mais é preciso visibilizar eses documentos, ordenalos e catalogalos. A visibilización é clave na difusión e no coñecemento. Visibilizar é prestixiar. Se as cousas están arrombadas nun rocho, como dirían por Lugo, non teñen valor, non son tidas en consideración social. O que non ten difusión non existe, non se coñece, e se non existe non forma parte dun patrimonio que, para ser, ten que ser compartido e ser accesible á cidadanía. De non existir non pode ter función social.

Aquí hai que chamar a atención das administracións, desde a Xunta ás locais, que todas teñen responsabilidades, que se poñan a traballar para que o fondo fotográfico de Ramón Caamaño sexa accesible á cidadanía. As fotos de Caamaño son documentos visuais, fontes para o estudo da nosa sociedade e, especialmente, artefactos culturais que temos que usar para reconstruír a memoria social nun tempo no que se potencia a desmemoria.

O concello de Laxe levou á Xunta de Galicia a proposta de declaración de Ben de Interese Cultural, a primeira para un fondo fotográfico, do Arquivo Vidal. É un exemplo dun goberno local preocupado e interesado pola memoria social, unha medida para prestixiar o patrimonio local, que por ser local é tamén global.

A importancia do fondo de Ramón Caamaño  é salientable polo volume dos seus fondos, pola temática e marco territorial que abrangue, como polo valor documental e depositario de información histórico-etnográfica do territorio e sociedade da Costa da Morte. Deberíamos telo en máis consideración.

Manuel Vilar Álvarez

Publicado en Arte, Biografía, Ensaio, Fotografía, Historia, Premios, Presentacións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LII): «As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais» e que xa se adiantara parcialmente nesta bitácora. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

As Illas Lobeiras en dous proxectos poético-musicais

Coincide no tempo o lanzamento de dous proxectos poético-musicais nos que o espazo natural das Illas Lobeiras aparece convertido en paisaxe protagonista.

Pola banda de arca e despois dun intricado proceso de produción, encerellado por mor dos dereitos de autor, xa está por fin en fase de distribución e venda o novo vinilo de Nacho Mora (A Coruña, 1975), Entre as zocas e os lóstregos, en autoedición grazas a un proxecto de crowdfounding ou microfinanciamento colaborativo iniciado en 2014. O disco, gravado en Lloria Estudio, Xixón, con produción de Xel Pereda, músico do grupo folk asturiano Llan de Cubel, con deseño gráfico de David Cobo, está á venda no Bristol Bar da Coruña e A Reixa Tenda en Santiago de Compostela, e tamén poñéndose en contacto persoal co propio Nacho Mora, a través das redes sociais (@ChanoRoma).

Son once os poemas galegos musicados que compoñen a súa «Tracklist»:

1. Illas Lobeiras (Miro Villar)
2. A túa alma (Estíbaliz Espinosa)
3. Castaños de Dormeá (Eduardo Pondal)
4. Noivado IV (Álvaro Cunqueiro)
5. O efémero (Ana Romaní)
6. Limiar (Álvaro Cunqueiro)
7. A árbore da cegueira (Baldo Ramos)
8. Camiño longo (Ramón Cabanillas)
9. Novas verbas de door (Uxío Novoneyra)
10. Moraima (Celso Emilio Ferreiro)
11. Corazón senlleiro (Celso Emilio Ferreiro)

Na súa canle de youtube Nacho Mora xa adiantara os cinco poemas musicados que acompañan esta anotación, entre eles o poema «Foi nas Illas Lobeiras…», tirado da miña opera prima, o sonetario Ausencias pretéritas (Espiral maior, 1992).

O sitio web La Fonoteca disco publicou a primeira recensión deste vinilo, asinada polo escritor e crítico musical Fernando Fernández Rego (10/08/2018), da que reproducimos deseguida o inicio e o último parágrafo:

«Nacho Mora (Elephant Band, Los Covers, Meu) debuta en solitario con un trabajo emocional que conjuga rock, tradición y poesía gallega. (…)

Nacho Mora entrega un interesante trabajo cargado de melancolía. Un trabajo emocional que bebe de la tradición folk y la poesía. Hay pasajes evocadores como “Illas Lobeiras” (Miro Villar) o “Castaños de Dormeá” (Eduardo Pondal), intimismo nocturno y despiadado – “Noivado IV” (Álvaro Cunqueiro)- y desarrollos eléctricos por los que planea el caos – “O efémero” (Ana Romaní).»

E pola banda de couso, Xosé Iglesias (Cee, 1974) o mariñeiro-poeta, autor de Transfusión oceánica (Caldeirón, 2014) e A relixión do mar (Instituto de Estudos Miñoranos, 2016), mantén unha canle propia de videos en youtube ben interesante, con gravacións de poemas de seu ou de poetas que lle son queridos. A finais de agosto puxo en andamento un novo proxecto videográfico literario e musical que denominou «Cantiga de Leviatán, o meu proxecto cultural para a Costa da Morte!», no que a bordo dunha embarcación recuperada xa leva gravado un «Poema na voz de Paco Souto» (en
homenaxe ao finado amigo poeta); unha entrevista, en dúas partes, sobre «A caza das baleas na Galiza na palabra dun dos seus protagonistas, Victorio Caamaño, un lobo de mar que estivo 21 anos traballando nos baleeiros da Costa da Morte» e, na última entrega polo de agora, levou o cantautor Mini Rivas a interpretar coa súa voz e a súa guitarra «“Fidelidade”, un poema de Manuel María na Illa Lobeira». Os videos testemuñan estas entregas poético-musicais. Velaí para o noso gozo.


Publicado en Gravacións, Historia, Lendas e mitos, Música, Poesía, Roteiros | Deixa un comentario

«As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», artigo publicado en Nova Ardentía, 10 (2018)

Xa se pode apañar nas librarías o número 10 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, publicación que recolle o relevo de Ardentía, que dirixía o chorado amigo Luís Rei (O Grove, 1960 – Pontevedra, 2015), escritor e bibliotecario en Cambados, e cuxo relevo está en mans dun Consello de Redacción que formando o académico Francisco Fernández Rei, o escritor Emilio Xosé Ínsua, Manuel García Sendón presidente da Federación (nativo de Lira), Xaquín Lores e a portuguesa Ivone Baptista.

Neste número 10 de Nova Ardentía, edición extraordinaria con motivo dos 25 anos na salvagarda, e que se presentou ao público lector o sábado 28 de xullo no Museo Massó, no marco do XXII Encontro de Bueu acompañando a homenaxe aos tamén 25 anos da «Nova Marina», publico un breve artigo intitulado «As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», que adiantaba a saída o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Velaquí:

As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García

Neste ano, se a nao non naufraga, sairá do prelo o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Edición de Miro Villar. Neste estudo faise unha detallada análise dos poemas descritivos do mar e da vida mariñeira que se inclúen no único libro de Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), intitulado A Roseira da Soidade (1954, póstumo). O propio poeta realizou un agrupamento na segunda parte do poemario dunha serie de textos relacionados todos eles co mar que se xuntan baixo a epígrafe Dorna saudal, iniciada precisamente cun poema co mesmo título «Dorna saudal» e que remata no texto final, nos que case todos os encabezamentos xa son ben evidentes do contido mariñeiro: «A renda do mar», «O Faro», «Porto peixeiro», «A Costa da Morte», «Armóñicas furnas», «Presentimento», «Alando a traíña», «Mar roleiro», «A resposta das ondas», «Trincado», «O perdón das furnas», «Mareas vivas», «Meu padriño», «Chuco da Dorna. Mariñeiro galego», «Marisma», «Redes no mar», «Ao marchal-os barcos», «Mariña de primaveira», «Mariña de vran», «Mariña de outón», «Mariña de inverno», «Pedras de Besugueira», «Boguina», «Praias da Soidade», «Algazos», «Amante navío», «Carrexando redes», «O probe do mar», «A Vila de Laxe», «Gaivotas», «Vento irmán», «As arelas d-un trunfo» e «Acordeón galego». Malia existiren outras composicións que conteñen léxico e referencias do mar, certo é que existe esta unidade temática preconcibida que xunta trinta e catro poemas, fronte á maior heteroxeneidade do resto do libro.

No noso estudo e tendo en conta a clasificación que fai Alvar no Léxico de los mariñeros peninsulares [1985: 43-60] elaboramos un «Glosario do léxico mariñeiro», no que non se definen as palabras de uso máis común mais si todas as demais e no que se ofrecen a maioría dos contextos de uso. Aos doce apartados sinalados por Alvar engadíronselle outros dous a maiores: o primeiro intitulado «Fraseoloxía mariñeira» e o segundo «Onomástica mariñeira».

Pois ben, de todos eses apartados adiantamos en Nova Ardentía os termos unicamente referidos aos tipos de embarcacións que se citan na poesía de Antón Zapata García e o seu contexto de uso, agás nos casos de palabras reiteradas ou moi comúns. Velaquí a cala realizada:

EMBARCACIÓNS

Tipos

alquimán (Non atopamos esta palabra en ningún dicionario, mais polo contexto é sinónimo de paquete ou paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán. Cfr. infra «Alquimán»).

● balandro (‘Embarcación de vela que se empregaba antigamente na pesca’, i-en Laxe teño un balandro). Fernández Rei [2003b: 295] sinala que é un «tipo de embarcación desaparecida», que xa se documenta en Ramón Cabanillas e en Rafael Dieste.

barca (Tan só aparece cando fala dun tipo de embarcación, a mallorquina barca, con certeza a tradicional barca mallorquina de vela latina, denominada llaüt en catalán, e, ô médeo ô mar imenso, a mallorquina barca).

barco; barcos (O uso máis sorprendente prodúcese neste verso: E ollando aos negros barcos traspondo a Baleeira, / por todol-os galegos que migran, eu choréi, nos que a cor da embarcación semella tratar de identificar a dor da emigración cos barcos escravistas).

● Barco-Escola (‘Navío de guerra no que completan a súa formación os gardas mariñas’, Refírese ao Serpent, que naufragou na costa de Camariñas).

● bateas (‘Barca grande de fondo plano’, ¡y-as lanchas, com’o bateas, / entraron dentro d’as casas!…).

bergantíns e bergantís; bergantiño; bergantiños (No estándar bergantín, ‘Barco veleiro de dous mastros e velas rectangulares’).

botes.

buceta; bucetas (‘Bote pequeno de remos e vela, coa proa igual á popa’. Salienta a súa utilización en labores de salvamento marítimo, e, abordo de unha buceta, / seis pescos van arriscarse / pol-os do barco estranxeiro / que ollan a morte dediante…).

● canelas (Descoñecemos o sentido exacto desta palabra que non aparece nos dicionarios. En relación co mar só atopamos, en castelán, canilla ‘Variña metálica que une a carlinga á driza e que pasa a través do banco do pao’. Porén, no noso poeta polo contexto semella facer referencia a un tipo de embarcación, ao arribar de «Saravia», «Mar do Sol», e outras canelas…).

chalana; chalanas (‘Embarcación pequena de remo, con fondo plano, proa triangular e popa rectangular, que se utiliza como auxiliar nos portos ou para a pesca costeira’).

dorna; dornas; dorniña (‘Embarcación de pesca provista dun mastro onde leva unha vela de relinga, de forma trapeizodal’).

escoadra (‘No estándar escuadra, ‘Agrupamento de navíos de guerra’, no Día de Difuntos, a escoadra medoñenta / de guerra, saüdaba os mortos que alí tên…).

● gabarras (‘Embarcación pequena de fondo chato que se emprega nos portos para carga e descarga’, van deixand’as gabarras aos coitados / que miran, tristemente, n’a cuberta, / os panos que s’axitan pó-la costa / como señas d’adioses e d’apretas!…).

gamela; gamelas (‘Con independencia do tamaño e do tipo de proa, na actualidade chámaselle gamela ou chalana á embarcación que ten fondo plano e que se dedica maiormente á función de barco auxiliar ou para marisqueo a flote’).

Cfr. Fernández Rei, Francisco; Emilio Xosé Insua López e Luís Rei (2005). “Fálame de barcos (I)”. Ardentía, nº2, maio. 11-17.

galeón; galeóns (‘Barco grande de vela’).

goleta; goletas (‘Embarcación lixeira a vela de dous ou tres mastros’).

lancha; lanchas (‘Embarcación pequena de remo ou motor que se utiliza para a pesca costeira’).

«La embarcación típica de Fisterra y muy generalizada en nuestra costa due la “lancha”. Muy próximo a las fábricas de salazón de aquel puerto las construían los carpinteros de ribera fisterráns. Embarcación de unos 6,5 a 7 m. de eslora, dos de manga y 1,25 m. de puntal, con pequeños castillos o tambuches en proa e popa para llevar las liñas y las comidas, fue muy usada hasta la década de los cincuenta. La tripulaban 8 ó 9 hombres que remaban a cuatro por banda ―a veces ayudados por una vela trapecio― y que se dedicaban al cordel, palangre, xeito, nasa y al percebe, que luego vendían a los “xalleiros”». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

lancha xeiteira (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’. Cfr. infra xeiteiras).

lanchas peixadoras; lanchas peixeiras.

motoras (‘Embarcación pequena con motor’).

naves; navío; navíos (Alén diso, nun contexto refírese ás naves das catedrais e das basílicas).

paquete (Ou tamén paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán).

somariños (No estándar submarino, ‘Navío de guerra que navega debaixo da auga do mar’. —«¡Na outa mar os somariños / espantárono con bombas!»… Cfr. supra somariños ‘debaixo do mar’).

tarrafas (‘Embarcacións que usan a arte de pesca ao cerco do mesmo nome para a sardiña’: n-entán säen do porto tarrafas e traíñas // si s-engaiolan n-as mallas / das tarrafas e traíñas. Cfr. infra tarrafas ‘aparellos’).

traíñas; traiñeiras ou os castelanismos trainera; traineras (‘Antiga embarcación de pesca a remos’. Cfr. infra traíñas ‘aparellos’).

«La “traíña” era una embarcación de hasta 14 m. de eslora, de bastante manga, movida por catorce remos (siete por banda), con una cubierta amplia en la popa, en donde llevaba la red. Normalmente la tripulaban 16 ó 17 hombres a los que se les pagaba su jornal y un porcentaje por la captura. Pero, además, llevaba como auxiliares para ayudar a largar y levantar el copo, dos lanchas o traineras con siete hombres». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

trasatrán; trasatráns; trasatrante; trasatrantes (No estándar trasatlántico(s), ‘Embarcación para o transporte de pasaxeiros’. Nunha ocasión caracterizándoa, sorríslle aos trasatráns de aceiro frío).

vaporas (‘Embarcación pequena de motor que se utiliza na pesca costeira’).

velanteiros (Denominación coloquial para os bergantíns, e, por bôs velanteiros, non hai que non conoza / dende Hamburgo a Bôs Aires, riva Pedro Mendoza).

veleiro.

xeiteiras (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’v. Cfr. supra lancha xeiteira).

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario