Día da Balea: Poemas de Xosé Henrique Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xavier Queipo e Rafa Vilar

Desde estas crebas divulgamos o fermoso proxecto poético na rede intitulado «Día da Balea» que promove a Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA), unha ONG galega fundada en 1992, adicada ao estudo e divulgación dos mamíferos e tartarugas mariñas de Galicia, a través da investigación.

Desta serie publicamos deseguida as catro primeiras lecturas poéticas, que tamén se poden ollar na canle de youtube da CEMMA, coas voces de de Xosé Henrique Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xavier Queipo e Rafa Vilar, introducidas sempre por este texto:

21 DE OUTUBRO, DÍA DA BALEA

O 21 de outubro de 1985 cazouse por derradeira vez unha balea en Galicia. CEMMA quere aproveitar esa data para propoñer o 21 de outubro como DÍA DA BALEA, coa intención de celebrar o día no que decidimos a paz coas baleas, tamén a riqueza de especies de cetáceos que temos nas nosas augas e a necesidade de seguir traballando para a súa conservación, mais tamén aproveitar para lembrar unha época da nosa historia que, queiramos ou non, non pode quedar borrada.

Nesta ocasión para a conmemoración deste ano contamos coa colaboración dunha ducia de escritoras e poetas que quixeron sumarse á nosa iniciativa e apoiala a través do seus textos, cuns videopoemas que vos iremos poñendo aquí. O noso agradecemento a todos eles/elas.

(Foto da primeira balea cazada no inicio da época de 1924, Corcubión)

Publicado en Gravacións, Historia, Poesía | Deixa un comentario

Som Cultura per la llibertat. L’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana (AELC)

Hoxe cos compañeiros e compañeiras de L’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana (AELC)

Som Cultura per la llibertat

Publicado en Manifestos | Deixa un comentario

Polo País de Gales e suroeste de Inglaterra. Unha crónica de Xela Cid. (19-28 de agosto de 2019)


(As fotografías que ilustran esta anotación son de propia autoría, agás esta do grupo realizada polo xornalista Ameixeiras no Priordy Llanddewi)

A xeira anual do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), «Viaxe polo País de Gales e suroeste de Inglaterra», que desta volta nos levou a viaxar entre os días 19 e 28 de agosto polas terras atlánticas británicas, tivo unha outra e moi completa crónica da autoría da profesora Xela Cid e que se pode ler no propio sitio web do SemEsCom. Deseguida reproduzo aquí o seu texto.

Polo País de Gales e suroeste de Inglaterra. Unha crónica de Xela Cid. (19-28 de agosto de 2019)

Como cada verán dos últimos once anos, con agosto chegou a actividade cultural e lúdica máis esperada do Semescom: A VIAXE.

O novo destino afastounos durante dez días da vida cotiá, doméstica, da casa en definitiva, enchéndoa de novidades, incertezas, humor, colaboración, e nesta ocasión de moitas estreituras.

Navegamos polo Golfo de Biscaia e a Canle da Manga, e no bus percorremos as terras do Sur de Inglaterra e o País de Gales.

Un primeiro madrugón para chegar ó punto de encontro en Guitiriz e comezar un tempo de folganza activa para descubrir un anaco máis de Europa.

Un dos obxectivos iniciais destas viaxes foi o coñecemento dos países atlánticos como Cornualles, a Bretaña francesa e Irlanda, sempre na busca das conexións galegas coas nacións con raíces celtas.

Despois de dous anos seguidos pola cálida Provenza e a costa lígur italiana no Mediterráneo, a viaxe deste ano foi o retorno á xeografía das brétemas, á chuvia e á luz grisácea. Volvemos mirar ó Atlántico.

Gales agasallounos coa primeira sorpresa: unha climatoloxía inesperada, días de luz, sen chuvasqueiro nin paraugas. Deben ser cousas do cambio climático que se manifesta en todo o planeta.

Foron xornadas de mar e terra, dúas delas completas mariñeiras. Ida e volta a bordo do ferry “Pont-Aven” do “Britanny Ferries” entre Santander e Plymouth. Unha experiencia pracenteira para a maioría, un minicruceiro, e algo menos para os que se senten perdidos e mareados ó non ter os pés na terra. Resultou unha travesía tranquila dada a bravura destas augas, un tempo de lecer para a conversa, a lectura, o xogo ou sinxelamente gozar mirando o mar albiscando golfiños, mascatos e aves de mar adentro.

Sobrepasada a punta francesa de Pern, na illa de Ouessant (Bretaña), entramos na Canle.
O historiador Xosé Mª Lema, aproveitou para contar a orixe dos catro faros de Eddystone. Faltaban unhas catorce millas para chegar ó porto de Plymouth cando pasamos preto do cuarto que emerxe no medio do mar. Ó pé sobresae un penediño onde estivo ancorado o terceiro ou Torre de Smeaton, quen seica se inspirou nun carballo para erguer este primeiro faro de pedra lonxe da costa. Hoxe xa en terra, nun outeiro preto da Cidadela Real, mirando ó mar, loce franxas vermellas e brancas. Ó regreso, antes de levar áncoras, permitiunos facer as últimas fotos ó seu carón e despedírmonos de Inglaterra. Unha fermosa historia. É un xeito diferente de chegar á Illa de Gran Bretaña.

Foi unha viaxe a un país máis pequeno ca Galicia, apreixado entre o inmenso Atlántico e a poderosa Inglaterra.

As peripecias xa comezaron nos pequechos camarotes dobres do barco, onde moitos se afanaron na busca da segunda cama ben agochada colgada do teito. O anecdotario comezaba a  agromar.

Tan pronto pisamos terra e subimos ó noso autocar da empresa Lázara, para encamiñarnos a Bristol, Lema puxo en marcha sen perda de tempo as parolas rodantes, “Rolling Talk”, en galés Sgwrs dreigl, que amosa a dificultade de pronunciación para nós desta lingua supervivente de orixe celta.

De Plymouth levou áncoras o Beagle hai case douscentos anos con Darwin a bordo como naturalista, para dar unha das voltas ó mundo máis fascinantes, con efectos científicos e sociais sorprendentes. Este feito serviu de base para que Xela Cid falara dos grandes científicos e naturalistas ingleses e galeses, afondando en dúas figuras do século XIX, o inglés Darwin e o galés A. R. Wallace, pois ambos chegaron á formulación da revolucionaria Teoría da Evolución.

Días máis tarde unha grata sorpresa, por non prevista; a visita á interesante cidade (xa inglesa) de Shrewsbury onde nos achegamos a casa natal desta singular figura, Charles Darwin.

Bristol deunos paso para o noso destino galés. Pero antes detivémonos nesta cidade inglesa atravesada polo río Avon e asentada na desembocadura do Severn que forma a Canle de Bristol. Sempre presentes os vellos peiraos comerciais, hoxe renovados como pubs e tabernas onde corren as pintas de cervexa e o ron, e aínda resoan os ecos de Stevenson e A Illa  do Tesouro ou John Cabot, o Cristovo Colón de Bristol.

Dende o símbolo da cidade, a ponte suspendida de Clifton sobre a gorxa do Avon deseñada por Bruel, deixamos Inglaterra.

No terceiro día por fin tomamos contacto con Gales, e fixémolo seguindo a súa fronteira invisible e o val do río Wye, declarado lugar de excepcional beleza no tramo final ata chegar ó Severn. Separa Gales de Inglaterra con sendeiros por ambas marxes.
“Onde está a fronteira? -pregúntalles Saramago no confín entre España e Portugal ós peixes que, no mesmo río, segundo esvaren por unha marxe ou pola outra, nadan agora no Duero, agora no Douro.

Esta fronteira galesa de grande tensión, está ben marcada pola presenza de numerosos castelos defensivos.

O escritor Claudio Magris que meditou sobre o tema di: «Non hai viaxes sen que se crucen fronteiras políticas, lingüísticas, sociais, psicolóxicas… Traspasar as fronteiras; tamén amalas -por canto definen unha realidade, unha individualidade, darlle corpo saíndose do indistinto- pero sen idolatralas, sen facer delas ídolos que esixen sacrificios de sangue.»
No val idílico do Wye aparecen as primeiras abadías do século XII, ou mellor os seus esqueletos, a cisterciense Tintern e a agostiña Llanttony Priory.

É aquí onde comezamos a comprender, noutra orde de cousas, que o bus era moi cómodo, pero grande de máis e as estradas estreitas. Houbo que manobrar. Unha constante na viaxe, esgotadora para Pablo Bustelo, condutor e amigo do Semescom. Un reto superado que xa consta no seu currículo.

Non quedou outra que renunciar ó miradoiro do Niño da Aguia, chegar ós altos do Hay Bluff e ata o emblemático pobo literario e cheo de librerías de Hay-on-Wye.

Compensáronse estas perdas con outras visitas non previstas que Chus Barbeira, gran organizadora de todo isto, e o inquedo e xeneroso buscador de información, o arquiveiro Pablo Sanmartín, foron destapando e encaixando cada día coma pezas dun quebracabezas. Isto foi, realmente, circular por Gales.

Estamos no primeiro Parque Nacional e o último declarado no 1957, o Brecon Beacons. Montañas baixas onde sobresae a cima chata do Pen y Fan de 886 m, o punto máis alto do Sur de Gales. A metade occidental, Xeoparque Europeo dende 2005, inclúe un labirinto de covas calcáreas visitables. Nesta cadea de vellas montañas do sur están as Negras do Oeste e Leste, o Brecon e un gran bosque, antigo coto de caza.

Dúas vilas representativas: Crickhowell, chea de flores na rúa principal e as ruínas dun castelo de fondo e Brecon, antigo lugar con edificios xeorxianos, puxeron punto final a este primeiro día en Gales.

O centro do país está ocupado polos Montes Cámbricos con aldeas e granxas illadas.
Dise de Gales que toda a historia da Terra se pode reconstruír a partir das súas paisaxes. Montañas antigas formadas na oroxenia caledoniana, un pouco máis vellas cás galegas da hercínica, ambas durante o Paleozoico.

Nestas terras están representados todos os períodos da Era Primaria. O nome do Cámbrico vén da forma latina de Gales, Cambria. O Ordovícico e Silúrico das tribos celtas dos ordovicios que ocuparon o norte e centro do país e dos siluros no sur; o Devónico do condado de Devon e o Carbonífero das capas de carbón atopadas nas rochas británicas.

Seguindo o rumbo leste-oeste e sur-norte a expedición móvese polo perímetro de Gales. Cada zona ten personalidade propia marcada pola fronteira, o mar, as montañas e a situación dos tres Parques Nacionais.

O cuarto día dedicouse á capital do país -dende 1955-, Cardiff, e a toda a área carbonosa do sur, que no XIX viviu a idade de ouro en plena revolución industrial.

De camiño, Caerleon ou forte das lexións, nas antigas terras dos siluros. Nesta área arqueolóxica poden distinguirse o que foron edificios romanos como o hospital, as termas, os barracóns, os baños militares e o que queda dun anfiteatro circular, que a tradición local vencella coa Táboa Redonda Artúrica.

Pepe Carballude achegou os seus coñecementos do mundo romano facilitándonos a comprensión destas estruturas.

Cardiff foi o maior porto carboeiro do mundo no XIX. O seu centro está dominado polo gran castelo normando e animadas galerías vitorianas. Na desembocadura do Taff sitúanse os peiraos construídos polo Marqués de Bute. Nesta zona está, entre outros, o edificio levantado no 2006 da Asemblea Nacional de Gales, constituída en 1997.

Tras a visita ó segundo castelo máis grande do Reino Unido, rodeado de auga e o primeiro concéntrico da Gran Bretaña, Caerphilly, chegamos a cidade de Neath para pasar a noite.

A aula móbil segue funcionando e Rosa García Vilariño introduce as súas  “Pequenas pinceladas gaélico-galegas na nosa cultura.”

A seguinte xornada achegounos ó segundo Parque Nacional marítimo-terrestre, o Pembrokeshire, con 400 km de costa virxe incluídos.

Un atraso por problemas técnicos impediu ver a cidade  medieval de Tenby. Fomos directos a Saint-David’s, pequena cidade cunha xigantesca catedral. Nunha contorna espectacular, no punto máis occidental do sendeiro da costa érguese este monumento relixioso, o máis importante de Gales  dedicado ó patrón do país.

Atrás quedou Swansea, berce do bardo máis nomeado, Dylan Thomas, e tamén o pobo de Laugharne no esteiro do Taff onde viviu os últimos anos nunha cabana, hoxe museo dedicado a súa vida e obra. E o mito pervive.

Aínda que non puidemos ver estes lugares, sempre cómpre deixar algo, Miro Villar, o poeta, fixo unha cala sobre a poesía galesa contemporánea destacando na narrativa Roald Dahl e o poeta Dylan Thomas. O mellor, o recital que nos ofreceu.

Este foi o día máis longo no bus. Atravesamos o país do sur ó norte para chegar a Llandudno a durmir xa entrada a noite, onde o decadente gran hotel, un emprazamento único nos acubillou.  Alí sentíase un fóra do tempo.

Atrás fomos deixando unha costa de difícil acceso con praias, cantís, unha xeoloxía complexa, unha rica flora e fauna aviar. No 1970 inaugurouse un sendeiro de case 300 km que no 2011 recibiu o segundo premio ó mellor destino costeiro do mundo.

Unha paradiña en Aberystwyth cun gran paseo marítimo de fachadas vitorianas. Aquí en 1984 A. X. Canosa, de Coristanco, creou a primeira páxina web en galego.

Así chegamos ó norte, a zona louseira cunha produción actual moi minguada. Muros, tellados e ata os dolmens son deste material.

O sexto día foi completo. Pódese dicir que se cumpriron todos os obxectivos desta viaxe. Fomos a Illa de Anglesey, chamada a nai do País de Gales  pola abundancia de cereais, atravesando o estreito de Menai por outra das pontes de Telford. E vimos: unha das fisterras galesas, Holyhead, na Illa de Holy;  o faro de South Stack; a torre de observación de aves Elin’s; o poboado da idade do ferro Holyhead Mountain Hut Circles; o dolmen de Trefignath e a vila co nome máis longo, Llanfairpwllgwyngyl… etc., etc. (ata 58 letras).

Aínda deu tempo a pasear pola fermosa localidade de Conwy. Visitamos o castelo onde se estaba celebrando unha festa medieval e achegámonos ó peirao para ver a casa máis pequena de Gales.

Un día máis no norte permitiunos ver algúns dos castelos que EduardoI, o conquistador de Gales, mandou construír, coma os de Caernarfon ou Beaumaris.

O último Parque Nacional visitado, nun domingo luminoso de agosto, foi Snowdonia, coas montañas máis altas e moita xente. Pagamos o prezo de non poder aparcar en Beddgelert e non chegar a Llamberis ó pé do Snowdon de 1085 m, o teito de Gales e o segundo pico de Gran Bretaña. Pero si gozamos de perfectos vales glaciares, lagos e fervenzas. Nesta zona explotáronse as grandes minas e canteiras de lousa no XIX, que deixaron a súa pegada na paisaxe ata hoxe. Galicia aínda produce moita lousa xerando un gran impacto ambiental sobre todo na zona do Valdeorras.

Abandonamos finalmente a baía de Llandudno coa lembranza de Alicia no País das Marabillas e a estatua do coello branco, e saímos de Gales.

Tras unha breve visita a cidade de Shrewsbury -inglesa, pero lindeira co País de Gales-, Manuel Chouza falou do fenómeno da especiación para despedir a Darwin.

Un par de horas para pasear pola gran cidade inglesa de Birminghan. Vimos as barcazas pintadas de vivas cores espalladas polas canles, a monumental praza da Vitoria e o  futurista edificio da biblioteca.

Unha última parada para ver a gran catedral de pedra de gra vermella de Worcester e chegar a durmir a Gloucester. Pola mañá entramos na súa catedral de altas columnas e traballado claustro con bóvedas en abano, unha auténtica filigrana.

Fechamos este percorrido circular na cidade de Plymouth e embarcando novamente con destino a Santander.

Toca xa facer algunhas reflexións. Gales e Galicia comparten unha natureza prodixiosa, máis degradada a nosa. En Inglaterra e Gales semella que o ser humano ten menos impacto na modificación da paisaxe e adáptase a un medio cuxa conservación é prioritaria.

Gales ten bosques autóctonos marabillosos, montes e beiras de ríos cheas de árbores coma carballos, castiñeiros, freixos, faias, pradairos, abeleiras, bidueiros, tileiros e vellos teixos. Exemplares centenarios acá e acolá cinguidos dun verde case artificial onde pastan miles de ovellas. Esta é a estampa permanente deste país.

O bosque vai a menos en Galicia. Un dos nosos poetas da terra, Uxío Novoneyra, nun dos seus poemas d’Os Eidos lémbranos da insignificancia  do “home” diante da natureza. Depredador insaciable de canto recurso hai no planeta, incapaz de deter o tren dunha vida non sostible, o poeta do Courel devólvenos por un intre ó lugar de onde vimos.

«Courel dos tesos cumes que ollan de lonxe
Eiquí síntese ben o pouco que é un home!»

Xa na casa, despois de dar voltas por Gales, despois de que as pólas das árbores nos abrazaran polas estradas e puliran un pouco o bus, despois de poñernos tan difícil transitar por elas, de impedirnos avanzar e chegar ás aldeas e viliñas máis agochadas ou ir dende ó sur ó norte dunha tirada por limitacións hoteleiras, temos que recoñecer que ó mellor este é o xeito de manter unha natureza envexable.

Cada viaxe, di Magris, ten a súa medida, o seu ritmo, o seu paso e a súa respiración. E Gales impuxo a súa lentitude, a súa calma e sobre todo as súas estreituras.

Penso que o grupo superou todas as dificultades, e facilitou a convivencia e harmonía entre todos para facer posible o soño desta viaxe .

Antía, Mariña e Roi, a mocidade do grupo, xunto con Xela, na última cea en terra inglesa, en Gloucester, despediron a viaxe agradecendo á dirección do Semescom o traballo de todo o ano. Sen Chus e Lema  autores da Guía  “Do País do Gadis ao País de Gales” que informan e animan no bus permanentemente, nada disto sería posible.

Tamén deron as grazas ós que axudan a maiores, ós que escriben e falan na aula móbil como Xosé Mª Lema e Antón García Losada que proporcionan unha completísima recensión histórica e xeográfica do país visitado, así como o noso xornalista Xosé Ameixeiras que fai as fotos do grupo e escribe as crónicas xornalísticas durante a viaxe para dar a coñecer esta actividade. Non menos importante son os que escoitan e respectan as informacións que se lles proporcionan, aínda que ás veces son eles ou que están máis ó tanto do asunto; non é pouco, desde logo.

Esta xente miúda pon a nota de esperanza e xuventude nun grupo que en por si desborda unha madurez vital extraordinaria.

As persoas que por vez primeira viaxan con este grupo quedan sorprendidas gratamente ó descubrir a fórmula xenuína do Semescom: todo moi concentrado, intenso pero eficaz.
Mais a maxia pona o ambiente que se crea neste grupo que zumega curiosidade, cultura, sinxeleza e amizade, que fai esta viaxe única no seu xénero.

Só queda pois esperar que novas ideas flúan para abordar novos retos, novos obxectivos, que traerán máis viaxes.

Croeso Galicia
Benvidos a casa.

Publicado en Arte, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Poesía, Roteiros, Tradicións, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Recensión a Feliz Idade, de Olga Novo, en Grial 222

E aínda nese último número, 222 (abril, maio, xuño do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «Entre a concepción e a desmemoria» para dar conta do libro de poemas Feliz Idade, de Olga Novo (Kalandraka. Faktoría K de Libros, 2019), do que podemos ler un fragmento desde a páxina da editora. Velaquí a recensión ao completo:

Entre a concepción e a desmemoria

Feliz Idade

Olga Novo

Faktoría K de Libros Kalandraka, 2019. 146 páxinas

Oito anos de silencio editorial poético separan esta Feliz Idade, que acompañan as ilustracións de Din Matamoro, do seu antecedente Cráter (2011), mais non de creación porque na «Carta Limiar» (Vilarmao, 23 de agosto de 2018) que Olga Novo escribe a súa filla Lúa xa nos advirte: “O libro que agora tes nas túas mauciñas de nena foi vivido ao longo de sete anos, como sete son as direccións do espazo, as puntas da estrela, os sons, as cores e as esferas planetarias”.

E a seguir a poeta sinala a circularidade da súa proposta que xunta nun único elo a concepción e o nacemento da nena e a desmemoria e o pasamento do seu propio pai, pois o libro “Nace contigo, e remata coa morte do meu pai, aínda que o seu bosque de cromosomas ten continuidade en ti”. O ton confesional epistolar non agocha unha reivindicación radical da poesía, mesmo desbotando escribir unha elexía como fixera Rosalía na morte dunha das súas fillas, para defender a súa potencialidade como linguaxe da revelación e como tentativa de superación da dor humana.

Non é a primeira vez que a poeta bota man do xénero epistolar na súa obra, velaí aquel magnífico texto do poemario A cousa vermella (2004) que principia así: “29 de xaneiro do 2002. / Querida mamá: estou aprendendo a ladrar. / une saison en enfer, repite comigo Une-Saison-En-Enfer / trinta xeracións de meu analfabetas. / Eu estou aprendendo a ladrar.”

Sete, novamente a importancia cabalística deste número, son as partes nas que se divide o libro, aínda que a primeira sexa un único e longo poema intitulado «Fogonazo» e a derradeira «Harmonía fractal» apareza reducida a dous versos “Feliz / coma un fento”.

«Fogonazo», que se abre co verso de Dylan Thomas “And death shall have no dominition”, é un canto celebratorio da maternidade, aínda que ben diferente daquel Darío a diario (1996) de Xela Arias ou das recentes propostas do diario en prosa Maternosofía (2010) de Inma López Silva e do ensaio Maternidade fóra de catálogo (2018) de Marga Tojo. Unha temática que xa preludiaban os versos “a min, / primeiriza nos partos / chámame o mar para romper augas”, dun dos poemas máis salientables do seu primeiro libro a teta sobre o sol (1ª ed., Edicións do Dragón, 1996; 2ª ed., Letras de Cal, 1999). Un poema no que a cultura clásica, Borges ou a pintura de Klimt acompañan o proceso dual de concepción, coma muller e coma poeta, ou coma poeta e coma muller.

«Poesía en posición fetal» é o significativo título da segunda parte e que congrega oito poemas sobre os diferentes momentos da xestación, que “poñen a funcionar a poesía de verdade”, mais que tamén lembran as xeracións anteriores, como no poema «Na chegada da primeira locomotora» onde o diálogo intertextual co coñecido poema de Curros serve para a lembranza daquel tataravó que gañaba a súa vida escavando os túneles para os camiños de ferro ou para algunhas das tarefas da nai, que estaban moi presentes en moitos versos do xa citado A cousa vermella (2004), poñamos por caso o poema «Interpretación libre das Gnosiennes para Nina».

Alén diso concíbese o propio acto da creación poética como un exercicio da liberdade fronte a calquera poder establecido que non entende e non se emociona coa vida nova: “Que entende o poder / do amnio / e de nós / que fomos concibidas nunha aldea / no colo do coro comunal de espectros tan queridos”. Máis unha vez na obra de Olga Novo a reivindicación dun mundo rural, e non só como memoria, que se poida confundir con nostalxia, senón como sociedade en transformación. E os lentes cos que cómpre ollar teñen unha óptica anticapitalista, de defensa do ancestral labor comunal, e feminista.

Os cinco poemas da terceira parte, «A Lúa su o negrillo», deveñen nun mosaico que inclúe o diálogo con André Breton e María Zambrano para celebrar o nacemento da filla, mais tamén de novo con Rosalía no antolóxico «En min e en todas», que principia e remata nun verso rotundo e fermoso: “Nalgún poema pasei frío e pasei fame”, para (re)descubrir o carácter inefable da poesía ou para lembrar os avós no «Tantán republicano», un dos textos de linguaxe explícita máis política, que fala da Internacional, a terra de quen a traballa, as barricadas e a loita pola liberdade, e logo a posterior represión e as fosas comúns. E o poema final, que dá título a esta parte, para lle ensinar á filla a árbore que a protexe, os eidos nativos, as trinta xeracións de analfabetas que a preceden (xa lembradas n’A cousa vermella) e o lugar, a aldea.

Na cerna os dez poemas de «Zona tigre», que uns versos de Wallace Stevens en memoria do seu pai preanuncian que van acaparar o protagonismo os últimos anos e a desmemoria do pai da autora. Son versos que se interrogan sobre o proceso da comunicación. De feito a voz poética alterna entre o eu e o ti, para establecer un diálogo, non sempre posible na oralidade, que inclúe episodios históricos que lle foron narrados, pois hai referencias a 1938, en plena guerra (in)civil, a unha feira ancaresa de 1952, a aquel debuxo dun tigre pegado no tractor Barreiros…, mentres os desacordes da memoria do pai o levan a chamar pola súa nai ou a tropezar coas sílabas, na deteriorización que se fai poema desgarrador. Os versos describen traballos manuais do mundo rural que xa desapareceron ou foron mecanizados e transformados, coma a propia vida na que Carlos, o irmao, colle a remuda.

A reflexión metaliteraria enche en boa medida os nove poemas «Da beleza indómita» e nesta parte son moitas as alusións que acompañan a aprendizaxe, de todas as épocas e de todas as literaturas, desde Claudio Rodríguez Fer até Rosalía, con Pimentel, ou desde Pasolini a Safo, con Rilke, Apollinaire ou Lorca, con otras moitas voces e outras músicas e outras artes. E as palabras poesía e poemas a apareceren e reapareceren.

Antes do brevísimo e contundente final, a sexta parte leva por encabezamento o xogo de palabras «Amar es», unha ducia de poemas que se aproximan máis á poética anterior dos primeiros libros publicados a teta sobre o sol (1996; 2ª ed., 1999) ou Nós nus (1997), de xinea amorosa, velaí o «Amor fou» que pecha, mais agora desprovista case por completo da retórica erótica e celebratoria do corpo, ao tempo que tamén se pecha o círculo con novos versos que describen a crianza, que regresan á metaliteratura ou nos que agroma esa dimensión telúrica ao xeito da poesía courelá de Uxío Novoneira.

E as potentes e fermosas imaxes, ás veces próximas ao surrealismo que a poeta sempre reivindicou, sorprenden coma lóstregos a nosa atención a cada pouco e non embazan a gozosa lectura, a mantenta máis transparente ca noutras entregas, co engado do léxico patrimonial aínda vivo en ámbitos non urbanos e recollido en herdo porque “Da miña lingua probaches o idioma labrego / onde gardo gadañas e angazos canastros de trigo”.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Samuel Eiján. Poesía reunida. Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo, en Grial 222

No último número, 222 (abril, maio, xuño do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa», para dar conta da obra Samuel Eiján. Poesía reunida. Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo.

Por outra banda, este número 222 xira arredor do tema «Novas narrativas na historia da arte contemporánea», con artigos sobre a cuestión da autoría de Lourdes Méndez (sobre antropollxía feminista na arte), Germán Labrador Méndez (derredor dos gravados do canteiro José Meijón) e Rafael Sánchez-Mateos Paniagua (sobre a memoria colectiva das compostelás irmás Fandiño).

Na sección «Documentos» Xesús González Gómez recupera e traduce vatios textos de «Francisco Fernández del Riego na prensa catalanista durante a República». E na sección «Temas do noso tempo» aparece os artigos «A cuestión catalá na política española. Unha calella sen saída?» da autoría de Ramón Villares e «O nacionalismo como problema político. Reflexións sobre o problema catalán» asinado por Xacobe Bastida Freixedo.
Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Anxo Mena e narrativa de Ana Fontenla.

Na sección «Historia e memoria» publícanse os textos «Os galegos nos inicios da independencia arxentina. A asemblea do 22 de maio de 1810» que asina Xosé Ramón Barreiro Fernández e «El País de Pontevedra. Prensa provincialista no Rexurdimento» de Xurxo Martínez González.

Pechan este número na sección de «Ciencia e técnica» o artigo intitulado «Buratos negros: as zonas vedadas do Universo» que asina Jorge Mira Pérez; «Latexos de saudade no cinema» de Fernando Redondo Neira na sección de «Artes Visuais» e pecha o volume na sección de «Fotografía» o texto asinado por Francisco J. Leira Castiñeira «O Gabinete Fotográfico do Corpo de Exército de Galicia».

Velaquí a miña recensión ao completo:

Un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa

Samuel Eiján. Poesía reunida

Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo

Santiago de Compostela: Provincia Franciscana de Santiago / Xunta de Galicia / Real Academia Galega, 2018, 510 páxinas

A sinerxia entre diferentes entidades e institucións non é habitual no noso sistema literario, porén na edición desta obra converxen tres, Provincia Franciscana de Santiago, Xunta de Galicia e Real Academia Galega, e a maiores colaboran tamén o Consello da Cultura Galega e o Museo do Pobo Galego, e aínda se podería engadir a pertenza dos editores literarios a outras dúas, pois Francisco Leira Castiñeira pertence ao Grupo de Investigación Histagra da USC e Armando Requeixo fai parte do Centro Ramón Piñeiro, así pois todo un acontecemento digno de anotar.

Samuel Eiján. Poesía reunida recupera toda a obra en galego do padre franciscano dos seus libros Mágoas. Versos gallegos (1902, cunha 2ª edición corrixida e aumentada de 1913), D’a-y-alma. Versos gallegos (1915) e Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926), así como os poemas galegos do apartado “En la lengua de mi tierra” que figuraban en Aleteos (1926), optando os editores pola sempre aconsellable edición diplomática que respecta os orixinais.

Fr. José Antonio Castiñeira Chouza, Ministro da Provincia Franciscana de Santiago, Valentín García Gómez, Secretario Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, e Víctor F. Freixanes, presidente da RAG, asinan os textos de presentación, o primeiro salientando o franciscanismo do poeta, o segundo incidindo na dificultade de acceso aos seus textos agora superada e o terceiro lembrando a nosa poesía relixiosa desde Saco Arce até Díaz Castro ou Antón Tovar e subliñando a súa vía para o coñecemento do alén.

As vinte e dúas páxinas do estudo introdutorio “Redescubrindo a Fraysel“, que asina o historiador Francisco Leira, iluminan o “Contexto sociopolítico e pensamento dun expoñente da poesía relixiosa galega do primeiro terzo do s. XX”, ao tempo que engaden importantes datos biográficos sobre o poeta que facía uso dun pseudónimo creado desde a súa condición de freire (“Fray”) e o acrónimo do seu nome. De vocación temperá, Samuel Eiján, nado en 1876 en San Clodio (Leiro), ordenouse axiña como sacerdote e cultivou todos os xéneros literarios, chegando a ser director da lonxeva revista El Eco Franciscano antes e despois da súa estadía en Xerusalén entre 1903 e 1906.

Nos seguintes epígrafes demóstrase a través da lectura da súa obra, non só a poética, que Eiján foi unha persoa moi conservadora que defendía o galeguismo folclorizante e tradicional, con obxectivos evanxelizadores onde “a literatura é como unha forma de predicación doce”. Así, coñecemos en profundidade o seu pensamento, sempre refractario e mesmo belixerante coas ideoloxías liberais, progresistas e socialistas que collían pulo no primeiro terzo do s. XX.

Leira tamén fai un achegamento á súa presenza no noso sistema cultural e literario, pois Eiján xa foi académico correspondente da RAG desde 1915 (electo numerario en 1941) e entrou no Seminario de Estudos Galegos en 1926 co discurso “Franciscanismo literario en Galicia”, para finalizar co estudo do seu galeguismo “folclórico”. Porén bótase en falta algunha anotación sobre a actitude do poeta nos anos da república e do franquismo, pois tan só se nos di que foi comisario de Terra Santa de 1933 a 1945, ano do seu pasamento. E tampouco coñecemos as razóns de deixar de publicar libros na nosa lingua desde 1926. Dous hiatos que axudarían a comprendermos moito mellor a personalidade do poeta.

Por parte, Armando Requeixo nas 32 páxinas do seu estudo “A teopoética de Samuel Eiján” fai unha introdución a cada un dos títulos que se compilan neste volume, non sen antes repasar “A tradición herdada” na poesía relixiosa desde as Cantigas de Santa María até os seus coetáneos Saco y Arce, o arcebispo Lago González, Barcia Caballero e Eladio Rodríguez González, estes dous últimos prologuistas nos seus libros.

As cuestións ecdóticas ocupan o seguinte epígrafe e deseguida a análise cumprida de toda a obra poética galega, non só reparando no trazo preferencial da súa relixiosidade senón tamén procurando outras liñas temáticas a considerar. A este respecto é ben interesante comprobarmos as diversas lecturas que suscitou na fortuna crítica anterior que compendia Requeixo, con especial relevo na historia da nosa literatura de Carballo Calero de 1963, que o inclúe entre os “Epígonos”.

Requeixo conclúe que “Samuel Eiján foi un dos máis importantes poetas relixiosos galegos. A súa é unha poética que asenta nunha visión radicada do trascendente” e engade que os seus versos poden “conmovernos co seu exemplo seráfico na lingua da nosa terra”. Dubidamos moito que o materialismo da sociedade contemporánea favoreza esa lectura, mais esta compilación recupera nunha coidada edición un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa, unha liña non escasa e que chega até hoxe como ben demostrou a antoloxía Os ríos pasan cheos de Deus. Poesía relixiosa en galego (2007), compilada polo teólogo Victorino Pérez Prieto, e que curiosamente deixou fóra os versos de Samuel Eiján. A súa Poesía reunida vai contribuír a lle dar visibilidade.

Publicado en Estudos literarios, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Limiar do XX Certame Francisco Añón de Poesía

Chega ás miñas mans, con notorio retraso e cando xa se coñece o ditame da súa XXIII edición, o libro do XX Certame Francisco Añón de Poesía, celebrado en Outes en 2016 e publicado en maio de 2017 polo Concello de Outes. Este volume compilatorio dos traballos premiados naquela vixésima convocatoria leva un Limiar da miña autoría e un Epílogo da escritora Susana Sánchez Aríns, pois ambos e dous fixeramos parte do xúri avaliador. Velaquí o meu texto que celebraba eses vinte anos do certame.

LIMIAR

Dúas décadas de existencia contemplan o Certame Francisco Añón de Poesía, dúas décadas a nos revelar vizosas obras poéticas de autoras e autores novos e a publicar en coidada edición os seus textos, o que converte esta convocatoria nunha referencia de prestixio para a creación lírica no mapa literario do noso País.

Non chegan a unha ducia os certames poéticos que comparten esta fecundidade. Os decanos dos premios que visibilizan a obra son: XLII Certame Literario Concello de Vilalba; XXXII Premio de Poesía Cidade de Ourense; XXX Certame de poesía Rosalía de Castro; XXIX Premio de Poesía Eusebio Lorenzo Baleirón, XXVIII Certame Nacional de Poesía Xosé María Pérez Parallé; XX Premio de Poesía Avelina Valladares e os coetáneos XIX Concurso de Poesía Concello de Carral e XIX Premio de Poesía Johán Carballeira; aínda que existen algúns máis lonxevos que non publican as obras en formato libro (como os singulares XLVI Festa do Aquelarre Poético; XLI Certame de Poesía sobre o Nadal do Concello de Begonte ou XXX Premio de Poesía Feliciano Rolán).

O propio Francisco Añón estaría ben feliz de ser sabedor que o seu nome ía da man dun Certame Literario de moita sona. Non esquezamos que Añón, aínda que xa publicara poemas con anterioridade, vai acadar a súa maior notoriedade e a consagración literaria cando foi premiada a súa composición intitulada «A Galicia» nos Xogos Florais da Coruña de 1861, e que se publicou xunto cos outros textos laureados un ano despois no denominado Álbum de la Caridad, que adoita sinalarse como o inicio do Rexurdimento da literatura na nosa lingua.

Creo firmemente na promoción que supoñen os premios literarios para as novas voces. Se me permiten neste punto unha lembranza persoal, eu non chegaría a ser escritor, aínda que xa principiara coma case todos no ámbito escolar, se non fose polo ánimo, o estímulo (mesmo económico) e a proxección pública que acadei aos vinte anos cando recibín polo relato Augas de silencio o Premio de Narracións Curtas «Modesto R. Figueiredo», convocado en 1985 polo Patronato do Pedrón de Ouro. Nesa data nacín verdadeiramente para a escrita.

A crenza nese valor engadido dos premios literarios levoume a aceptar facer parte do cualificado xurado que premiou os textos recollidos neste volume. Tivemos que realizar un labor de peneira nada doado pola cantidade, e ás veces tamén cualidade, dos traballos presentados. Non nos desanimou que houbese que deixar deserta a Categoría A: Nenos/as de 6 a 7 anos, porque axiña puidemos recoñecer a madurez temática no poema de Alejandra Daponte Zarra e o accésit de Lucía López Cartelle na Categoría B: Nenos/as de 8 a 9 anos. O sentido do humor e a orixinal construción fixeron merecedora a Mariña Maceiras Segovia do máximo galardón na Categoría C: Nenos e nenas de 10 a 11 anos, onde tamén se outorgaron accésits compartidos aos traballos de Raquel Soto Sánchez e Ada Diana Quintela Rial. Unha temática dura e realista dende o punto de vista poético, como é o Alzheimer, deulle o premio a Lucía Amarelo Ginzo na Categoría D: Rapaces e rapazas de 12 a 14 anos, onde houbo accésit para Maruxa González Campos. A ironía e a contraposición de imaxes foi fundamental para lle outorgarmos a Irene Rico Gómez o premio na Categoría E: Mozos e mozas de 15 a 17 anos, na que o accésit foi para Breogán Torres Gutiérrez.

Finalmente, na Categoría F: Maiores de 18 anos, de especial relevancia, non só pola contía económica senón pola entidade dos textos a presentar, que xa son de seu pequenos poemarios, alén do accésit para Susana Justo Barreira, a apertura plica no máximo galardón descubriunos a unha autora que xa conta con outros recoñecementos e con obra publicada, Miriam Ferradáns Ferradás, por Deshabitar unha casa, un poemario compacto, dunha poeta con moito oficio e que domina a narratividade da propia composición, construída con grande acerto.

E 156 anos despois de que vise premiada a súa composición intitulada «A Galicia», Francisco Añón asistiría hoxe gozoso a esta festa literaria, a este novo Álbum que recolle aínda máis diversidade temática que aqueloutro de 1862. E estou ben certo de que Francisco Añón poñería unha enorme cara de sorpresa, mais tamén de satisfacción creo eu, ao ollar que tería que mudar aquel seu verso do devandito poema: «Xa cantando os teus fillos te chaman», porque o noventa por cento das voces premiadas son femininas, e celebraría creo eu que Rosalía de Castro tivese tan boas continuadoras da súa loita e da habelencia do seu estro.

Compostela, febreiro de 2017, no 160 aniversario da primeira versión do poema «O recordo. A Galicia», que Francisco Añón datou no mesmo mes de 1857.

Publicado en Estudos literarios, Poesía, Premios | Deixa un comentario

«Viaxe ao País de Gales: A crónica do xornalista e viaxeiro Xosé Ameixeiras»

(As fotografías que ilustran esta anotación son de autoría propia, agás esta do grupo de Xosé Ameixeiras)

«Viaxe ao País de Gales e sur de Inglaterra», é o título desta xeira anual organizada polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom), que preside Xosé María Lema Suárez e do que fago parte, coa sempre axeitada e eficiente organización de Chus Barbeira Pose, que desta volta nos levou a viaxar entre os días 19 e 28 de agosto polas terras doutra fisterra atlántica, un dos obxectivos destas xeiras do SemEsCom.

Deseguida reproduzo a interesantes e completa crónicas dos primeiros días da nosa viaxe cultural, asinadas co pseudónimo A. Lavandeira e escrita por un dos viaxeiros, o xornalista Xosé Ameixeiras, delegado da edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia. Velaquí o texto que tamén se pode ler no orixinal premendo na ligazón:

Da Costa da Morte ás terras bardas de Gales

A aula móbil do Semescom analiza as conexións do Fisterra galego con aportacións expertas

A. LAVANDEIRA
CARBALLO / LA VOZ 25/08/2019

«Mentres os fillos dos celtas, cumpren serva e innobre vida; entonces o espírito invade do bardo escura melancolía». Os versos de Eduardo Pondal soaron en plena campiña galesa. A aula móbil do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom) botou de novo a rodar, nesta ocasión polo País de Gales. O pasado luns partiu de Santander a bordo dun ferry e leva toda a semana analizando as conexións do Fisterra galego con estas terras bardas do Reino Unido.

Como vén ocorrendo dende hai uns dez anos, o Semescom leva a cabo unha viaxe cultural no verán segundo a guía histórica de Xosé María Lema, presidente da entidade, e a organización de Chus Barbeira, secretaria. Polo micrófono do autobús -da empresa Lázara- pasan diversos especialistas que van debullando temas relacionados coa viaxe. Así, Rosa García Vilariño, exprofesora en Carballo, analizou os camiños míticos literarios en común: a materia bretona, coas lendas artúricas na literatura galega (incluído Alfonso X o Sabio); o celtismo e o bardismo, con Murguía e Pondal, o bardo galego, e o atlantismo, ese fenómeno transversal na escrita, na pintura e na escultura. Así, soaron os versos do pontecesán Eduardo Pondal, que caracteriza como heroes galegos lugares e personaxes míticos.

O que durante tantos anos foi profesor en Carballo, Antón García Losada, aporta as características xeográficas das terras a visita.

O filólogo e poeta ceense Miro Villar ilustra sobre a poesía e os autores galeses, con recitados que espertan os aplausos de viaxeiros, a arousana Xela Cid aporta notas sobre flora e fauna, mentres que o latinista, escritor e exprofesor en Carballo, Pepe Carballude, fala das expedicións romanas en terras galesas, ao tempo que Pablo Samartín, secretario de Rula, dá cadra de sorprendentes xacementos arqueolóxicos. Así transcorre unha viaxe que tivo a primeira parada nocturna en Bristol, onde o escocés Stevenson situou a partida da Hispaniola na súa novela de aventuras A illa do Tesouro, que logo Xosé María Lema continuaría coa súa Costa do Solpor. Tamén se cumpriron visitas a lugares como o parque nacional de Brecon Beacons, as ruínas da abadía de Tintern Abbey ou priorato Llanthony.

Se Gales está considerado como o reino dos castelos non podían excluírse visitas a fortalezas como as de Cardiff ou Caerphilly, a máis grande do pais galés e na que se rodou a serie de Merlín para a BBC, entre outras que van xurdindo polo camiño deste balcón atlántico. Como non podía faltar tampouco a catedral de san David’s.

Primeira páxina en galego

O venres a expedición chegou á pequena cidade de Aberystwyth, onde hai 25 anos, en 1994, o coristanqués Alfonso Xabier Canosa Rodríguez creou a primeira páxina web en galego mentres facía a súa estadía no University College of Walles. O seu paseo marítimo de aspecto vitoriano, os restos dun castelo construído por Eduardo I en 1277, e o funicular que permite subir ata o monte dende o que se ve un amplo cadro de gran valor paisaxístico, son os principais atractivos do escenario da primeira plana en galego en Internet.

A expedición retornará o día 28, de novo no ferry, onde posiblemente se leve a cabo o desquite dunha partida de tute celebrada na ida e na que a parella liderada por un destacado intelectual da Costa da Morte sofriu unha dolorosa derrota despois dunha remontada fulgurante dos seus contrarios. Posiblemente se crucen apostas.

Publicado en Antoloxías, Arte, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Literatura medieval, Poesía, Roteiros, Tradicións, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXV): «Lecturas costeiras: Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unja recensión do volume de relatos intitulado Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lecturas costeiras: Vagabundos, solitarios e sentimentais, de Rivadulla Corcón e ilustracións de Correa Corredoira

Xosé Henrique Rivadulla Corcón, muxián de corazón e de devoción, malia que foi nado no Monte Alto da cidade coruñesa en 1962, adoita ser identificado polo seu continuado traballo no audiovisual, nomeadamente pola súa presenza física, mais tamén como director e guionista, dos programas «Naufraxios», «Ribeiras de salitre» ou «Pescadores de historias», que teñen como elo común o mar.

Porén, Corcón posúe tamén unha dilatada traxectoria literaria como poeta, narrador e dramaturgo e en calquera deses xéneros o mar fai parte fundamental da súa obra. Non hai máis que lembrar os seus títulos poéticos: Taberna á deriva (2002), O adeus do vello mariñeiro (2007), Camiño ao mar (2010); narrativos: Do mar e a noite (2001), Moraime, pequena vila con mar (2015) e teatrais: ¡Furga, carabela! (2002), Praia na noite (2002) ou Salitre (2005), e esa presenza mariñeira esténdese ao resto da súa obra aínda que non haxa nos títulos terminoloxía mareira.

A pequena editora coruñesa, en catálogo, mais enorme en calidade estética, figurandorecuerdo(s) Edicións, que toma o seu nome dun texto do artista plástico e escritor Luís Seoane, e inaugurando a “Coleçom Maruja” en homenaxe a María Elvira Fernández López, Maruja Seoane, vén de publicar un delicioso libro de relatos, de a penas 54 páxinas, intitulado Vagabundos, solitarios e sentimentais, no que a colectánea de quince contos de Corcón vai acompañada polas magníficas e suxestivas ilustracións da man do poeta e pintor Correa Corredoira. Como sinala o propio Corcón na contracapa do libros son historias “que falan das vidas de homes e mulleres que responden ás definicións do título, pero que realmente tratan de falar, e sacar á luz, a poesía que hai nas vidas deses homes e mulleres, como nas vidas de calquera de nós”.

Os relatos breves foron escritos como unha colaboración radiofónica, mais agora recupéranse na súa forma máis literaria. Os máis deles desenvólvense nun espazo xeográfico concreto: a vila de Muxía e os seus arredores. E os personaxes abalan, nunca mellor dito, entre a ficción e a realidade.

“O segredo do vello mariñeiro” vaise desvelar, nós non o faremos, no santuario da Nosa Señora da Barca; “Lola na praia do Coído”, que lembra unha tradición familiar, e “O soñador” que regresa a Muxía teñen en común seren escritos despois de que o ghalipote enchese as costas muxiás de negrura; sabemos das cavilacións da muller dunha casa onde todas as xeracións foron ao mar en “A avoa”; da narración oral que atesoura “O mariñeiro que contaba contos” e que se enrola nun barco nomeado “Buserana” (homenaxe á lenda desta furna que tamén inspirou un conto de Gonzalo López Abente), e que patroneaba “O Piloto” (alcume muxián).

Mais tamén noutros lugares costeiros próximos, porque o conto “Os bonecos de madeira” lévanos até a pequena aldea de Nemiña, onde tamén transcorre “A gaita mariña de Miguel Barrientos” que ha rematar pendurada na taberna do Saburil e non diremos a razón. E “Lope, o can de Touriñán” cóntanos porque ese palleiro que tiña de seu os ollos tristes faise querer por un alemán que viña facendo o Camiño de Santiago en bicicleta.

Outros acontecen en espazos costeiros non tan próximos como “Xuntos por sempre en Malpica”, un conto no que tamén sae a relocir a lembranza dos mariñeiros malpicáns que chegaron no pasado até o Chimbote do Perú, mentres que “O mariñeiro que entoaba tangos” relata a emigración dun mariñeiro a Bos Aires e o que lle aconteceu no seu retorno e “O mascarón de proa” as peripecias sucedidas en augas de Terranova ao barco bacallaeiro “Praia de Cuño” con patrón de Camelle.

Tamén os hai sen que sexa evidente ese marco xeográfico da Costa da Morte como sucede nos contos “O teatreiro solitario”, “O taberneiro que agarda”, “Martiño”, de quen descubriremos porque quería que lle debuxasen a cola dunha serea, ou “María de Conxo”, coa doenza mental como alicerce. Personaxes todos eles ben singulares.

Quince relatos breves ou contos, con certo misterio no desenvolvemento e con desenlaces sorprendentes na maioría dos casos, que son fragmentos de historias vividas ou imaxinadas. E escritas con moita axilidade, pois naceron para seren contadas nas ondas radiofónicas, aínda que agora poidamos facer unha pausa para gozar do ritmo e do significado das palabras de Corcón e abrirmos os ollos ás ilustracións de Correa Corredoira.

E tampouco debemos esquecer, ao decidirmos mercar o libro, que figurandorecuerdo(s) Edicións sinala na súa páxina de presentación que “é unha editorial sen ánimo de lucro, coa venda dos seus libros publica outros novos. Non recibe ningún tipo de axuda económica nin subvencións”. Un valor engadido.

Publicado en Arte, Contos, Narrativa, Recensións | Deixa un comentario

Lanzamento de «Sementeira. Porträts», de Manuel Álvarez e Manuel Rivas

Un dos mestres da edición galega contemporánea, Manuel Bragado, durante moitos anos director de Edicións Xerais de Galicia, publicou na súa bitácora brétemas.gal (unha referencia imprescindible e xa recoñecida en varias ocasións, a última o premio ao Proxecto literario na rede na recente Gala do Libro Galego 2019) unha anotación para falar do lanzamento da nova obra fotográfica de Manuel Álvarez, intitulada Sementeira. Porträts, desta volta acompañada polos textos poéticos de Manuel Rivas.

Para min ten especial relevo este lanzamento pois as fotografías do guardés Manuel Álvarez foron acompañadas dos meus versos na obra Gameleiros (2002), en fermosa edición xa descatalogada por Xerais. O proxecto nacera meses despois de eu coñecer a Manuel en Xenebra, cando visitei os centros galegos «A Nosa Galiza» desa cidade e «Sementeira», de Basilea en maio de 1999 para proferir senllas palestras sobre o poeta e xornalista Roberto Blanco Torres, de quen era editor literario pois Xerais encargárame para a súa colección Biblioteca das Letras Galegas o estudo introdutorio e a reedición do seu único libro de poemas, Orballo da media noite (que editara Ánxel Casal en Nós, Volume XXIX. A Cruña: outono de 1929), xa que a Real Academia Galega decidira, na súa sesión do 3 de xullo de 1998, dedicarlle o Día das Letras Galegas, o 17 de maio de 1999.

A concreción do proxecto Gameleiros foi moi lenta, xa que non daba eu atopado o fío aos meus versos para non desmerecer o excelente traballo fotográfico e artístico que me fixo chegar Manuel Álvarez. De feito os textos tiveron diferentes versións e mesmo tiven varias veces a tentación de abandonar, mais a insistencia de Manuel foi vital á hora de lle poder poñer o ramo á miña contribución literaria, xestando unha obra da que ambos e dous ficamos satisfeitos.

A ese traballo tamén fai referencia Manuel Bragado na súa anotación, a quen lle agradezo a lembranza, que reproduzo deseguida ao tempo que fago un convite a deitar as olladas en Sementeira. Porträts, neses retratos de Manuel Álvarez, que me traen o recordo dalgúns rostros coñecidos de Basilea, coma o presidente da entidade, o carballés Ramón Carreira Collazo, e tamén a gozar da lectura dos versos de Manuel Rivas.

Onte 2039: Presentación de «Sementeira. Porträts» na Feira do Libro da Coruña

Magnífico serán literario o de onte na Feira do Libro da Coruña, onde convocados por Luzes, participamos na presentación da edición alemá d’ Os libros arden mal, que fixo o coruñés Javier Gómez Montero, catedrático da Universidade de Kiel, e do libro Sementeira. Porträts de Manuel Álvarez e Manuel Rivas. A carpa Luísa Villalta quedou moi pequena para abrigar dos ballóns a máis dun cento de persoas que seguiron un acto conducido con grande mestría por Xosé Manuel Pereiro, codirector de Luzes, que salientou o carácter emigrante da revista e o seu compromiso coa diáspora «xa que este é o noso xeito de estar no mundo».

Un serán no que tiven a honra de presentar Sementeira Porträts, o libro marabilla froito do traballo colaborativo dos meus admirados Manolos, Álvarez e Rivas, unha arca de papel impreso na que recolleron 42 retratos do fotógrafo e editor emigrante e outros tantos haikus e aforismos do poeta da torre. Un libro agarimado até o máis mínimo detalle por Álvarez, responsable do selo barede pranca, nacido da pulsión irresistible de dignidade e activismo cultural galeguista que dende hai case catro décadas mantén a Sociedade Cultural Galega Sementeira de Basilea, presidida polo carballés Ramón Carreira Collazo. Unha pulsión e un entusiasmo contaxioso que compartimos todas as persoas que tivemos a fortuna de ser convidados por eles a algunha das súas actividades, presente na fascinación que provocan os rostros e nas mans das persoas fotografadas por Manuel Álvarez.

Na intervención lembrei como coñecín a Manuel Álvarez en 2001 cando me propuxo a edición en Xerais do libro Gameleiros, no que recollera 27 fotografías, retratos, doutros tantos mariñeiros de baixura, gameleiros da súa Guarda natal, en diálogo cos textos poéticos de Miro Villar. Unha homenaxe á forza humana do mar de Galicia, que levamos ás librarías no mes de decembro de 2002, cando se loitaban nos portos galegos contra o chapappote do Prestige, unha coincidencia fortuíta que marcaría a recepción daquela obra. Coa edición extraordinaria de Gameleiros, un dos libros dos que me sinto máis orgullos de ter publicado, coñecín ao Manuel Álvarez retratista excepcional, cazador de olladas e xestualidades que expresan almas colectivas. Coñecín daquela ao editor coidadoso, teimudo, esixente no traballo gráfico, de impresión e acabamento, realizado baixo a súa supervisión nun prelo artesanal suízo.

Hoxe felizmente xubilado como funcionario de ACNUR en Xenebra, con casa aberta en Salcidos, na paisaxe de privilexio do esteiro do Miño, non podemos esquecer que Manuel Álvarez foi animador e activista da Sociedade A Nosa Galiza de Xenebra. Amigou e colaborou con José Ángel Valente, cuxa pegada poética e rigor está presente en todos os seus traballos fotográficos, consciente como o autor de Cantigas de alén de que na palabra reside a raíz de toda a creación. Velaí na súa convicción de que «unha palabra vale máis que mil imaxes» a razón pola que convidou a Manuel Rivas, coa mediación de Pereiro e Carreira, a que imprimise palabras aos rostros e á corporeidade destas 42 persoas de Sementeira. Un proxecto que Manuel Rivas asumiu co reto de estilizar a súa poética e esculcar nas olladas e nos rostros até o esencial, sen coñecer entón nin os nomes nin as vidas de cada unha delas.

Utilizando os recursos dunha poesía de natureza insurxente, como xa fixera n’ A boca da terra (Xerais, 2015) empregando a forma do haiku e a potencia condensadora do aforismo, Rivas retrata a dignidade e a presenza emigrante, conseguindo un texto extraordinario, probablemente un dos seus traballos máis logrados e luminosos. Apenas tres versos abonda para trazar un retrato poético minimalista e certeiro, para identificar a memoria do traballo na xeografía do corpo: Carmen, a man sincera. Queijo, o primeiro movemento é o abrazo. Ramona, o ver do querer. Tania, alborada. Reyes, coser as sombras. Natalia, o campo da festa nas cunca das mans. Ricardo, a memoria das mans. Herminda, aquén do alén… e así poderiamos seguir debullando un texto brillante capaz de agarimar os vagalumes que bulen, que esculca na perda que estrelampa a esperanza. Tremendo, brillante!

Rematei as miñas palabras facendo referencia á páxina de créditos, onde Manuel Álvarez publicou os agradecementos e os datos técnicos, expresión do seu modelo de edición artesá. Salientei a utilización da tipografía Cormorant Garamond e dun colofón no que coincide a aparición do libro co setenta e cinco aniversario da primeira edición de Sempre en Galiza en Bos Aires, serendipia afortunada para expresar a dignidade da emigración como parte esencial da identidade galega. Sementeira. Porträts é un libro arca e marabilla, unha desas pezas extraordinarias da edición galega realizada fóra do país, que gañarán valor co paso dos anos.

Publicado en Fotografía, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Poema (XCIX): «Eugenio Granell ou a invención do dado», de Ludwig Zeller. Tradución de Francisco Fernández Naval

Un chío do poeta e editor, Miguel Anxo Fernán-Vello fíxome coñecedor da morte do poeta Ludwig Zeller. Na súa memoria recupero o seu poema «Eugenio Granell ou a invención do dado», que abre a obra Infinito presente. Selección de poemas. Edición bilingüe español-galego. Selección e tradución de Francisco X. Fernández Naval (Espiral Maior, 2010), que fai o número 233 desta colección da que son fiel subscritor desde o primeiro en 1991.

No portal Memoria Chilena pódense descargar de balde seis dos seus títulos na sección Documentos, alén de coñecer un pouco a súa biografía persoal e literaria. Recomendo de todos eles Éxodo y Otras Soledades, unha escolma de varios libros anteriores, que no colofón do exemplar 00 dixitalizado leva a sinatura do propio poeta.

Deseguida reproduzo o poema no seu orixinal en español (que se pode ler tamén no blogue do novelista, poeta e tradutor A noite branca) e na acaída versión galega.

Que a Terra lle sexa leve!

Eugenio Granell o la invención del dado

Perspectiva con escalera de caracol

Hay que girar en torno de aquel centro invisible
Contra los huesos del reloj que marcan en su tic-tac
Los golpes de la sangre, el largo río, aquel estruendo
Que no da en el morir sino en las plumas negras
Del que sabe que el hombre se despliega en cartílagos,
Que tiene sed que llama a sordas, viscerales voces
Que se muere de sueño que golpea sus huesos paleolíticos
Como un cienpies que bota las muletas para siempre
Que no quiere ser tierra en que se pudra vertiginosa el ave
Sino un enjambre de alas en el viento.

¿Hacia afuera? ¿Hacia adentro?
El hombre hecho de amargos agridulces días
Crea un espejo de palabras, corredores sin fin,
Máquinas, signos con que marcar los años, el cruce
De las rutas donde encontrar los mares interiores
Del color, de la línea; las agallas del sol
Que hablan desde una tela que miran desde un ojo
Y son silencio.

Pero no quiero hablar yo de la piedra que sobre piedras
Cae y duele galopando entre los tímpanos;
Del día a la semana, del minuto a la hora hay tanto llanto
Tanto fantasma gris vestido de humo.

¡Donde están nuestros sueños, allí estará la vida!
Y es verdad, ya Vallejo decía: “¡Son cosas de españoles!
Considerando así, en justa balanza, a quemarropa,
A Calderón, dormido sobre la cola de un anfibio muerto,
O a Cervantes, diciendo: “Mi reino es de este mundo, pero
También del otro”: ¡punta y filo en dos papeles!
Contemplemos a Goya, de hinojos y rezando ante un espejo
Negro como la pez, chamuscando fantasmas;
O a Quevedo, ese abuelo instantáneo de los dinamiteros,
O a Cajal, devorado por su pequeño infinito, o todavía
A Teresa, mujer, que muere porque no muere. … ”

Se viene de muy lejos y no se sabe donde se cae
Para siempre entre dos paletadas, y se es tierra.
Se vuelve a ser materia, a ser España, ese gran
Sol de piedra, esa quimera viva, derramada
En el mundo porque sí, porque existir es majestad,
Es vuelo.
Y aquí estamos amigos
celebrando a Granell.

Porque es justo que amigos celebren al poeta,
Al pintor que en colores ha conjurado al mundo
Inventando las múltiples maneras de hacer con las palabras
Un juguete capaz de transformar el mundo,
A la medida de los hombres, sin cejar, sin claudicar
Un ápice en la certeza surreal de que vivir es una maravilla
Si sabemos mirar con los ojos abiertos,
Que es posible soñar y estar despierto.

Algunos dicen que nació en Galicia, y para ser preciso
En La Coruña. Pero yo sé, lo he visto, lo puedo comprobar
Que ha tres mil años ya andaba en busca de la Dama de Elche,
Que recorrió cavernas, alzó menhires, labios sobre el mar.
Granell sabe escuchar, sabe el secreto de la quiromancia
Del viento que movía ramos mágicos en esa juventud
Siempre presente. ¿Habrá justicia al fin para los hombres?
Sonríe a veces, ríe a carcajadas escuchando sus datos
En el violín de una computadora que florece en New York,
Porque la vida al fin, no tiene más remedio que la vida.

Mas yo no sé inventar, miro a través de un vidrio
La explosión de colores en la tela y ese rumor del mar
Que abre caminos en el sueño.
Es allí donde Eugenio
Granell, un mago disfrazado de académico, inventó
El dado con sus siete caras, en el tablero vuelto de la vida.

Ludwig Zeller

Eugenio Granell ou a invención do dado

Perspectiva con escaleira de caracol

Hai que xirar ao redor daquel centro invisible
Contra os ósos do reloxo que marcan no tic-tac
Os pulos do sangue, o longo río, aquel estrondo
Que non dá no morrer senón nas plumas negras
De quen sabe que o home se desprega en cartilaxes,
Que ten sede que chama a xordas, viscerais voces
Que morre de soño que golpea os seus ósos paleolíticos
Coma un cempés que deixa as muletas para sempre
Que non quere ser terra na que podreza vertixinosa a ave
Senón un enxame de ás no vento.

Cara a fóra? Cara a dentro?
O home feito de acedos agridoces días
Crea un espello de palabras, corredores sen fin,
Máquinas, signos cos que marcar os anos, a encrucillada
Das rutas onde atopar os mares interiores
Da cor, da liña; as galas do sol
Que falan dende unha tea que miran dende un ollo
E son silencio.

Pero non quero falar eu da pedra que sobre pedras
Cae e doe galopando entre os tímpanos;
Do día á semana, do minuto á hora hai tanto pranto
Tanta pantasma gris vestida de fume.

¡Onde están os nosos soños, alí estará a vida!
É certo, xa Vallejo dicía: “¡Son cousas de españois!
Considerando así, en xusta balanza, a queimarropa,
A Calderón, durmido sobre a cola do anfibio morto,
Ou Cervantes, dicindo: “Meu reino é deste mundo, pero
También do outro”: ¡punta e gume en dous papeis!
Contemplemos a Goya, de xeonllos e rezando diante dun espello
Negro como a brea, chamuscando pantasmas;
Ou Quevedo, ese avó instantáneo dos dinamiteiros,
Ou Cajal, devorado polo seu pequeno infinito, ou aínda
Teresa, muller, que morre porque non morre. … ”

Vense dende moi lonxe e non se sabe onde se cae
Para sempre entre dúas paletadas, e un é terra.
Vólvese ser materia, ser España, ese gran
Sol de pedra, esa quimera viva, derramada
No mundo porque si, porque existir é maxestade,
É voo.
E aquí estamos amigos
celebrando a Granell.

Porque é xusto que amigos celebren ao poeta,
Ao pintor que en cores esconxurou ao mundo
Inventando as múltiples maneras de facer coas palabras
Un xoguete capaz de transformar o mundo,
Á medida dos homes, sen ceder, sen claudicar
Un ápice na certeza surrealista de que vivir é unha marabilla
Se sabemos mirar cos ollos abertos,
Que é posible soñar e estar esperto.

Algúns din que naceu en Galicia, e para ser preciso
Na Coruña. Pero eu sei, vino, podo comprobalo
Que hai tres mil anos xa andaba á procura da Dama de Elche,
Que percorreu cavernas, alzou menhires, labios sobre o mar.
Granell sabe escoitar, sabe o segredo da quiromancia
Do vento que movía ramos máxicos nesa xuventude
Sempre presente. Haberá xustiza á fin para os homes?
Sorrí ás veces, ri ás gargalladas escoitando os seus datos
No violín dunha computadora que florece en Nova York,
Porque a vida á fin, non ten máis remedio que a vida.

Mais eu non sei inventar, miro a través dun vidro
A explosión de cores na tea e ese balbordo do mar
Que abre camiños no soño.
É alí onde Eugenio
Granell, un mago disfrazado de académico, inventou
O dado coas súas sete caras, no taboleiro da vida.

Tradución: Francisco X. Fernández Naval

Publicado en Obituarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario