Adeus á poeta Francisca Aguirre

Onte finaba aos 88 anos a poeta Francisca Aguirre (Alacant, 1930) na súa casa madrileña. A súa poesía sempre me interesou e deixou a súa pegada no meu último libro de poemas publicado até hoxe. Así o contei nesta bitácora en varias ocasións e agora na súa memoria recupero íntegra a anotación escrita cando recibiu o seu derradeiro recoñecemento público. Que a Terra che sexa leve, Poeta!

(Anotación do 13 de novembro de 2018)

Máis unha vez alegroume inmenso que a poeta Francisca Aguirre, adoito máis coñecida (e non debería) por ser a muller do tamén poeta Félix Grande que pola súa propia obra, veña de obter o denominado «Premio Nacional das Letras» do Ministerio de Cultura do Goberno de España polo conxunto da súa obra.

E, tal e como sucedeu hai agora sete anos e contei nesta anotación de bitácora, xa recibira o «Premio Nacional de Poesía» do mesmo Ministerio de Cultura polo seu libro Historia de una anatomía (Hiperión), que o ano anterior gañara o premio Miguel Hernández.

Francisca Aguirre (Alacant, 1930) é unha poeta serodia e o seu primeiro libro Ítaca, que publica en 1972 con 42 anos e que pasou bastante desapercibido polas condicionantes da época, é na miña opinión unha auténtica xoia literaria, con versos sublimes. De feito nestoutra anotación da bitácora reproducín tres dos poemas dese magnífico libro.

E como tamén xa teño contado aquí mesmo a súa pegada está moi presente no meu libro de poemas intitulado As crebas (Espiral Maior, 2011. Premio de Poesía Concello de Carral), onde tres das composicións están inspiradas por versos da súa autoría. Velaquí os meus textos, introducidos polos fermosos versos de Francisca Aguirre.
6
os deuses son palabras

los dioses son palabras,
con el silencio mueren.
«Desde fuera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

Os deuses son palabras e co silencio morren, como morren salseiros mollando rostros ebrios na grata intimidade de espellos matinais.

E as pegadas do inverno sinalan un camiño de papeis amarelos nas táboas da amizade, con manchas de alcatrán que protexen o barco.

As madeiras podrecen, nin tanto galipote pode tapar as fendas, os deuses son palabras que se perden no mar como aparellos rotos.

Os cestos, os garruchos, as patelas e os paxes xa non se enchen de peixe, nin sequera de argazo, só papeis amarelos que anuncian o mal tempo.

E ti ocultas o rostro sen palabras nin deuses, deixa agora que falen do mar as atadeiras.

18
O mar (I)

Un mar, creedme, necesito un mar,
un mar donde llorar a mares
y que nadie lo note.
«Testigo de excepción», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

No mar de Caldebarcos atopaches o mar que ti necesitabas e os abrazos das vagas que rompían nos baixos chegaron ata as dunas e interromperon páxinas nos estáticos ollos onde se detivera a lectura do tempo, e as vagas penetraron oportunas no libro para levaren Coetzee na resaca da tarde e deixaren o sal nos tellados das casas, construcións mariñeiras con solainas de area e argazos nas varandas dos balcóns e nas portas.

No mar de Caldebarcos atopaches o mar e fostes de mans dadas nun paseo de días que trouxeron a calma mais non o esquecemento, porque o sal é perenne como o son as mareas.

19
O mar (II)

En la noche fui hasta el mar para pedir socorro
y el mar me respondió socorro.
«Triste fiera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

E fuches deica o mar para pedir socorro como as voces do náufrago que oe a costa da morte, como aqueles lamentos onda a punta do Boi, cemiterio de ingleses que olla areal de Trece.

E o mar trouxo buguinas con mensaxes cifradas, de afastados lugares no horizontal das terras, de paisaxes oblicuas na vertical do tempo, que o teu coñecemento non puido transcribir.

Viñan das errabundas fantasmas do pasado que cargaban a culpa nos seus lombos fenicios.

Quixeches o comercio da túa dor atlántica coa luz mediterránea mais todo era sonámbulo desacorde dos soños, porque do mar quedaron tan só sabas de area do deserto de Siria.

Publicado en Memoria Literaria, Obituarios, Poesía, Premios | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXII): Unha lectura da guía O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, de Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé Mª Lema Suárez

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para saudar o lanzamento por parte do SemEsCom da guía O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, de Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé Mª Lema Suárez. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Unha lectura da guía O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, de Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé Mª Lema Suárez

A colección de publicacións do Seminario de Estudos Comarcais para a Promoción do Patrimonio Cultural da Costa da Morte (SemEsCom) vén de presentar un novo volume intitulado O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, de autoría colectiva e que asinan Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé Mª Lema Suárez, coa implicación no patrocinio das administracións municipais dos tres concellos soneiráns Camariñas, Vimianzo e Zas. Unha edición que se engade ao calendario de mesa publicado con anterioridade e que tamén inclúe unha escolla de imaxes representativas deste río.

A obra leva unha sentida dedicatoria «en memoria de Roberto Mouzo Lavandeira, a quen tanto lle seguimos debendo», e non se trata de retórica, pois unha parte dos mapas e fotografías reproducidos son da autoría do artista e investigador vimiancés finado de xeito prematuro en 2013.

Os autores dividen o seu estudo en seis epígrafes, as tres primeiras históricas, pois botan man da Xeografía, da Toponimia e da Literatura para nos achegar ás primeiras descricións do río do Porto, e as tres últimas desenvolven unha actualización pormenorizada feita polas achegas propias do curso alto, do curso medio e do curso baixo desta arteria fluvial da Terra de Soneira. Imos por partes.

Previamente, a «Introdución» contextualiza o río na vertente atlántica, xunto ao Anllóns na comarca bergantiñán, o Castro na antiga Nemancos (comarca de Fisterra na actualidade) e o Xallas que lle dá nome a outra comarca interior que non é próxima. Como ben se sinala, os ríos teñen diferentes denominacións (onte e hoxe) no seu curso, mais adoitan ser coñecidos por lugares ou parroquias polos que pasan ou desembocan. Alén diso, adiantásenos unha síntese do que imos atopar na obra.

A primeira epígrafe «Breves descricións da cunca do río do Porto» realiza unha cala nos estudos xeográficos e salienta tres realizadas ao longo do século XX: de Eugenio Carré Aldao en 1928, de Ramón Otero Pedrayo en 1962 e de Río Barja e Rodríguez Lestegás en 1992. Para os autores desta monografía a de Carré “é bastante deficiente, pero cómpre ter en conta os medios cos que se contaba na época”. Porén esas deficiencias só aparecen en nota a rodapé e ben merecerían unha análise máis detallada. Tampouco comentan as outras dúas descricións que se limitan a reproducir ao pé da letra, a de Otero Pedrayo coma todos os seus estudos está escrita cunha linguaxe moi literaria, que acada a preciosidade estilística en fragmentos coma este: “Por iso góstase millor dos engados do val do río do Porto, veiga lenturenta de millos e herbás, cas casas de Baio, cinguida de pomareiras dispostas en escada pra seren ben asoelladas…”, sempre inconfundible e sorprendente a prosa de Otero Pedrayo, nada a ver coa descrición moito máis científica e fría de Río Barja e Rodríguez Lestegás que pecha o capítulo.

«Un río de nome incerto: Vir fluvius, río da Ponte, río do Porto ou río Grande?» é unha deliciosa epígrafe que percorre as fontes históricas para rastrexar o nome deste río, así nos mapas de Galiza dos séculos XVI, XVII e XVIII coñecemos nestas páxinas que figurou sen nome ou con outro errado. Interesante tamén é sabermos que no Catastro da Ensenada (1753) recibiu moitas outras denominacións que viñan a coincidir cos nomes locais das diferentes parroquias e conclúen sinalando que a denominación “río del Puerto” sería localista e limitada ao derradeito tramo ao tempo de se extrañaren porque non recibise nome nalgunhas parroquias onde ten longo percorrido como Gándara, Baio ou Bamiro.

Documéntanse testemuños históricos de todas as denominacións, desde o Vir fluvius romano até chegarmos á que foi máis común na segunda metade do século XX: o río Grande, que se data por vez primeira nos planos oficiais de Obras Públicas de 1950.

A terceira epígrafe «O río na literatura» é para nós unha pescuda relevante malia constatar a escasa atención que recibiu de poetas e narradores. O filólogo Xosé Mª Rei Lema colaborou neste capítulo rescatando un poema de Xosé Collazo, emigrante de Baio a Buenos Aires en 1912, que publicou en 1943 en Alborada e en 1953 en La Unión de Teo y Vedra, revistas da diáspora. E outro do poeta contemporáneo Manuel Rivas, inserido no seu libro Costa da Morte Blues (1995).

A maiores sinálase a presenza do río na novela xuvenil Capitán Araña (1999) de Rafael Lema e en Costa do Solpor (2013) de Xosé Mª Lema. Botamos de menos que non se mencione ao colectivo de poesía de mozos e mozas costeiros «Blas Espín» que convocaron nos anos noventa un certame poético co nome de Vir fluvius, cuxas obras eran publicadas. E tamén que o río Grande aparece nomeado na obra narrativa Os comedores de patacas (2004) de Manuel Rivas.

Deseguida principian os tres capítulos descritivos e que funcionan como unha guía didáctica e que van percorrendo o río desde o seu nacemento até a súa comuñón co mar. Nestas páxinas abundan as fotografías realizadas polos propios autores do estudo que lle engaden atractivo á descrición do patrimonio histórico e natural que podemos atopar ás beiras.

Así, temos o «Curso alto: das fontes xalleiras e bergantiñás do seu nacemento á Ponte do Sisto (Gándara)». Non imos adiantar aquí, obviamente, todas as descubertas que nos ofrecen, tan só salientar que sitúan como primixenio o río Sisto, que recollería as escorrentías da serra do Bico de Meda, ou o río Budián. É unha zona onde se suceden pequenas fervenzas para salvar os diferentes desniveis desde os montes até os vales. Alén destes cadoiros e dos numerosos muíños (nas páxinas finais do libro hai unha relación de todos eles e do seu estado de conservación) os autores detéñense no castro do Bico da Cruz e a mámoa da Pedra da Lebre, sen esquecer a aldea das minas do volframio (Varilongo) que achegou tanta riqueza aos xalleiros, e que foi a patria pequena do escritor Xosé Baña Pose “Pepe de Xan Baña” de quen se fai unha síntese biobibliográfica.

No «Curso medio: da ponte de Sisto (Gándara) á do Albardeiro (Calo)», alén das súas pontes e muíños, teñen especial relevo as Torres de Boén ou de Surribado, con documentación histórica e con lendas de seu; o Castro de San Cremenzo, un interesante exemplo dos denominados “castros de chaira”, mais nun proceso de destrución que non permite recoñecer o seu perímetro defensivo. Porén, neste curso do río as xoias son o primeiro pazo galego, As Torres do Allo, e a veciña igrexa renacentista de San Pedro de Allo.

Tamén se deteñen nunha síntese histórico-literaria da vila de Baio, con mencións ás súas orixes, á súa toponimia, aos seus edificios singulares e aos seus escritores: Enrique Labarta Pose (1863-1925), Francisco Romero Lema (1903-1972) ou o físico Jorge Mira (1968), así como a tres eclesiásticos de sona: o compositor Manuel Martínez Pose (1858-1935), o arcebispo Maximino Romero Lema (1911-1996) e o bispo Uxío Romero Pose (1949-2007).

Neste capítulo tamén se ocupan con detalle do pouco coñecido campamento militar da Cacharosa e das razóns da súa existencia; do afluente máis longo, o río Zas ou de Lamas, característico por abeirar o castro de san Adrián do Castro e a paraxe onde se celebra a Festa da Carballeira, ben coñecida en todas as nacións célticas; a área natural de Pedra Vixía, onde tamén se atopa a anta de Pedra de Moura de Pedra Vixía; a histórica Feira de Baio, na Piroga (Bamiro), hoxe en decadencia mais que foi un nó nas relacións comerciais da comarca e que xa se describía no imprescindible Diccionario Geográfico (1847) de Madoz.

No esquecemento tamén están xa a Casa da Fábrica ou da Máquina, xeradora de electricidade, ou moitos dos noutrora cantareiros muíños de auga. Despois do río de Vilar, o segundo afluente máis longo, os autores do estudo achégannos ao senlleiro conxunto etnográfico dos batáns e muíños do Mosquetín, lembrando a loita para os declarar Ben de Interese Cultural e a súa posta en valor pola Delegación de Cultura da Deputación coruñesa que os converteu en lugar de visita obrigada.

As piscifactorías e as pequenas centrais hidroeléctricas testemuñan o caudal do río neste curso até chegarmos á ermida e a ponte de Santa Eirena ou Irena na denominación oficial, e axiña xa nos atopamos a percorrer o río de Cambeda ou de Vimianzo, que sería o terceiro afluente máis longo.

Despois de lembrar a recente recuperación da festa etnográfica da Muiñada imos bater con outro territorio espectacular e que ultimamente está a poñerse en valor, os penedos de Traba e Pasarela, que chamaran a atención do primeiro gran xeógrafo hispano, Guillermo Schulz, dos nosos Ramón Otero Pedrayo e Augusto Pérez Alberti ou de poetas como Pondal, Evaristo Martelo Paumán ou Manuel Rivas.

A última epígrafe «Curso baixo: da ponte de Albardeiro á desembocadura na ría de Camariñas» revela un curso moi accidentado pola proximidade dos montes da serra de Pena Forcada e por terreo granítico. Alén das numerosas pontes e pontellas e dos moitos muíños, como os de Albardeiro, salientan a ermida de Castrobuxán (Calo) e os antigos “poxados”, pasos para atravesar o río, ao tempo que recollen a historia da familia fidalga dos Carantoña, da que se comentan os seus brasóns.

Novos aproveitamentos hidroeléctricos, áreas recreativas, coutos de pesca, acompañan o río até albiscarmos o castro do Croado, nas Barrosas, aínda en Vimianzo, e dísenos que “desde o seu cume gózase da mellor panorámica sobre a vila porteña e o último tramo do río do Porto”.

Estamos chegando xa a terras de Camariñas e aquí aprovéitase para realizar unha chamada conservacionista perante as ameazas que sofren a flora e a fauna autóctonas das beiras do río, coa chegada de especies invasoras como o eucalipto e as acacias e lembrando a desaparición de pescarías emblemáticas coma o reo, o mexillón ou a angula, que deran lugar á existencia dun lugar denominado A Pesqueira, onde se pescaba salmón de xeito artesanal.

A obra remata coa descrición detallada da Ponte do Porto e de Cereixo, dous lugares con moita historia detrás e cuxos pequenos portos ribeiráns tiveron moita actividade, prosperidade económica que en palabras do historiador Luís Lamela foi fracturada co golpe de estado de 1936 e a dura represión, xa que varios sindicalistas foron fusilados.

A igrexa de Santiago e as Torres de Cereixo, co seu muíño da Arcea, o único de mareas da Costa da Morte, conforman un espazo singular que tamén é descrito antes de chegarmos á desembocadura entre as parroquias de Leis (Muxía) e Xaviña (Camariñas), coa súa igrexa de Santa María e non moi lonxe o pazo dos Mouzo de Tasaraño.

A viaxe remata e as descubertas foron moitas, xunto a espazos máis coñecidos e citados en calquera guía da Costa da Morte apareceron aos nosos ollos ducias de lugares case descoñecidos que este estudo axuda a divulgar, primeiro entre nós, os habitantes e namorados da Costa que temos a obriga de os conservar para as xeracións futuras, e logo para as persoas que teñan interese no patrimonio cultural, histórico e natural.
Non é pouco o que aquí se nos mostra e sempre con amenidade. E non abonda unha xornada ou dúas para este percorrido, pois son moitas as propostas para o coñecemento e para o lecer. Benvida sexa esta obra que descende agarimosa polo río do Porto, o río grande da Terra de Soneira.

(Torres de Cereixo e Muíño das Aceas (Río do Porto). Fotografía de Roberto Mouzo Lavandeira)

Publicado en Arte, Ensaio, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Recensións | Deixa un comentario

Non me deas diñeiro / polo que che dou. Tributo académico a Avelino Díaz (1897-1971). Vols. 1/2. Benigno Fernández Salgado e Tina Poethe (Eds.). Editora 3D1T0R4, 2019.

Anda xa polos andeis físicos das principais librarías do País (as nosas) e por algúns outros espazos virtuais a obra de autoría colectiva intitulada Non me deas diñeiro / polo que che dou. Tributo académico a Avelino Díaz (1897-1971). Vol. 1 Poesía / Vol. 2 Xornalismo (Editora 3D1T0R4, 2019), baixo a coordinación e edición literaria de Benigno Fernández Salgado, filólogo e profesor da Universidade de Vigo, e a edición técnica e deseño de Tina Poethe.

No seu Limiar os editores literario e técnico sinalan os obxectivos desta colectánea de artigos sobre a vida e a obra do poeta emigrado Avelino Díaz (A Travesa, Santa Comba de Órrea, Riotorto, 1897 – Buenos Aires, 1971), como que «Neles facemos memoria de tres das súas facetas intelectuais: da súa “vocación” de poeta relendo a poesía que escribiu e recitou; do seu oficio de xornalista “por afición” a partir dos textos que publicou e dos periódicos que dirixiu; e, por último, do seu activismo e compromiso coa cultura».

Logo do Limiar reprodúcese o poema coñecido polo seu primeiro verso «Non me deas diñeiro…», do seu libro Debezos (1947) e que serve para lle dar título tamén a esta compilación de artigos.

Velaquí o completo Índice de contidos destes dous volumes. Premendo nas ligazóns accédese a un resumo dos mesmo no sitio web avelinodiaz.gal

Volume 1 Poesía
Limiar

1. Xustiza poética para Avelino Díaz — Memoria literaria e reparación histórica
por Benigno Fernández Salgado
2. Apelativos e significados figurados aplicados a persoas na obra de Avelino Díaz
por Paulino Novo Folgueira
3. Que din os rumorosos? Referencias celtas en Debezos de Avelino Díaz
por Alicia Sentí Janssen e Andrea Castelo Veiga
4. Santa, compañeira e natureza viva. A muller na obra en galego de Avelino Díaz
por Ana Acuña
5. “Desde Bos Aires con amor”. Tipos de amor en Debezos e Pallaregas de Avelino Díaz
por Rocío Villanueva González e Icía Moreiras Villamarín
6. Camiñando o destino. Tematoloxía poética na obra Flor de retama de Avelino Díaz
por Sofía Malvido Cordeiro
7. A infancia e os xogos na poesía de Avelino Díaz
por Paco Veiga
8. Pobreza e miseria na poesía de Avelino Díaz
por Josefa Piñeiro

Volume 2 Xornalismo

1. Avelino Díaz: ecos dun xornalismo comprometido
por Xosé López García
2. Sen noticias de Avelino Díaz. A súa vida e obra na prensa editada en Galicia (1921-2001)
por David Formoso
3. Traendo á casa a Avelino. Noticias sobre a recuperación da súa obra e vida nas páxinas de El Progreso e La Voz de Galicia (2002-2017)
por Vanesa Gómez Lourido
4. A cobertura informativa nos principais xornais galegos do pasamento de Avelino Díaz
por Silvia Alende, Beatríz Feijoo e Aurora García
5. Avelino, activista
por Susana Brandariz
6. Avelino Díaz, o poeta como tradutor de poesía
Inés Mosquera Calvo
7. Cinco Cartas de Avelino Díaz á súa familia. Ensaio sobre o impacto da emigración na súa personalidade
por Janet Díaz Portela
Posfacio. Sinerxías entre os poetas na diáspora galega na Arxentina: Avelino Díaz, Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata
por Miro Villar

Agradecementos
Índice de temas e nomes

Pola miña banda, no Posfacio que me solicitou o editor literario e amigo Beni Fernández Salgado, e que intitulei «Sinerxías entre os poetas na diáspora galega na Arxentina: Avelino Díaz, Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata», realizo de primeiras unha “Breve aproximación á poesía galega de posguerra”, analizo “A creación literaria até 1947: ermo e propaganda” e tamén “A poesía galega desde a guerra até 1947, ano da publicación de Cómaros verdes, de Aquilino Iglesia Alvariño e Debezos, de Avelino Díaz”, tres epígrafes que son unha síntese do meu relatorio «As cicatrices do réxime na poesía galega de posguerra», proferido no IV Congreso Manuel Luís Acuña (Casa da Cultura da Pobra de Trives, 19, 20, 21 de novembro de 2009), celebrado baixo o lema «As outras armas do franquismo 1939-2009: unha retrospectiva».

Deseguida, a cerna do traballo estuda “A amizade e a entusiasta colaboración entre os poetas Avelino Díaz, Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata”, botando man dos estudos biobibliográficos da miña autoría (Cfr. Villar, Miro (1998). A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudio. Sada: O Castro. / Villar, Miro (2009). Antón Zapata García. Biografía dun poeta emigrado ao servizo da II República. Santiago de Compostela: Laiovento) sobre os poetas Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata García, para dar testemuño das notables coincidencias de compromiso socio-político e de estética literaria con Avelino Díaz. Foron moitas as sinerxías establecidas entre estes e outros poetas da diáspora galega na Arxentina e relato os episodios máis sobranceiros.

A miña achega remata co tríptico de sonetos que Antón Zapata García lle dedicou a Avelino Díaz:

PRECRAROS FILLOS DE GALIZA

Ao poeta e irmán galego
Avelino Díaz

EDOARDO PONDAL

Foi o bardo patriota de encumiado lenguaxe
que na ialma sentío latexar nobres dons
pra salvar a Galiza de render vasallaxe
a poderes alleos e a galegos mandóns.

Como un rexo carballo de cumprido follaxe,
na nadal Ponte-Ceso, ao pé mesmo do Anllóns,
n-unha lira de bronce, de aceirado cordaxe,
noso Hino compuxo con homéricos sons.

N-unha patria de escravos despertóu xusta arela:
de chegar a ser ceibe da opremente Castela
que a calunia, i-enxuria, e arrebátalle o pan;

i-eisímade, o poeta, cal reberte Isaías,
n-un poema inmorrente anuncióu fastos días:
¡Virá a lus para Iberia da Nazón de Breogán!…

TEODOSIO «O GRANDE»
(EMPERADOR ROMÁN)

Na óurea constelación que tén a humanidade
—filósofos e artistas, sabios, bardos e santos—,
fulxente como Sirio, destácase, entre tantos,
Teodosio —¡Astro Galego!— erguendo â Cristiandade.

Da deusa Themis crênte e amante da verdade,
un manumento fixo que non sofréu quebrantos:
seu código enxugóu do povo muitos prantos…
¡e ao mundo segue enchéndoo de fonda craridade!…

No imperio e no fogar románs súas leis cumpríanse,
e, máisimo guerreiro, seus trunfos repetíanse,
da Gran Bretaña âs terras de Ourente e de Fenicia.

E homilde —igual que cando o seu solar deixara,
chamado por Graciano, e a ROMA reorgaizara—,
¡Milán vío-o morrer lembrando â Nai Galicia!…

A VILA DE LAXE

Ao pê da «Arca grande», e sobre a pedra dura,
a filla ben querida dos ártabros, laxesa,
espéllase n-as ondas tranquías, coor turquesa,
pieitando os seus cabelos de ourífica finura.

De pesca e mariñeira tên a lanzal feitura,
e, de outo señorío, tamén prestanza acesa:
pol-o abolengo, pode ser céltica princesa,
pois, n-ela, de Altamira, o embrema ainda figura.

No vran, as súas praias son leitos de puntillas
enonde a siesta dormen as peixadoras quillas
sin relembrar nortadas, trebóns e furacáns;

e cando na invernía o mar morde os cantiles,
e afonda lanchas e homes, e tira côs petriles…
¡a branca vila enlóitase pol-ôs mortos laxeiráns!…

Antón Zapata García
DÍA DE GALIZA do ano 1947.

Publicado en Biografía, Ensaio, Epistolarios, Estudos literarios, Historia, Lingua, Poesía, Política, Versións ou traducións | Deixa un comentario

«A peregrinación a Fisterra nunha novela cabaleiresca», por Manuel Vilar


(Ilustracion da capa da edicion feita en Sevilla en 1527 de Guerin El Mezquino)

Apráceme reproducir máis unha vez nesta bitácora outro artigo do noso amigo antropólogo Manuel Vilar Álvarez, que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital Quepasanacosta baixo o epígrafe «As aberturas. Memorias e Paisaxes».
Coma os anteriores resulta de indubidable interese para as persoas que somos fisterráns de Nación, desta volta co encabezamento «A peregrinación a Fisterra nunha novela cabaleiresca» rescata Il Guerrin Meschino (1410) do florentino Andrea da Barberino, traducida ao castelán e editada en Sevilla en 1527.

Deseguida reproducimos este novo texto que se pode ler no orixinal nesta ligazón.

A peregrinación a Fisterra nunha novela cabaleiresca

Xa imos tendo certa literatura escrita polos peregrinos que se achegaron polo Camiño até este extremo do país. Peregrinos que despois de estaren en Compostela dirixiron os seus pasos polo camiño de Fisterra e Muxía. Viñeron e veñen de diversas nacións, por exemplo desde Italia. Entre estes hai que citar os textos clásicos de Domenico Laffi, Buonafede Vanti ou Giacomo Antonio Naia, estes dous traducidos aínda neste século, pero non descoñecidos, pois de Vanti xa nos falara a americana Georgiana Goddard King en 1920.

Pese a este aumento das publicacións e estudos de textos italianos, seguimos agardando por unha nova edición da crónica do cabaleiro Guarino Mezquino ou Guerrino Meschino. Publicada co título de Il Guerrin Meschino polo florentino Andrea de Barberino en 1410, sería logo traducida  ao castelán e editada en Sevilla en 1527 e tivo certo éxito nos tempos de Carlos I. O contexto político de entón algo incidiría.

A última edición que coñecemos en español é de 1963 e non é fácil localizala, ademais é unha edición de peto que omite a parte que a aquí nos interesa: a peregrinación a Compostela e a Fisterra.

Na primeira parte na novela o personaxe protagonista chámase Mezquino, despois Guarino. Mezquino é claramente un nome que alude a unha persoa falta de nobreza e espírito, un desgraciado; o nome Guarino, do italiano guerrin (guerra), ten máis fortaleza. Dous nomes que xuntos son contraditorios, pero que corresponden a feitos diferentes que o protagonista terá que afrontar.

Hai autores que o cualifican como unha obra bastarda entre a novela cabaleiresca e a materia carolinxia, entre a historia carolinxia e a biografía dun cabaleiro chea de historias fantásticas  que só lle ocorren aos heroes.

O protagonista percorre todo o mundo coñecido por entón, participando en mil e unha aventuras, e faino na segunda parte do libro para atopar aos pais e poder aclarar a súa orixe nobre. Para isto vai ter que superar infinitas probas que van máis alá dun carácter guerreiro, son máis ben probas para examinar a súa moral.

Era fillo do rei de Albania no tempo de Carlomagno, pero a cidade cae en mans dos turcos que prenden aos pais. O protagonista, aínda neno, é salvado por unha  criada, pero na fuxida o barco é abordado polos piratas e véndeno a un mercador grego, quen lle poñerá o nome de Mezquino. Medra ao servizo do emperador de Constantinopla e destaca nos torneos, polo que o príncipe vaino nomear cabaleiro. Non obstante o descoñecemento da súa orixe nobre xéralle desprezo na corte, polo que decide abandonala e emprender a busca dos seus pais, comezando unha vida que o vai levar desde Grecia á India, pasando por Exipto e Etiopía. Neste traxecto  ocórrenlle mil e unha aventuras. Visita a Árbore do Sol e da Lúa, a onde tamén chegara Alexandre Magno, situada na fin da terra, pero cara ao lado de levante, alí “onde nace o sol e a lúa”. A árbore dille que o seu nome é Guarino e que foi bautizado dúas veces. Loita contra xigantes e un dragón, conquista varias cidades, casa secretamente cunha “pagana”, vai na busca do preste Xoan (lendario rei cristián perdido nalgún reino de oriente considerado un lugar marabilloso, unha especie de paraíso na terra). Visita  unha Sibila, quen lle di que debe camiñar cara a occidente para poder ver a imaxe do seu pai nos círculos do inferno.

Así, chega a Roma e pedirlle consello ao Papa sobre os seus pecados, moitos eran ter visitado lugares paganos contrarios á relixión cristiá. O Papa dille que: “primero que fuesse al bienaventurado Santiago de Galizia e a Sancta Maria de Finisterra. Y el se lo tovo mucho en merced”; tamén lle recomenda ir ao Purgatorio de San Patricio (Irlanda), igual que fixera o cabaleiro maxiar George Grisaphan (do que xa temos falado nas páxinas de QPC) a mediados do século XIV.

Non seguimos co argumento, porque o que nos interesa é a aparición de Compostela e Fisterra na novela e como lugares importantes.

No camiño a Santiago e Fisterra

De Roma marcha a Compostela, a onde chega desde Portugal. O Papa pídelle que “Si por el camino de Santiago te hallares algunos ladrones, haz con todo tu poder por los matar e destruyr, porque fagas seguro el camino para que los romeros puedan yr sin ser robados…”. E no camiño será asaltado, pero acaba derrotando aos salteadores, converténdose nun “matamouros” e rebaixando o papel de Carlomagno como defensor da cristiandade. Segundo esta obra é este heroe o que deixa libre o camiño de Santiago dos inimigos da relixión católica, que non eran outros que os musulmáns. Isto nos sitúa ao protagonista nos tempos de Carlomagno, de quen se di que tiña prometido “no poner en la cabeca corona de imperio si primero no conquistaua y ganaua para dexar libre y desembargado el camino de Santiago de Galicia”.

O protagonista permanece en Santiago cinco días. Estando na cidade ”oyo dezir como muchos ladrones cosarios andavan robando por la mar”. De novo máis aventuras, pois “tomo unos navios que alli hallo e hizo entrar en ellos mucha gente de la propia tierra y armolos, e fuesse a dos naos que alli andavan haziendo mucho mal y tomolas. Y en la pelea les mato treynta e fizo ahorcar ciento e doze que quedaron bivos, y tomando navios con quanto en ellos estava e hizoles quemar, y a el no le mataron salvo cinco hombres”.

Liberado o mar de piratas “se fue Guarino a Sancta Maria de Finisterre y apeose de su cavallo, e hincose de rodillas e dio muchas gracias a Dios porque le avia hecho tanta merced, que el avia visto la fin de la tierra habitada del poniente. E dixo aquellos que alli con el estavan la causa porque el dava gracias a Dios y que era porque el avia estado en la postrera tierra del levante que se llama Tamista e que la avia hallado, e assimismo que agora estava en la postrera del poniente, que se llama Sancta Maria de Finisterra. Y que tambien avia estado en la fin del mediodia, que se llama Rampa, la cual en el mar Yndio adonde estan las grandes montañas que se llaman monte Luno, de donde sale el Nilo que viene por medio de la provincia del Preste Juan. Y que le faltava  de saber la fin de la tierra del norte, e que el faria mucho por la ver si Dios le dava vida”. É dicir, o protagonista percorre a xeografía coñecida polos occidentais e recoñecida como territorio da cristiandade.

“E despues partio de Santa Maria de Finisterra y tornose a Santiago e alli estuvo VIII dias, e de alli se fue por tierra fasta Bretaña, y entro en una nao e passo a Ynglaterra” para ir ao Purgatorio de San Patricio, situado nese outro fin da terra polo lado norte.

Compostela e Fisterra estaban nesa xeografía, tamén mítica, sobre a que se conformou o mundo occidental, sinalando un dos extremos que delimitaban ese espazo que posibilitou a existencia da conciencia histórica, do que somos.

(Capa do libro Guerín el Mezquino editado na decada de 1960 por edicions Paulinas)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXI): «Finisterre», espectáculo teatral da compañía italiana Praticidealisti en homenaxe ao editor Alexandre Finisterre

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para dar conta dun espectáculo teatral da compañía italiana Praticidealisti en homenaxe ao editor Alexandre Finisterre. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

«Finisterre», espectáculo teatral da compañía italiana Praticidealisti en homenaxe ao editor Alexandre Finisterre

A denominada «Fondazione Claudia Lombardi per il teatro», creada para fomentar a creación de novos proxectos dramáticos, declarou o ano pasado como proxecto vencedor da convocatoria «Testinscena 2018» o espectáculo teatral da compañía italiana Praticidealisti intitulado «Finisterre», que está baseado na biografía do editor Alexandre Finisterre. O proxecto deu lugar á posta en escena dunha obra que xa está a percorrer diversos espazos teatrais do seu territorio.

Na súa páxina a compañía publica dous textos de presentación que traducimos do italiano.

O espectáculo

«Finisterre» (Fisterra) é un lugar da Galiza (Spagna) asomado ao océano. Finisterre é tamén un nome, de Alexandre Finisterre: home, soñador, inventor, poeta, editor, viaxeiro, exiliado, antifascista, bailarín de tip tap. A súa historia iníciase na Galiza e viaxa por Europa e América do Sur atravesando o río na plenitude do novecento (século XX): da guerra civil española ao terceiro milenio. Na súa incrible vida que é tamén unha invención sen tempo: o calcio balilla (fútbolín).

Hai encontros extraordinarios: Picasso, Che Guevara, poetas exiliados; fuxidas e publicacións clandestinas; encontros de ideoloxía e poesía. Unha vida plena de amor, amizade, rabia e odio pola ditadura franquista que devén loita armada de palabras, sen fusís ou bombas, unha loita realizada publicando os libros prohibidos polo réxime: bombas de poesía que lle fan dano á ditadura. Que resta de todo isto? En que modo a historia deste home pode axudar hoxe a definir mellor o que somos e a vida que queremos vivir?

A compañía

Dous actores diplomados pola «Accademia dei Filodrammatici di Milano», Laura Zeolla e Fabio Bisogni, despois de varias experiencias profesionais vividas singularmente decidiron xuntar as súas enerxías creativas. Na primavera de 2017 nace a idea de lle dar vida a unha compañía teatral que no 2018 se constitúe formalmente co nome de Praticidealisti da que fan parte tamén Marco Taddei, director e dramaturgo e Francesca Badalini, música.

Ideamos a compañía como unha oportunidade de independencia e responsabilidade, como lugar de experimentación, xogo, produción e apertura colaborativa con outros artistas e entes teatrais. O noso intento é darlle corpo e voz a novas dramaturxias, biografías teatrais e textos clásicos. Queremos crear espectáculos densos e profundos, adaptables a espazos grandes, pequenos e a lugares non convencionais. O nome Praticidealisti é unha homenaxe a Alexandre Finisterre, o inventor do calcio balilla (futbolín), protagonista da nosa primeira biografía teatral. Finisterre amaba definirse un práctico idealista. Un concepto dinámico, poético e concreto que desexariamos que fose o fundamento das nosas creacións. Co proxecto FINISTERRE a compañía participa e gaña a edición 2018 da convocatoria «Testinscena» promovida pola «Fondazione Claudia Lombardi per il teatro».

E a nós só nos resta animar aos Festivais de Teatro do noso país, e da nosa comarca en especial, a traeren aos escenarios as representacións deste espectáculo que fala dun dos nosos exiliados máis representativo. A páxina da compañía Praticidealisti está aberta.

www.facebook.com/Praticidealisti-1794310587313482/

Publicado en Biografía, Estudos literarios, Historia, Premios, Presentacións, Teatro | Deixa un comentario

Presentación do poemario infantil Zapatos máxicos, de Fernando González Graña (venres 29 de marzo, A Estrada)

Mañá, venres 29 de marzo ás 20:30 horas no MOME (Museo da Madeira e o Moble da Estrada), acompañaremos ao escritor de Cuntis, a Vila do Baño, Fernando González Graña, nunha nova presentación do seu poemario infantil Zapatos máxicos (Edicións Fervenza), para o que tiven o pracer de escribir un Limiar, que pode ler nesta ligazón.

Connosco tamén participarán no acto o escritor e profesor Carlos Loureiro; o secretario xeral de Política Lingüística Valentín García Gómez; o alcalde de A Estrada José López Campos; o ilustrador do poemario Xaquín Blanco e o propio autor. Completarán a velada a actuación musical de Manoele de Felisa e Marián Ramos, e unha lectura poética a cargo de nenas e nenos dos CEIP de Figueroa e CEIP do Foxo (A Estrada).

Publicado en Infantil, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Entrevista a María Lado: «En xeral, son unha poeta boa de ler»

A xornalista Paula Vázquez publicou o 20 de marzo, véspera do Día Mundial da Poesía, no dixital Que Pasa Na Costa, unha entrevista coa poeta María Lado na que lembra os seus inicios no Batallón Literario da Costa da Morte e a súa actividade hogano. Polo seu interese reproduzo deseguida esta conversa, que tamén se pode ler nesta ligazón.

María Lado: «En xeral, son unha poeta boa de ler»

A poeta costeira María Lado naceu no 124 dun taxista de Cee a noite do 14 de abril do 1979, camiño a Compostela. Cando era nena e lle preguntaban que quería ser de maior sempre dicía que quería ser Agatha Christie. “Crieime entre historias. Meu bisavó, co que botaba moito tempo, era un gran contador, sabía centos de contos e a min encantábame escoitalo”, lembra María, quen volve á zona sempre que pode: “Para min toda a Costa da Morte, sobre todo Carnota, non é o lugar da infancia, é o meu lugar”, di a poetisa. Falamos con ela.

Comezaches a túa carreira literaria co Batallón Literario da Costa da Morte alá polo ano 1996. Que recordos gardas daquel tempo?

Modesto Fraga tiña un bar en Cee, o Macondo, onde Suso Bahamonde e eu coñecemos á xente do Batallón. Alí pasabamolo moi ben xogando a facer cadàveres exquisitos e falando de poesía ou tramando recitais. Era unha época na que recitabamos moito, en festas, instis, bares.. Eu pasábao moi ben e aprendín moito.

Estudaches Filoloxía Galega e Produción Audiovisual. Por que esta elección?

Porque me gustaban as dúas cousas, aínda que filoloxía non a rematei por un par de asignaturas.

Cales foron as túas primeiras lecturas poéticas, e que autores influíron na túa maneira de facer poesía?

Eu empecei a ler poesía da xente do meu redor, coa que recitaba: Miro Villar, Rafa Villar, Mónica Góñez, David Creus, Yolanda Castaño, Estíbaliz Espinosa, Edu Estévez… Daquela influiume moito Paco Souto, sobre todo porque recitaba moi ben e polo que escribía, e tamén Estevo Creus e Celso Fernandez Sanmartín.

Como definirías a túa expresión poética?

Pois non sei, é longo de contestar, porque vai mudando a medida que eu mudo, a según cambian os meus intereses e lecturas, a miña formación… En xeral son unha poeta boa de ler.

A túa primeira obra de poesía individual titúlase A primeira visión. Como cambiou a linguaxe poética de María Lado ao longo dos anos?

(Nota de meu. Pódese descargar de balde nesta ligazón)

Tiña 17 anos cando escribín ese libro, se non evolucionase na escrita sería un desastre. A miña linguaxe foi mudando porque non é algo estático, cambia porque eu tamén o fago.

Desde o ano 2005 compartes varios recitais escénicos coa poeta Lucía Aldao baixo o nome Aldaolado. Levades máis de 10 anos revolucionando o recital poético galego con poesía, emoción e divertimento. Que tal esta experiencia?

Pois moi boa, porque nós disfruramos moito do contacto co público e funciona xenial. Vemos moita xente que non é lectora de poesía e que vén a vernos porque o pasa ben. É moi emocionante.

Ademais de poeta, tamén es narradora. Que che ofrece un xénero fronte ao outro?

A min gústame escribir, en xeral, e vivir disto. Así que escribo moito para logralo, mesmo por encarga  e, por veces, cousas que poderían non resultarme interesantes. A narrativa gústame moito, é outra arquitectura distinta. Tamén teño escrito teatro, que me apaixoa, porque unha das cousas que máis disfruto de escribir son os diálogos.

Que opinas das novas formas da difusión da palabra, xa sexa en páxinas da internet, foros literarios, revistas virtuais, blogs…etc?

Sempre tiven moita relación coa rede, tiven un blog moi activo durante uns anos, onde entrenei moito a escribir. Tamén tiven un poemario, Berlín, dispoñible para libre descarga ata que a páxina na que o tiña fechou. Pero teño moitos textos na rede, para que a xente poida lelos. Creo que internet é unha ferramenta súper útil para a literatura.

En que proxectos traballas actualmente?

Acabo de escribir un texto de teatro para o titiriteiro de Corcubión, Borja Ínsua, andamos con iso. E intento escribir un libro de poemas, pero sobre todo ando na estrada, de recitais con Aldaolado. Este ano pateamos Galiza de novo e iremos tamén ao Barcelona Poesía e ao Vociferio de Valencia.

Publicado en Entrevistas, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Mensaxe de Audrey Azoulay, Directora Xeral da UNESCO, co gallo do Día Mundial da Poesía, 21 de marzo de 2019 (Versión galega)


Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá)

Neste 21 de marzo do 2019, no vinte aniversario do Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa Directora Xeral, Audrey Azoulay, aínda que se pode ler en portugués no sitio brasileiro da Unesco. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. Os subliñados en negra son da miña autoría. Principia cuns versos de Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá), do seu fermoso poema “Howlin at the Moon”, que se pode ler na súa totalidade nesta ligazón.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2019 (Versión galega)

colle a lúa
e colle unha estrela
cando non saibas
quen es
pinta a imaxe na túa man
e volve á casa
[…]
colle a lúa
e faina falar
saca a túa alma
faina andar
pinta a imaxe na túa man
e volve á casa

Extracto de “Howlin at the Moon” [Ouveando á lúa] de Wayne Keon

A poesía, en todas as súas formas, é un poderoso instrumento de diálogo e achegamento. É unha expresión íntima que lle abre as portas aos demais, enriquece o diálogo que cataliza todos os progresos humanos e tece lazos entre as culturas.

Hoxe, no 20º aniversario do Día Mundial da Poesía, a UNESCO pon en primeiro plano a poesía indíxena, para celebrarmos o papel singular e poderoso da poesía na loita contra a marxinación e a inxustiza, así como na unión das culturas nun espírito de solidariedade.

“Howlin at the Moon” de Wayne Keon (membro da Primeira Nación Nipissing de Canadá) é un comentario sobre a usurpación da cultura indíxena por outras culturas dominantes. Fala da perda da identidade indíxena debida á súa reinterpretación por forasteiros, por ben intencionados que sexan e, como consecuencia, da confusión do propio autor en canto á súa identidade.

A poesía é importante para a salvagarda de linguas que a miúdo están en perigo de desaparición, así como para a preservación da diversidade lingüística e cultural. A proclamación de 2019 Ano Internacional das Linguas Indíxenas, liderado pola UNESCO, ten por finalidade reafirmar o compromiso da comunidade internacional de axudar os pobos indíxenas a preservaren as súas culturas, os seus coñecementos e os seus dereitos.

Esta proclamación ocorre nun momento no que os pobos indíxenas, as súas linguas e as súas culturas están cada vez máis ameazadas, en particular polo cambio climático e o desenvolvemento industrial.

No marco dos nosos esforzos por salvagardar as tradicións vivas, a UNESCO incluíu diversas formas de poesía na Lista Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade, como os cantos hudhud de Filipinas, a tradición oral mapoyo de Venezuela, a eshuva, rezos cantados en lingua harákmbut do Perú, e a tradición oral koogere de Uganda.

Cada forma de poesía é única, pero cada unha reflicte a universalidade da experiencia humana, o anhelo de creatividade que transcende todos os límites e fronteiras, tanto do tempo como do espazo, na afirmación constante de que a humanidade forma unha única e soa familia. ¡Velaquí o poder da Poesía!

Audrey Azoulay

Publicado en Efemérides, Manifestos, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LX): Unha lectura do texto «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», de José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para dar conta dun texto fundamental á hora de coñecermos a historia da rede viaria costeira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Unha lectura do texto «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», de José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira

A Asociación Cultural de Estudios Históricos de Galicia vén de publicar o seu anuario denominado Nalgures (Tomo XIV, 2018), que neste último número recolle once textos de interese para a divulgación da nosa historia, nos que se estudan diferentes aspectos, como as freguesías coruñesas de San Vicente de Elviña, Santa María de Oza, San Cristóbal das Viñas e San Pedro de Visma; ou «A saga dos Loriga», como Antonio Loriga quen fora dono do pazo de Follente (Zas); textos sobre os enigmas templarios en Pontevedra e O Cebreiro; sobre o movemento obreiro ferrolán na época da Primeira Guerra Mundial; ou sobre as mulleres na Idade Moderna en Terra de Lemos ou as polémicas polas denuncias do protofeminismo contra Modesto Fernández González (Camilo de Cela), entre outros.

Porén, desde unha perspectiva costeira interésanos ofrecer a nosa lectura do completo e rigoroso estudo «As estradas no occidente da provincia da Coruña: s. XIX-XX», que asinan a dúas mans os investigadores José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira e que en oito epígrafes revela a historia da estrada xeral desde A Coruña até Bergantiños, nun primeiro momento, e de aquí até Corcubión e Fisterra, durante un longo período que vai de 1850 a 1925.

Na epígrafe de «Introdución» os Benlloch salientan que na versión sintética (1845) da Carta geométrica de Galicia de Domingo Fontán, que publicara orixinariamente en 1834, pódese ollar na estrada entre A Coruña e Santiago de Compostela “mais desa liña para o oeste só cursos fluviais” e antes da súa aproximación engaden “Unha rexión ademais, a bergantiñá e fisterrá, á que nunca chegaría o ferrocarril que Curros Enríquez asociaría á luz e ao progreso cara o final daquela centuria”.

Deseguida no capítulo «O estado antes das estradas (1804)» acoden á Descripción económica del reyno de Galicia (1804) de Lucas Labrada para reflectir a precariedade e transcriben un longo e revelador fragmento como testemuña, no que se fala na necesidade de “reedificar” as pontes dos lugares de “Bayo” e “Puente del Puerto” (sic), porque a toponimia deturpada era xa habitual nesa altura nos documentos oficiais do estado, así como construír con urxencia “un Puente sobre el río Castro en la Feligresía de San Julian de Pereyriña, camino de Cee, Corcubion, y Finisterre, que en el dia se atraviesa por unos pasos puestos en él á trechos; pero en tiempo de avenidas, no se puede verificar, sin conocido peligro de vida”. E logo este documento reclama facer outras dúas pontes, unha sobre el “Rio Maneyro” e outro sobre “el Rio que llaman de Lage” pois as lousas non se poden transitar cando sobe a marea.

Na epígrafe «Os camiños veciñais e a estrada Coruña-Bergantiños (1851-1860)» os estudosos botan man aos escritos do enxeñeiro da Coruña datados entre as datas referidas para subliñar que a Deputación só construía a prolongación desde Carballo até o lugar “Piolla de la Pata”, antes de Baio e que Fontán denominaba aínda en galego Piolla da Pata, e dende este punto establecer dous camiños veciñais un en dirección a Camariñas pola ponte de Baio e outro a Cee e Corcubión para o que barallan unha opción por Vimianzo e outra diferente por Zas. A información tirada do BOP e doutras fontes permite seguir os avances, así como datos sobre o número e disposición dos “peóns” destinados á conservación, aos que se engaden fotografías e mapas.

E tamén coñecemos as primeiras reclamacións veciñais contra o trazado, coma as da veciñanza de Paiosaco ou do dono do balneario de Carballo, do que os investigadores realizan unha contextualización histórica.

«A estrada de 2ª Coruña-Corcubión (1860-1865)» dá conta dos diferentes informes técnicos sobre a prolongación da vía durante ese lustro, con detalles orzamentarios sobre o seu custo, e outros ben sorprendentes para nós coma que “naquel tempo os peóns podían portar armas” ou esixirlle a cédula de vecindade “a calquera persoa sospeitosa que houbese no camiño”.

Por volta de 1860 a estrada Couña-Bergantiños xa é máis coñecida como estrada Coruña-Corcubión e a partir de 1865 como estrada de terceira orde da Coruña a Camariñas, Vimianzo a Corcubión, pola bifurcación que se producía na vila de Soneira.
O relato destas vicisitudes continúa na epígrafe quinta «A estrada de 3ª Coruña-Camariñas, Vimianzo-Corcubión (1866-1886)» e vai acompañado, coma na anterior, de croquis das pontes a construír, por seren determinantes para a comunicación rodoviaria.
Alén dos datos orzamentarios recollidos, neste capítulo a achega máis sorprendente é a nova das sabotaxes e dos conflitos coas autoridades por mor do trazado. Os investigadores relatan a denuncia contra un veciño de Ogas que causa graves danos na vía ou como o daquela alcalde de Vimianzo chega a paralizar as obras porque atrancan o antigo camiño ou como a veciñanza de Torelo vai arrepoñerse con pedras, fouces e paos porque o terraplén da nova vía interrompe un camiño de servizo. Porén a conflitividade non adoita afectar de maneira decisiva os avances nas obras, moito máis atrasada polos efectos dos temporais tanto nas casiñas dos peóns, dispostas ao longo do percorrido, coma nas infraestruturas.

Malia todo, os estudosos certifican que a estrada da Coruña a Corcubión estaría rematada en 1886 e o tramo Corcubión-Fisterra, que se comezara a estudar en 1880, vai ser o seguinte proxecto.

A sexta epígrafe «Santiago de Compostela (1888-1896)» analiza o proxecto de construción dunha nova vía entre a cidade compostelá e Camariñas, en 34 tramos a realizar, situando a confluencia entre esta nova vía e a coruñesa no lugar de Cambeda.

«No século XX (1900-1925)» os investigadores Benlloch dan conta de novos tramos na vía Corcubión-Fisterra, con mapas que recollen a súa entrada na vila fisterrá e a súa prolongación até o Faro e até a Estación Radio Telegráfica (coñecida como Marconi), o que discorre por Toba-Guimareu-Estorde ou a fabricación do muro de contanción na vila corcubionesa.

Esta epígrafe remata coa descrición de todas as vías que percorrían a costa atlántica ao seu SW en 1917 e, finalmente, coas denuncias por volta de 1924 referidas ao deficiente estado de conservación de moitos tramos das vías construídas.

Un mapa da revista turística La Coruña, ciudad de verano (1925) antecede os «Comentarios finais» dos investigadores José Enrique Benlloch del Río e José Enrique Benlloch Castiñeira sobre as fontes documentais e a metodoloxía empregada, así como diferentes conclusións entre as que cómpre salientar: “Sorprende a perda de toponimia e microtoponimia tanto en relación a aparentes entidades humanas como a cursos fluviais; é dicir, que só século e medio despois teñamos dificultade para con certeza localizar unha cantidade pequena, mais significativa, dos lugares e ríos dos que se fala nos papeis da época. O feito de que se usase repetidamente toponimia castelanizada non é a única causa de que custe identificar e localizar algúns daqueles nomes”.

A nós tan só nos resta parabenizar aos dous autores desta investigación sobre as principais vías de comunicación que achegaron os concellos costeiros máis afastados ás cidades de Santiago de Compostela e, principalmente, A Coruña. Un estudo de obrigada lectura e que non está exento de amenidade, malia a aspereza dos datos, pois como escribiu o segundo nas redes sociais: «Tivo algo de conquista do Oeste -sabotagens, pelejas e temporais que arruinavam casas incluídos. Compromiso político daquela maneira e interesses vários».

Publicado en Historia | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LIX): Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para exhumar «Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Documentos para lembrarmos o 133 natalicio do poeta laxés Antón Zapata García

Antón Zapata García naceu na parroquia de Santa María da Atalaia da mariñeira vila de Laxe o día 26 de febreiro de 1886, onde foi inscrito co nome de pía de Antonio Laureano, segundo consta na acta de nacemento que se conserva no Rexistro Civil da devandita localidade, así como na partida de bautismo, datada tan só un día despois, o 27 de febreiro.
Outros datos sobre a súa nacenza foron dados a coñecer polo propio poeta e xa foron divulgados nas primeiras páxinas da nosa monografía Antón Zapata García. Biografía dun poeta emigrado ao servizo da II República (Laiovento, 2009). Velaquí.


O poeta fala das súas orixes nun texto inédito que acompaña a primeira carta que lle escribe a Xosé Filgueira Valverde, quen na altura estaba a preparar unha Escolma da Lírica Galega para o Seminario de Estudos Galegos (SEG), proxecto fanado pola guerra civil, carta que vai acompañada dunha (Auto)Poética, unha reflexión sobre a «Lenguaxe», unha Bibliografía e unha ampla selección dos seus poemas, ademais da seguinte Biografía que reproduzo ad pedem litterae:

Ascendencia
Bisabós paternos: Manoel Zapata (aragonés) e Dominga Ponte (coruñesa). Formaron o seu fogar na aldea de Sarandóns (Abegondo). Alí morreron.-
Bisabós maternos: Francisco García Losada, de Laxe, e Xoana Pondal Frois, do Couto (Ponteceso). Viviron e morreron en Laxe.-
Abós paternos: Domingo Zapata Ponte, de Sarandóns, e María Barbeito Fariña, de Betanzos. Viviron e morrreron en Sarandóns.-
Abós maternos: Xosé García Pondal, de Laxe, e María Moreira Álvarez, do lugar de Mórdomo, do mesmo ayuntamento. Viviron e morreron en Camariñas.-
Pais: Mari-Pepa García Moreira, de Camariñas, e Antón Zapata Barbeito, de Sarandóns. Viviron e morreron en Laxe.-
Nacimento: Nacín na vila de Laxe o 26 de Febreiro de 1886.-
Residín, ademáis, do lugar nadal, na vila de Camariñas (n-ésta, pouco tempo), deica ôs 16 anos e pico, edade na que vîn pra Bôs Ars (Arxentina), cidá na que resido dende o ano 1903, mes de Setembro.-
Chámame, cada ves máis, a terra nativa, e, singularesmente, Laxe, na câl penso pasar o resto da miña vida, sintindo os latexos da natureza nos seus máis ben queridos fillos: a terra e o mar galegos.-

Tamén a súa obra poética publicada dá conta das súas orixes, como sucede no seu poema «Sarandóns», onde ademais menciona que o seu bisavó era aragonés e que viñera a Galicia para casar coa súa bisavoa, vivindo primeiro no Portazgo (Culleredo), logo en San Tirso de Mabegondo (Abegondo) e finalmente en Sarandóns (Abegondo), lugares todos da comarca brigantina. O poeta lembra estes espazos xeográficos por terlle oído a seu pai falar moito deles, pois tamén recoñece que nunca puido visitar estas terras e que espera poder facelo no seu regreso á Terra, situación que, maldafadamente, nunca se produciría.

SARANDÓNS, boa terra,
berce dos meus abós
paternos, n-as Mariñas,
que o Barcés, con amor,
refrexa no seu seo
ao garimoso sôn
que os xungos e espadanas
ceiban cô seu ronzor;
nobre río que leva
—sinxelamente bô—
seus brilantes cristaes
hastr-ô gran corazón
da cibdade da Cruña
pra renderlle os seus dons.
Sarandóns, aldeíña
onde o meu bisabó
fixo niño —deixando
súa rexa Aragón—
c-unha pomba galega
que, sinxel, namoróu,
e de craros pombales
povoaron os dous
o Portazgo e San Tirso,
e máis tí, Sarandóns.
(…)

Hoxe achegamos as imaxes de dous documentos. De primeiras a Certificación literal que inclúe a reprodución íntegra da anotación correspondente que figura no Tomo 7, folio 50 vto., número 97, da Sección 1ª do Rexistro Civil. (Imaxe 1) E deseguida a Partida de bautismo (Imaxe 2), que figura no Folio 169 do libro 6º de Bautismos da parroquia de Laxe. Debo o coñecemento deste texto a Xesús López Fernández, autor do volume Poemas á nai (1999).

Seu padriño Laureano Carril («O Roxo») era capitán da mariña mercante, segundo podemos ler no poema «Meu padriño». Así pois, os Zapata procedían das mariñas betanceiras, da parroquia de Sarandóns (Abegondo), e moi perto do solar dos Marqueses de Figueroa onde se asenta a centenaria torre que deu nome ao marquesado, segundo sinala Xesús Torres Regueiro [«Antón Zapata García, poeta do mar de Laxe». A Nosa Terra, nº 418, Vigo (01.02.1990). Reproducido en A Regueifa, nº 7, Carballo, A. C. Lumieira (1991)].

Transcricións literais

1.
Certificación da acta de nacemento do poeta

Transcrición da Certificación literal que inclúe a reprodución íntegra da anotación correspondente que figura no Tomo 7, folio 50 vto., número 97, da Sección 1ª do Rexistro Civil de Laxe (A Coruña):

Número 97.
Antonio Laurano Zapata García
En la villa de Lage, á las diez de la mañana del día veinte y ocho de Febrero de mil ochocientos ochenta y seis, Ante el Sr. D. Francisco Barreiro Carballo, Juez municipal, y D. Anacleto Díaz Ramos, Secretario suplente, compareció D. Antonio Zapata Barbeito, natural de Sarandones, término municipal de Abegondo, provincia de La Coruña, mayor de edad, casado, Sargento de Carabineros de esta Comandancia de La Coruña, estacionado en esta villa, y habitante en la casa número diez de la Calle del Sol, presentando con obgeto de que se inscriba en el Registro Civil, un niño, y al efecto como padre declara.
Que dicho niño nació en la casa del declarante á las tres de la tarde del día veinte y seis del corriente mes.
Que es hijo legítimo del referido declarante y de su muger, Dª María Josefa García Moreira, natural de la villa y término municipal de Camariñas en dicha provincia, mayor de edad, dedicada á las ocupaciones propias de su sexo y domiciliada en el de su marido.
Que es nieto por linea paterna de Domingo Zapata Conte y María Barbeito Fariña, naturales de la citada Sarandones, propietarios difuntos y domiciliados que estuvieron en ella, y por la linea materna de José García Pondal, natural de esta villa y de María Moreira Alvarez, natural de San Mamed de Sarces en este término, mayores de edad, propietarios y domiciliados en Camariñas.
Y que al expresado niño se le han puesto los nombres de Antonio Laureano.
Todo lo cual presenciaron como testigos Benito Recarey Gerpe, natural de San Pedro de Castriz, término municipal de Santa Comba, provincia de La Coruña y D. Manuel Romero, natural de esta villa, mayores de edad, casados, propietarios y domiciliados en esta citada villa.
Leída íntegramente esta acta, é invitadas las personas que deben suscribirla á que la leyeran por sí mismas, si así lo creían conveniente, se estampó en ella el sello del Juzgado y la firmaron el Sr. Juez, el declarante y testigos, de que certifico.
Fco. Barreiro/ Antonio Zapata/ Benito Recarey/ Manuel Romero/ Anacleto Díaz

2.
Certificación da partida de bautismo do poeta

Transcrición da Certificación literal, expedida por D. Enrique Redondo Mella, cura párroco de Santa María da Atalaia de Laxe (Arciprestado de Soneira) que inclúe a reprodución íntegra da partida bautismal que figura no libro 6º de Bautismos desta parroquia, Folio 169.

Antº Laureano Zapata Garcia
En la Iglesia de Santa Maria de la Atalaya de la Villa de Lage a veintisiete de febrero de mil ochocientos ochenta y seis, distrito municipal de Lage, provincia de Coruña, Yo, D. Luis Pose, Coadjutor de la dicha y Santa Maria de Serantes, su anejo, con espresa licencia del actual Párroco de la misma, Bauticé solemnemente, puse los Santos oleos y de nombres ANTONIO LAUREANO a un niño, nacido a las tres de la tarde del dia anterior, hijo legitimo de Antonio Zapata, Sargento de carabineros, natural de Santa Maria de Sarandones, Ayuntamiento de Abegondo y Maria Josefa Garcia, natural de Camariñas. Abuelos paternos Domingo Zapata y Maria Barbeito, difuntos, naturales y vecinos del espresado Sarandones; maternos José Garcia, natural de Lage y Maria Moreira natural y ambos vecinos de Camariñas; fueron padrinos Laureano Carril y Ventura Vidal. Presenciaron este bautismo como testigos los dichos padrinos y el sacristan José López. Advertí a los padrinos el parentesco espiritual y sus obligaciones prevenidas por el Ritual Romano. Y para que conste lo firmo con el Sr. Cura. Fecha Ut Supra”. Firmado y rubricado: Fernando Juega y Luis Pose.

Publicado en Biografía, Efemérides, Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario