Adeus a Manuel Domínguez Rial, membro fundador da revista e da Asociación de Emigrantes Retornados «Marusía»


(Manuel Domínguez, primeiro corredor nun vídeo promocional da Mesa pola Normalización Lingüística)

Finou nas últimas horas o cambadés Manuel Domínguez Rial (1946-2019), compañeiro en numerosas mobilizacións culturais, sindicais ou políticas, nomeadamente nas rúas compostelás pois Manolo era un histórico militante nacionalista, primeiro no BNG da emigración (xa desde os tempos da vella AN-PG) e nos últimos anos no BNG de Santiago.

Coñecín a Manolo Domínguez pois hai ben tempo, da man do meu irmán Rafa Vilar, e da súa intensa actividade no movemento asociativo quixera salientar que era membro fundador da Asociación de Emigrantes Retornados «Marusía» e coordinador da súa revista, que con ese nome Marusía chegou a publicar cinco números entre os anos 2006 e 2010, todos eles de libre acceso nesta ligazón.

Na súa lembranza e como sentida homenaxe na súa despedida recupero aquí o poema «Porto da Coruña, ano mil novecentos e pouco» de Rafa Vilar, que se publicou en Marusía nº 1 (2006) e o artigo da miña autoría «Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (1898-1977)» que viu a luz en Marusía nº 2 (2007), que foran unha petición persoal de colaboración do propio Manolo Domínguez.

Que a Terra Nosa che sexa leve, compañeiro!


Porto da Coruña, ano mil novecentos e poucos

eu quería que meu bisavó fose pirata barbazul
pero el sobe a aquel barco, cos seus primeiros zapatos de 18 anos,
sen máis terra que a das súas unllas labregas

América era o seu horizonte de escuma
e meu bisavó di un adeus sen apenas dirección
con bágoas sequísimas e un silencio gris
até chegar á Arxentina

meu bisavó nunca me falou de Bos Aires

eu quería que meu bisavó cantase polas avenidas
tangos saudosos
na lembranza dun país que se cadra era un destino,
ou un amor,
pero meu bisavó só coñeceu
a cidade raulgonzaleztuñón e tabernaria
un porto que era unha illa esquecida
e homes tatuados
nas sombras nocturnas dos arrabaldos

meu bisavó volveu cun bandaneón baixo do brazo
e cicatrices como lascas de memoria e soidade

meu bisavó baixa daqueloutro barco,
enfermo de atlántico,
tusindo un tempo que se esfuma na súa fame lenta

eu quería que meu bisavó fose indiano
de chaleco, levita, chapeu e reloxo no peto
pero meu bisavó traballaba día e noite
para facer un enorme banco de carpinteiro
e entre garlochas, martelos, puntas, serras, táboas…
consumía a súa vida e fabricaba esquecementos

meu bisavó nunca me falou de Bos Aires

poucos días antes de morrer
meu bisavó apenas nos recoñecía
e só falaba de xente enterrada na chuvia da memoria
e dunha terra, alén do mar,
que aínda debía gardar a súa suor
e mais a súa mocidade

RAFA VILAR

*

EMIGRACIÓN E ANTIFRANQUISMO NA POESÍA DE XERVASIO PAZ LESTÓN (1898-1977)

Xervasio Paz Lestón naceu en Serantes, aldea da parroquia de San Xulián de Moraime no concello de Muxía (A Coruña), o 23 de outubro de 1898, e faleceu en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

A súa obra poética caracterízase, de primeiras, polo seu autobiografismo, xa que en moitos dos textos o eu poético é un trasunto do propio autor que expresa as súas vivencias persoais. Porén, non imos facer referencia a estas pegadas autobiográficas, senón ás dúas liñas temáticas fundamentais: o antifranquismo e a nostalxia da Terra. Así pois, unha poética da saudade e unha poética do compromiso moi próxima á poesía civil de autores como Lorenzo Varela, Luís Seoane ou Alfonso Gayoso Frías. Non se trata dunha afirmación gratuíta, pois existen testemuños claros de que a poesía dos dous últimos estaba entre as lecturas de preferencia de Paz Lestón. De feito, no poema “Agasallo”, que é un poema lido na presentación do libro Os fidalgos de Rante de Gayoso Frías, hai unha referencia explícita a Seoane. Desde os seus primeiros textos Paz Lestón é un poeta civil, de denuncia social, comprometido coa causa dos desfavorecidos. Textos datados en 1924, 1925 ou 1926 denuncian a situación da sociedade española durante a monarquía de Alfonso XIII ou a ditadura do xeneral Primo de Rivera, que é cualificado como Xeneral Morralla, Xeneral Metralla, Azor ou “chulo” xeneral Miguel Primeiro. Para o primeiro caso velaí o poema “D’a España Doente…” e para o segundo os poemas “¡Calade…”, “A Unamuno”, no que se fai mención do confinamento do intelectual español, “¡Terror Galiñeiro!” ou “España é un Galiñeiro”. Todos eles apareceron no Correo de Galicia, periódico dirixido por José R. Lence, que tiña como secretario de redacción a Ramón Suárez Picallo. Aparecía os domingos e era lido con interese pola ampla información que traía da Terra e das actividades societarias na emigración. Lence era un home pouco estimado na colectividade pola liña do seu xornal que sempre abalaba para onde máis lle conviñera. Daquela aínda tiña certo espírito galeguista, xa que promovera, en 1917, conxuntamente co Heraldo de Galicia, a asociación regionalista “A Terra” para defender un “san e ben entendido rexionalismo”. Porén, nunca abdicou das súas ideas monárquicas, aínda que desaprobase a conduta de Alfonso XIII con ocasión da Ditadura primorriverista. Por outra parte, no verán de 1922, Blanco-Amor, nomeado director da sección literaria do xornal, promete levar a estas páxinas a escritores galegos, comenzando polos ourensáns Losada Diéguez, Risco, Euxenio Montes ou Xavier Bóveda, ademais de asinar unha serie de artigos sobre poetas nosos como Noriega, Pondal e Curros. As respectivas actitudes de Lence e de Blanco-Amor serven para explicar o sentido das colaboracións poéticas de Paz Lestón. Ademais, hai que lembrar que o poeta non fala de oídas pois regresou a Galiza, para visitar os seus pais, entre xullo de 1925 e marzo de 1926, polo que tivo información de primeira man para completar aquelaoutra que se recibía na emigración a través de xornais ou testemuños orais ou escritos. Alén diso, existe unha evidente diferenciación no tocante ao tema patriótico pois temos que distinguir cando fala de Galiza ou de España. Así, nos seus primeiros textos a patria do poeta é España e apenas se menciona a Galiza, mais nos poemas da posterior etapa antifranquista o énfase patriótico está en Galiza, que sempre se enfronta a unha Castela que a marxina ou que a asoballa. Aquí reflítese claramente a deriva de Paz Lestón cara á asunción dos postulados do nacionalismo galego. Non pode ser alleo a isto a proximidade de persoeiros como Castelao, Alonso Ríos, Núñez Búa ou Suárez Picallo.

A saudade da Terra penetra en todos os textos que falan da emigración. Malia non ser un exiliado, a visión da emigración que posúe Paz Lestón é moi semellante á dos desterrados por razóns políticas. Na súa poesía non se percibe nunca unha imaxe idílica do éxodo, pola contra sempre se denuncian as súas causas. Isto ocorre xa nos primeiros textos, velaí a magnífica narración da epopea en “Os Novos Conqueridores”, que relata a partida, a viaxe e a derrota da maioría. Esta derrota en referencia individual aparece nos poemas “Andrés do Fontán” e “Andrés”, que talvez fagan referencia a unha mesma persoa, ben coñecida polo poeta, e como amarga experiencia autobiográfica en “Alonxamento”. Outro testemuño dramático é o que aparece en “O Adiós dos Parias” que reitera máis unha vez as causas, a afouteza coa que se emprende a viaxe e finalmente a constatación de que por cada un que vence, cen perderon a partida. Describe a quen se viron na obriga de abandonaren todo por iren na procura de algo que sempre é incerto. A condena da emigración aínda está presente nun poema publicado en 1960, “Barcos” na que o eu poético se sitúa no cume do monte Cachelmo, nas terras de Muxía, vendo como pasan os barcos que se supoñen cargados de emigrantes. Outra cara da mesma moeda é a dos que sofren na espera, que aparece tamén en poemas como “As Naiciñas” ou en “Noiva de Emigrado” onde as que teñen os corazóns abafados son as mozas dos que emigran. Neste poema, que data de 1935, fálase do monstro da emigración / que hoxe a Galicia devora…

A única imaxe en positivo da emigración relaciónase coa actividade das sociedades de emigración, nomeadamente das dúas entidades, a “Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía” e a “Asociación Benéfico Cultural del Partido Judicial de Corcubión”, máis coñecida como a ABC de Corcubión, nas que Xervasio Paz Lestón tivo responsabilidade. Son moitos os poemas de circunstancias, case sempre asinados con pseudónimos, que falan deste tipo de celebracións, por exemplo “Que festa a da Barca” –que relata a participación nunha festa anual da ABC de Corcubión de persoas como Maruxa Boga, o actor Tacholas, os Moreiras e outros moitos xoldreiros–. Chama a atención que en moitos destes versos exista unha reivindicación da muiñeira de roda, un baile que o poeta considera representativo da súa terra e que levaba camiño de desaparecer como tradición de nós. Outra constante é a referencia ás regueifas ou a regueifeiros concretos como Celestino Sar, chamado o Seixas de Aboi, Pepe Grande de Quintáns ou Benedito de Lourido. Tamén protagonizan o poema “Regueifantes a chorar”, unha homenaxe ao primeiro dos antes citados no momento da súa morte, de quen se fai un perfecto retrato. Tamén entran nesta serie os poemas conmemorativos como “¡Un Ano!”, no que lembra o primeiro ano da Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía e “Vintecinco anos” e “Nas Bodas de Ouro da A.B.C. de Corcubión”, referidos a esta sociedade. Nos primeiros hai versos que resumen perfectamente o papel que debían cumprir estas sociedades da emigración. Ou “Amoroso Fogar” e “Pequeno Piñeiro” nos que fala do Fogar Galego, pois o Hogar Gallego para Ancianos era unha vella reivindicación da emigración como centro de acollida para vellos e enfermos.

Tamén cómpre salientar os poemas escritos nos cabodanos de Pardo de Cela, Castelao, Antón Vilar Ponte, Lamas Carvajal ou Gonzalo López Abente. Moitos deles teñen o carácter de semblanzas, aínda que non sempre foron feitas despois da morte dos homenaxeados, pois o propio Abente é glosado con anterioridade e nesta liña tamén está a “Semblanza” que escribe para o seu amigo, o poeta Xesús Calviño de Castro. Neste aspecto, é curioso observar que na poesía de Paz Lestón comparten protagonismo os grandes persoeiros nomeados con persoas do común, como os regueifeiros ou de moi pouca consideración social, como se o poeta tamén tivese intención de nivelar a sociedade a través dos seus versos. Personaxes descoñecidos como “Xan Castrelos” ou “A Probe Velliña” que vai petando nas portas das casonas de labregos e de ricos, xúntanse cos anónimos labregos que en colectivo serven de inspiración lírica.

Finalmente, merecen unha destacada mención os textos que, dalgunha maneira, se converten en metapoéticos ou en precisas Autopoéticas. Son abondosas as reflexións que Paz Lestón fai na súa obra sobre o acto poético, ata o punto de ser un dos temas principais, pois nos vieiros de ensoño que lle ofrece o carrusel da poesía vai atopar a felicidade, como confesa no poema que así se titula “A felicidade”. Porén, achégase á palabra poética con humildade como refliten as primeiras estrofas de “Miña Comarca”. Como testemuño do lugar que toda a poesía ocupa e tamén da recepción que tiña na emigración a nosa tradición lírica do Rexurdimento, temos “Lembranza”, onde son invocados a rula Rosalía, Curros e Pondal ou “Meus Versos” no que sitúa os devanditos poetas e tamén a Añón como exemplo de estros lostregantes. Esta invocación e esta veneración convértense en durísima carraxe nos expresivos “¡Batede Mais, Poetas!”, publicado nos anos vinte, e “Compride a Misión, Poetas”, publicado en 1934, que se inicia cunha cita de Evaristo Martelo Paumán tirada de A misión dos bardos. A reacción vén provocada no primeiro caso porque se aproxima a hora das reivindicacións e no segundo pola actitude dos nosos bardos nesa altura, xa que considera que andan á moda ao escribiren versos de amores finxidos e cantaren romances de cegos ou madrigais chorosos, esquecendo os seus deberes. Nese senso apela a recuperar o exemplo de Curros Enríquez e a botar man da poesía directa, refugando os versos pulidos, os conceptos alambicados para salóns e os pesares non sentidos. Cualifica como remilgados a estes poetas e fala da necesidade de que se poñan os versos a servizo dos oprimidos, dos pobos escravos e que combatan a reacción.

Cfr. Villar, Miro, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e Estudio, Sada: Do Castro, 1998.


Publicado en Estudos literarios, Lingua, Obituarios, Política | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXIII): No centenario da novela curta O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar o centenario da primeira novela curta, intitulada O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

No centenario da novela curta O diputado por Beiramar (1919), de Gonzalo López Abente

O escritor muxián Gonzalo López Abente (1878-1963) acadou moita consideración e sona como autor literario desde a segunda década do século XX. Tanto é así que no ano 1914, na primeira época da revista Vida Gallega, nunha sección chamada “La cultura en nuestros pueblos” adicada a Muxía, xa se fai referencia ao seu estro e aparece nunha fotografía co seguinte pé “Avogado e Xuíz Municipal”, aínda que cos datos que coñecemos até hoxe non exerceu de avogado colexiado e foi xuíz municipal suplente en viversos períodos da historia muxiá.

A prensa recolle a súa participación o día 11 de marzo de 1917 no enterro multitudinario de Eduardo Pondal Abente, ao que acode en representación da familia, xunto a Balboa e a Lastres, e presidindo o duelo xunto aos representantes da Real Aacademia Galega, o seu presidente Murguía e os académicos Martínez Salazar, Riguera Montero e Ponte y Blanco canda as autoridades municipais en pleno co alcalde, Manuel Casás, á cabeza da comitiva.

En decembro de 1918 a RAG vaino nomear académico correspondente, como figura no título que forma parte dos materiais expostos na Casa das Beiras, sé da Fundación que leva o nome do poeta, e que di textualmente: “Esta corporación en sesión del día 20 de Diciembre de 1918 nombró Académico Correspondiente a D. Gonzalo López Abente. Y en vista de este acuerdo se le expide el presente título en la ciudad de La Coruña a los 22 días del mes de Enero de 1919”. Asinan o presidente accidental, Francisco Tettamancy, e o secretario, Eugenio Tarel.

Nesa altura participou de modo activo nos movementos nacionalistas políticos e culturais do primeiro tercio do XX, uníndose á acta de constitución da “Hirmandá de Amigos da Fala” (A Coruña, 18 de maio de 1916) e colaborando desde os primeiros números no seu órgano de expresión, a revista A Nosa Terra, que nacera o 14 de agosto de 1907 en Ourense para se converter despois en voceiro do galeguismo. Abente representou á Costa da Morte nas Asembleas Nazonalistas, de feito aparece como asinante das conclusións da I Asemblea (Lugo, 17 e 18 de novembro de 1918) na que se acorda traballar pola oficialización do galego e a organización de España coma un estado federal, e nas publicacións nacionalistas da época aparece como representante en Muxía da Irmandade Nazonalista Galega (ING) constituída en 1922.

E nesa década frutífera a súa obra literaria medra, alén de numerosos poemas espallados en revistas e xornais, pois publicou dous libros de poemas Escumas da ribeira (1911?) e Alento da raza (1917?) e as novelas O diputado por Beiramar (1919), O escándalo (1920) e O novo xuez (1922).

Precisamente este mes de xullo conmemoramos o centenario da publicación da súa primeira novela curta O diputado por Beiramar (1919), que obtivera o primeiro premio do Certame de Narrativa convocado pola publicación galeguista A Nosa Terra.
O investigador Ernesto Vázquez Sousa no volume A Fouce, o Hórreo e o Prelo: Ánxel Casal e o libro galego (Sada: Edicións do Castro, 2003) sinala que as bases do certame foron publicitadas en varios medios en setembro de 1918, con convocatorias para obras teatrais, novelas e poemas. Na categoría de novelas presentáronse oito textos baixo lema, o escollido por López Abente foi o de “Breogán”. Formaban o xurado Florencio Vaamonde, Victorino Veiga, Bernardino Varela, Fernando Ossorio, Xoán Viqueira, Xaime Quintanilla, Victoriano Taibo e Ramón Villar Ponte, director de A Nosa Terra.

A novela premiada foi publicada como primeiro volume da “Bibrioteca Galeguista” das Irmandades da Fala no mes de xullo de 1919, polo que conmemoramos o seu centenario.
Desde maio de 2012 dispoñemos dunha edición anotada da man do profesor Xesús Sambade Soneira na colección «Biblioteca das Letras Galegas» de Edicións Xerais, no volume intitulado A narrativa mariña de Gonzalo López Abente, na que edita xunto a O diputado por Beiramar (topónimo ficcional que se actualizou, xa que Abente escribía Veiramar) outras tres novelas súas posteriores: O novo xuez (1922), Buserana (1925) e Fuxidos (1926). Pódese atopar aínda nas nosas principais librarías e recomendamos a súa lectura coma homenaxe.

Finalmente, para un mellor coñecemento da novela curta O diputado por Beiramar reproducimos uns fragmentos da Introdución que escribiu Suso Sambade:

«O libro foi imprentado na colección BIBRIOTECA GALEGUISTA e leva un debuxo de Castelao na portada. A partir deste momento aparecerá publicidade da obra durante bastante tempo en ANT para a venda e fomentar a lectura en galego coa finalidade de dignificación da nosa lingua. Con ela queren superar a visión que se tiña na sociedade da prosa que se facía até aquel momento: “O diputado por Veiramar acabará, endebén, con ises contos e con isas novelas cheias de plebeismo que, millor intenzoadas que gráciles, donábanlle ó galego un senso dialectal aldraxante e tristeiro” (ANT, maio de 1919). A lingua galega xunto coa lingua portuguesa serven para a alta cultura “com´a do povo mais fino e esquisito do mundo, e non somente un mostrario de costumes rústicos, onde o pintoresco e o bárbaro camiñan sempre xuntos”, di no mesmo artigo. Continúa o crítico a situar a noveliña de López Abente como “novela iniciadora d´unha novelística galega esplendorosa”.

Séguese facendo publicidade á noveliña en xullo de 1919 “Ista novela de Gonzalo López Abente é o primeiro ensayo da novela moderna que se fai en Galicia (…) o exemplo de GLA ten de atopar imitadores (…)”. En outubro do ano 1919 volve a facerse mención á noveliña “que está próxima a esgotarse”. Seguen insistindo que xunto coa noveliña de Vicente Risco que acababa de aparecer, Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros, “Ambas as dúas sinalan o camiño a seguire pol-os literatos enxebres novos”.

Nunha síntese da obra sinala que “O diputado por Veiramar refrexa de xeito sinxelo y-ameno a comicidade chea de miserias da nosa política vilega (…) Logo os amores sensuaes d´Ampariño e os amores cheios d´ideialidade da dona de Romelle, eisí coma o remorso e o arrepintimento do marqués de Nemancos” (ANT, xullo de 1919)

O recibimento dun deputado “cunero” ao seu distrito amparado polas forzas vivas locais (alcalde, xuíz, Garda Civil, curas e demais autoridades) e a presenza do campesiñado como comparsa, pero motivado pola situación de sometemento político. Só un zapateiro ácrata é quen de dar unha nota discordante ao acto. Logo nunha volta atrás no tempo (flash back) reconstrúe a vida do Marqués de Nemancos desde pequeno até chegar a ser elexido deputado: criado por unha tía e onde vive á beira do pazo de Romelle, onde vive María Asunción,o seu primeiro amor xuvenil. Logo vai estudar dereito a Madrid e como home rico farase un vividor e mullereiro até quedar atrapado nas redes de Amparo, moza sensual e libertina, que lle romperá o corazón. Esta, aburrida da vida de pracer e sensualidade da capital, casará cun viúvo de provincias. Marqués asqueado da vida, levarao á política. Con Amparo vólvese a encontrar na vila de Beiramar.

A vida de “cunero” e o ambiente corrompido da política da Restauración é posta ao descuberta polo autor para reclamar unha política máis transparente e que sirva para enriquecer a Galicia e a España. O autor vai seguir os postulados que se propuxeron as Irmandades da Fala nun primeiro momento para dignificar o galego: a utilización da lingua nas capas altas da sociedade galega, neste caso a fidalguía dos pazos. (Ramón Cabanillas fixo o mesmo no seu drama A man da Santiña). Tamén hai un intento de atraer á fidalguía á causa galeguista. (Ramón Otero Pedrayo será quen mellor narre ese intento de personificar na fidalguía decadente a clase ideal galeguista nas súas narracións).

Con esta noveliña, López Abente inicia unha serie de novelas nas que estará presente o amor. Neste caso hai un final feliz. Os fidalgos ámanse e van facer o ben pola súa terra. Cremos que hai un recordo da súa amada esposa ao coller o nome de Asunsión como dona do pazo de Romelle. (Da capital do Paraguai viñera a súa amada Balbina en 1907)».

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Narrativa, Poesía, Premios | Deixa un comentario

Lembranza dunha lectura de Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero


(Booktrailer realizado por Illa Bufarda)

Onte o plenario da Real Academia Galega decidiu (feliz e serodiamente na miña opinión) dedicar o Día das Letras Galegas 2020 ao polígrafo e profesor Ricardo Carvalho Calero, (Ferrol, 1910 – Santiago de Compostela, 1990), trinta anos despois do seu pasamento e despois de moito tempo de reivindicación por parte dun plural tecido asociativo do noso País e nos últimos anos sempre nomeado na terna finalista e sempre rexeitado pola RAG.

Desde hai máis dunha década teño asinado esa vella reivindicación dun Día das Letras Galegas para o profesor Ricardo Carvalho Calero. De feito xa fixera pública a miña opción sobre a súa obra no texto (ollar imaxe inferior) publicado no suplemento cultural Nordesía do Diario de Ferrol o 23 de marzo do 2008. Manteño aínda a mesma opinión e os mesmos argumentos que se poden ler nesa páxina. Non tiven trato persoal co vello profesor, mais nunca esquecerei unha conferencia súa sobre a obra de Rosalía de Castro proferida no Concello de Corcubión en 1985. Daquela eu tiña vinte anos (que lonxe!) e xa tiña inquedanzas literarias, lembro a cadencia da súa voz coma se fose hoxe e aquela tarde saín fascinado coa súa sabedoría e coa súa elocución. Un verdadeiro pracer. Moitos anos despois reivindiquei a súa obra poética no artigo intitulado «Poesía Galega de Ricardo Carvalho Calero», Ferrol Análisis 16, 2001. [ISSN 1576-4540]. 107-174.

Como celebración (persoal e entusiasta) recupero a anotación desta bitácora que publiquei hai agora dous anos na data do natalicio do profesor Ricardo Carvalho Calero, que vén sendo o 30 de outubro. Velaquí:

A súa obra ensaística, narrativa e poética sempre me interesou e teño dedicado á súa análise varios traballos, algún deles académico. Hoxe, na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Scórpio, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño reiterado nesta bitácora que nesa altura redactei algunhas das fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último tomo a entrada sobre a novela Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo persoa redactora da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega, que analizaba a 1ª edición da novela na paralizada Sotelo Blanco Edicións e que o ano pasado tivo unha reedición, trinta anos despois, en Através Editora, con epílogo do profesor e poeta Arturo Casas.

(Como adoito, manteño a lingua cos criterios normativos cos que se publicou)

Scórpio. RICARDO CARVALHO CALERO

Esta novela longa do profesor Ricardo Carvalho Calero foi publicada na súa primeira edición por Sotelo Blanco (Santiago, 1987) e desde a súa aparición xa foi obxecto de numerosas reimpresións. A este éxito editorial non son alleos feitos como a concesión do “Premio da Crítica Española para narrativa en galego” na convocatoria do ano 1988, ou a extraordinaria acollida que tivo a obra entre o público lector e a crítica especializada. Sen ir máis lonxe, na entrada da GEG, Kathleen N. March considera que Scórpio é a súa obra maestra.

Trátase dunha novela ambiciosa e de delongada elaboración que, a partir de elementos claramente autobiográficos, constrúe o relato dunha época histórica perfectamente delimitada. Este período abrangue os vinteoito anos da vida de Rafael Martínez Pinheiro, alcumado “Scórpio”, desde 1910 ata 1938, deténdose principalmente nos anos da República e da Guerra Civil. O antes e o despois extradiexéticos son a penas referencias tanxenciais á narración. A historia transcorre nun espacio igualmente ben preciso, concretamente nas cidades de Ferrol, Santiago e Salamanca na primeira parte, e na segunda coa acción localizada en Madrid, Valencia, Andalucia e Barcelona. Así pois, Scórpio ocúpase dunha importante etapa histórica para o noso País, aquela que vai desde principios de século ata a guerra civil española, sempre desde a perspectiva do propio biografiado, retratando a sociedade da época, as familias, as mulleres, os costumes universitarios e ata chegarmos aos aspectos parciais do conflicto bélico.

A novela tamén é útil para coñecermos o período que vai desde a infancia ata o remate da guerra civil española na vida do propio Carvalho. De feito, segundo Montero Santalha (1993), que fai unha profunda análise da obra, Scórpio ten as características dunha novela histórica, e sobre esta forma do relato enmárcanse moitos elementos autobiográficos. Para Santalha a figura de Carvalho está representada polo protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, a quen algúns compañeiros chamaban tamén co nome do seu signo zodiacal “Scórpio”. Ademais, tamén hai actitudes, opinións e feitos atribuídos a outras personaxes que presentan igualmente valor autobiográfico. Con todo, de máis valor son os testemuños de ambientes e de contextos sociais, así como de actitudes e de posicións psicolóxicas individuais. Para Martínez Pereiro (1991), a novela está concebida dunha maneira complexa dentro do xénero da novela memorial, como variante exterior da novela introspectiva, considerada impura pola hibridez e confusión que se produce entre os espacios autobiográfico e ficcional. Nesta compoñente tamén incide Salinas Portugal (1991), cando subliña que os personaxes, malia a súa ficcionalidade, deixan transparentar o seu historicismo. Fala de que se trata do texto documental dunha xeración, a dos “vencidos da guerra”, simbolizados no protagonista, Rafael Martínez, e engade que, a pesar diso, non se pode cualificar esta novela de autobiográfica.

Sen embargo, o propio autor, e á vez grande crítico literario, confésalle a Salinas Portugal (1991) que a novela é unha verdadeira saga, unha verdadeira narración épica que presenta o destino da xeración que fixo a guerra. Tamén engade que non se trata dunha novela autobiográfica no plano formal, senón dunha novela heterobiográfica, por seren os biógrafos de Scórpio persoas exteriores ao propio personaxe. Con todo, Carvalho admite que hai moitos aspectos autobiográficos no personaxe principal, sobre todo na narración das escenas de guerra en Madrid, pero tamén os habería en Salgueiro en relación coa súa actividade universitaria, ou en menor medida en personaxes como Barreiro e Casado, e inclusive habería cousas do autor en case tódolos personaxes masculinos e femininos que aparecen na novela. Ademais, o propio Carvalho cre que a novela ten caracteres de épica, porque a través de moitos personaxes se manifestan as realidades dunha colectividade e, nese sentido, pode recordar a narrativa de Romain Rolland, Jules Romains ou John Dos Passos. Así e todo, para Martínez Pereiro (1991) as correspondencias van máis alá dese material biográfico, sexa ambiental, histórico, documental ou anecdótico, atinxindo o campo da intertextualidade nos continuos trasvasamentos para a escrita da novela de fragmentos, digresións, opinións, perspectivas e finximentos do propio Carvalho Calero, ora desde a súa producción ensaística e inventiva, ora desde as restantes facetas e manifestacións da súa producción literaria.

A novela tamén podería ser interpretada desde unha perspectiva sociolóxica debido á impresionante galería de personaxes, ambientes e situacións que literaturiza. Ou nunha clave mítico-simbólica, como fai Elvira Souto (1991), nunha interpretación solidamente argumentada onde se sinala que a pesar de que a feitura “realista” da novela pareza desautorizar calquera outra perspectiva e aínda que o autor non quixo construír voluntariamente un relato simbólico, debaixo das experiencias e memorias persoais de Carvalho subsiste un discurso mítico. Desde este punto de vista, analiza a historia de Scórpio como unha viaxe heroica en tres partidas, as dúas primeiras a Santiago e a Salamanca, con regreso, e a terceira sen regreso en dirección ao oriente mítico, ao leste, Madrid, Valencia, Andalucia e finalmente Barcelona. Entre os motivos convencionais da representación heroica masculina estarían as fantasías do nacemento, a presencia dun compañeiro masculino, Sagitário, e de dúas mulleres antagónicas que o solicitan, sen se completar o ciclo heroico pola morte do protagonista. Para Elvira Souto, tamén se pode entender a viaxe individual de Scórpio como unha sinécdoque, e esta ser interpretada como o significante dun proceso colectivo protagonizado polo movemento galeguista das primeiras décadas do século. Existirían indicios suficientes no relato para autorizar esta lectura simbólica do proceso heroico-tráxico do pobo galego.

Na súa estructura editorial e narrativa, o texto divídese en 136 capítulos, dispostos en dúas partes de 77 e 59 capítulos respectivamente e bastante equilibradas na súa extensión. Segundo comenta Carvalho a Salinas Portugal (1991), a novela ten unha estructura de saga, que xa fora utilizada premonitoriamente polo escritor na súa primeira novela, intitulada A xente da Barreira (Santiago, Editorial Bibliófilos Gallegos, 1950). Sen dúbida, unha importante característica editorial é que cada capítulo vai precedido do nome da voz narradora, habitualmente unha persoa que coñecera a Scórpio, que vai proporcionar ao lector datos, confidencias, xuízos ou especulacións sobre o enigmático protagonista. O autor adoptou unha complicada técnica tocante á escolla do punto de vista, así temos unha multiplicidade de narradores que conforman a personalidade de Rafael Martínez Pinheiro ou Scórpio, o protagonista da diéxese mais non do discurso, porque durante todo o texto está privado de voz propia, feito no que radica parte da orixinalidade da obra. Desta maneira, o relato articúlase, nun eficaz emprego da polifonía, sobre os enunciados de trinta e cinco voces diferentes que desenvolven a diéxese de forma linear e sen grandes cambios de ritmo. Temos, pois, desde o punto de vista do narrador, o uso de varias voces en primeira persoa ou eu polifónico. E no dicir de Quiroga (1987) mais que un eu narrador existe un eu rexente da acción verbal narradora.

Para Salinas Portugal (1991) o que máis chama a atención desde o punto de vista da sintaxe narrativa é esta perspectiva dos narradores, porque sendo unha novela de protagonista individual, de heroi ou anti-heroi individual, este personaxe nunca se converte en voz narradora nin existe o tradicional narrador omnisciente. A súa peripecia vital é mostrada por diferentes voces que pertencen inclusive a personaxes moi secundarios. A técnica utilizada contribúe a crear sombras sobre o personaxe principal. Son de moito interese as páxinas nas que Carvalho fala da xestación da novela neste libro de Salinas Portugal, onde dá conta das motivacións que xustifican o uso da polifonía de voces e da intencionalidade de deixar o protagonista envolto en sombras e misterio, en contraste con personaxes como Salgueiro, moito máis real. O propio autor, na conversa con Fernán Vello e con Pillado, engade que é consciente de que a novela polifónica é frecuente na narrativa moderna e pon o exemplo de Faulkner, mais non coñece ningún caso no que o protagonista non apareza directamente en escena. Tamén para Montero Santalha (1993), a novela presenta formalmente aspectos orixinais. Para este estudioso da obra de Carvalho, a narración está constituída por fragmentos que poden considerarse monólogos, cunha técnica por tanto parateatral. O protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, nunca aparece en escena, son sempre os outros os que falan del, e através dese medio indirecto imos seguindo o fío da súa vida e parcialmente os seus pensamentos e sentimentos, pois o protagonista é sobexo reservado.

Xunto a isto, hai capítulos con funcionalidade metaliteraria e cómpre destacar o xogo metanarrativo a que Salgueiro conduce ao lector dentro da mesma ficción coas súas reflexións sobre unha novela que resulta ser a que lemos. Na voz de Salgueiro, sobre todo no capítulo XXX, aparece unha teorización e un compendio do plano literario que a novela pretende ser, ademais de se defender contra posibles obxeccións da crítica como a non adecuación da voz ao personaxe. Dous capítulos despois fala dunha certa impotencia ante a posibilidade de escribir unha novela longa, dificultades nas que volve no capítulo LI, ao tempo que afirma as vantaxes da utilización da terceira persoa. Sobre este aspecto é de moito interese a pormenorizada contribución de Delgado Corral (1989) para quen os puntos de vista que aparecen no texto poden reducirse a dous, pois a voz de Salgueiro enfróntase ao sistema establecido e cuestiona a “verdade” dos outros narradores.

Para unha completa caracterización simbólica das personaxes, cómpre acudir a Elvira Souto (1991) que salienta como Carvalho Calero deixa en suspenso os enigmas do nacemento e da morte de Scórpio, que é fillo de pai nunca identificado e orfo de nai a pouco de nacer. Da familia adoptiva recibe o nome arcanxélico, Rafael, e o seu destino de pechacancelos. Ademais, o protagonista antes de ser bautizado como Rafael era xa Scórpio por conxunción astral. O seu accidentado nacemento, os inquietantes agoiros zodiacais e a súa condición superior, despois recoñecida, son as tres notas dominantes da formación do protagonista antes da saída do ámbito familiar. A escolta mítica do heroi será o seu compañeiro Jorge Bermúdez, alcumado Sagitário. O autor beneficiouse amplamente das coñecidas potencialidades semánticas que encerra o motivo do dobre. De feito Jorge Bermúdez nace no período zodiacal inmediatamente posterior a Rafael. Elvira Souto cre que esta lóxica estructural, esta disposición en contrapunto das dúas figuras masculinas, explica a funcionalidade de Sagitário como reverso da figura central e tería como principal finalidade semántica descubrir, por contraste, o sentido do proceso vital do protagonista.

As características diferenciadas das dúas mulleres interesadas en seducir a Scórpio deberíanse á intención de simbolizar as forzas contrarias que polarizan a alma do heroi. A pesar de seren numerosas as personaxes femininas que se interpoñen no camiño de Scórpio, serán a penas dúas as que interveñan de forma relevante, aínda que desigual, na súa formación, limitándose as restantes a confirmaren os sentidos que suxiren as figuras destacadas. Chéli encarna a imaxe da muller domética e maternal que, na lóxica do relato, debe agardar pacientemente polo heroi na final da viaxe. No extremo oposto, Eugénia, que sintetiza os perigos dese camiño. Fronte a ela, as armas de Chéli están destinadas a fracasar e, aínda que casa con Rafael, a guerra afástaos definitivamente.

Ademais, o personaxe de Salgueiro posúe un estatuto singular no entramado diegético porque no texto se insinúa que é o autor ficcional do relato. Júlia ou “Cleo” encarna mellor que calquera das outrsa numerosas figuras femininas a imaxe da muller mítica, imaxe simbólica que significa a obxecto buscado e a finalidade da viaxe heroica. Con ela, nos brazos, morre en Barcelona.

BIBLIOGRAFÍA
Cf. GEG
Delgado Corral, C., “Salgueiro: A voz de um autor de ficçom” en Agália, nº19, 1989.

Fernán Vello, M.A. e Pillado Mayor, F., Conversas en Compostela con Carballo Calero, Barcelona, Sotelo Blanco, 1986.

Martínez Pereiro, C.P., “Scórpio ou a mi intelixente caza-cruzada dun fantasma” en VV. AA., Ricardo Carvalho Calero. A razón da esperanza, monográfico de A Nosa Terra 13, 1991.

Montero Santalha, J.M., Carvalho Calero e a sua obra, Santiago, Edicións Laiovento, 1993.

Quiroga, J.C., “Scórpio, História rosa e narrador polifónico” en Agália, nº12, 1987.

___________, “Acerca do conjunto narrativo de Carvalho Calero” en VV.AA., Actas do III Congreso Internacional da Língua Galego-portuguesa na Galiza, A Coruña, Agal, 1992.

Salinas Portugal, F., Voz e siléncio (Entrevista con R. Carvalho Calero), Vilaboa-Pontevedra, Edicións do Cumio, col. “Documenta”, 1991.

Souto, E., “Romulianos e sabinos (ou “O segredo de Rafael”)” en A Trabe de Ouro, 2, abril-maio-xuño, 1990.

________, “A viagem heróica: Scórpio” en Viagens na Literatura, Santiago, Edicións Laiovento, 1991.

Publicado en Narrativa, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias, en Grial 221

No último número, 221 (xaneiro, febreiro, marzo do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai semanas xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «A escrita dos poemas en papel de arroz», para dar conta do poemario As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias, que tivemos o pracer de lle presentar na compostelá Libraría Couceiro o pasado mes de febreiro.

Por outra banda, este número 221 xira arredor do tema «Teatro galego contemporáneo», con artigos sobre a cuestión da autoría de Inma López Silva, Roberto Pascual, Ana Abad de Larriva e finalmente Afonso Becerra de Becerreá, que se completan cunha entrevista a Marta Pazos, directora da compañía Voadora, referente da vangarda teatral galega.

Na sección «Documentos» Joaquim Ventura recupera e traduce desde o francés un texto de Antón Villar Ponte publicado en 1924 na revista L’Europe Nouvelle. E na sección «Temas do noso tempo» aparece o artigo «O inglés despois do Brexit. Que facer con el» da autoría de Jordi Cassany Bates.

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de María Varela Abelairas e narrativa de Adrián Estévez, e completan a sección «O espello das letras» os textos «A novela democrática. Sobre O último barco, de Domingo Villar» que asina o editor literario Carlos Lema, «Un home de mil pezas» de XGG (Xesús González Gómez) sobre a figura de Francisco Fernández del Riego e «Et in Gallaecia ego» de Pär Larson, filólogo que aborda novas cuestións sobre a lírica trobadoresca.

Pechan este número a «Carta de Tiráspol. Transnitria Flash» que asina Xavier Alcalá e os textos «Folerpas sobre un poema escénico feito de danza e teatro» de Afonso Becerra de Becerreá, «O “comandante” da Galiza e a Monarquía do Norte» do historiador Aureliano G. González-Llanos, e na sección de «Artes Visuais» os textos «As pegadas de Castelao nas viñetas de Xaquín Marín» de Félix Caballero, «Miguel Torga, bispo en Compostela» de Francisco Díaz-Fierros Viqueira e pecha o volume o poeta e fotógrafo Vítor Vaqueiro coa súa achega «Ricard Terré. O ato fotográfico (e poético)».

Velaquí a miña recensión ao completo, que tamén se pode ler aquí:
https://issuu.com/mirovillar/docs/cadernodeindochina-g221

A escrita dos poemas en papel de arroz

As bolboretas do Mekong
Cesáreo Sánchez Iglesias
Xerais Poesía, 2018. 214 páxinas

Corenta anos de oficio poético entre As bolboretas do Mekong. Caderno de Indochina e Silencios e conversas de Inverno (1978), nos que Cesáreo Sánchez Iglesias asinou dezaoito libros de poemas, entre eles as escolmas A escrita do silencio: Antoloxía persoal (1997) e Escrita luz (2006), a última bilingüe galego-castelán con versións de Xoán Abeleira. É obvio que nesa longa traxectoria o seu estro transitou temáticas moi diversas, mais tamén moitos deses fíos ganduxan dunha obra noutra.

Sería reducionismo situar este libro nunha cómoda etiquetaxe de «poesía de viaxes», un subxénero de moita produtividade, dos clásicos greco-latinos a Baudelaire, co espléndido “Le voyage” en Les Fleurs du Mal (ben anosado por Gonzalo Navaza), ou a innúmeros poetas de hoxe. Tamén o sería circunscribir ese cuño á obra de Cesáreo poñéndoa en relación con Caderno do Nilo (2014) ou coa memoria descritiva de Mar do fin da terra (1987), O rumor do distante. A escrita da Terra (2000) e A escrita do Camiño Primitivo (2007), os dous últimos sobre os diferentes camiños de peregrinaxe a Santiago de Compostela. Nas «Cartografías», así denomina o índice, os topónimos continuarían a falar de «poesía de viaxes» en sete etapas, desde a orixe en Oleiros á derradeira na inmensidade dos Templos de Angkor, catro a percorrer Vietnam e dúas Camboxa. Repárese no misticismo cabalístico do sete como no título e na estrutura de A árvore das sete palabras (1989), co que coincide na unidade, nos versos longos, na armazón naturalista, nas apelacións á infancia ou na nostalxia.

E tamén sería simplificar falarmos de «poesía política» por moito que a épica dos pobos vietnamita e camboxano, na súa heroica e ardua vitoria contra o exército americano, teña unha recorrente presenza desde a cita inicial “as bolboretas eran as almas dos guerreiros mortos”. Un fío con moita produtividade na poesía de posguerra peninsular, velaí a antoloxía plurilingüe Con Vietnam (1968) Julio Neira (ed.). Prólogo y recopilación de Angelina Gatell, 2016. A escolma fora prohibida pola censura en 1969, baixo a autoritas de Fraga Iribarne, ministro de Información e Turismo, e nela moitas voces galegas, na nosa lingua Lois Diéguez, Celso Emilio Ferreiro, X. L. Franco Grande, Manuel María, Uxío Novoneyra e Ramón Regueira e en castelán Javier Alfaya, María Elvira Lacaci, Lauro Olmo, José Ángel Valente e Pura Vázquez. Entre os moitos versos que os censores esixían suprimir estaban os de Celso Emilio, Franco Grande, Manuel María e Novoneyra.

Vietnam ten unha importante presenza na nosa lírica, desde o «Vietnam Canto» de Uxío Novoneyra, primeira versión de 1967, publicado en 1969 e incorporado a Os Eidos 2; «Digo Viet Nam e basta» de Celso Emilio na súa Viaxe ao país dos ananos (1968); «Roxo Vietnan roxo» de Alexandre Cribeiro en Indo pra máis perto (1979) ou as referencias ao «noso tío» Ho Chi Minh en «Reclamo a libertade pró meu pobo» de Méndez Ferrín, por citar só os máis representativos, e que chegaría aos poetas dos oitenta, como Manuel Rivas e Lois Pereiro, e dos noventa como Rafa Vilar.

A presenza fantasmal do pasado leva a Cesáreo á procura da simbiose entre o sufrimento atroz dos pobos vietnamita e camboxano feridos polo napalm e outros relatos históricos dramáticos: Auschwitz, Treblinka, Stalingrado, Hiroshima, Tlatelolco en 1968, Sabra e Shatila, Palmira e Alepo, mesmo recentes (“No noticiario a imaxe dun meniño sirio a adormecer / a súa inocencia, na praia de Lesbos”), en diálogo cos espazos da nosa memoria: illas de San Simón e de Santo Antón, campo da Rata, o Portiño ou a fosa de Aranga, cemiterios de San Amaro, de Pontesampaio, de Vilarraso ou de Camposancos, “os mortos nas gabias de Lugo non morrían contra ninguén”. Ou “Na tumba de Ho Chi Minh doiome” a dor leva a voz poética até o piñeiro da Caeira onde asasinaron a Bóveda.

Con certeza as páxinas máis duras e sombrizas veñen coa serie de poemas que describen Chocung Ek, os Campos do Silencio, e que dan fe do xenocidio e da barbaridade dos khemer rouge, cos que a memoria retorna á lectura de Primo Levi e a crónica do holocausto. A poesía de Cesáreo convida a relembrar de maneira crítica a crueza de moitos episodios da nosa historia contemporánea. Tanta é a atrocidade que a viaxe procura a éxtase e o misticismo na beleza inconmensurable dos templos de Angkor despois da navegación polo río Tonle Sap, afluente do Mekong, na contemplación do esplendor dos diferentes templos, as torres, as imaxes, as estatuas e os baixorrelevos, os estanques.

A compoñente metaliteraria é moi forte xa de inicio (“Escribo porque me queima o recordo / e as augas do río pasan”), onde a voz poética visita os ausentes no camposanto de Liáns antes da viaxe, na compaña de lecturas como O amante, de Marguerite Duras, enmarcada na Indochina da época colonial dos anos vinte da que na actualidade pouco fica, ou a antibelicista Tres guineas, de Virxinia Woolf, ao tempo que os noticiarios mostran os masacres de Gaza. Lecturas que ilustran o itinerario, como Graham Greene no hotel Continental de Saigón e O home tranquilo, ambientada na Indochina colonial dos cincuenta. E coma un círculo tamén as últimas páxinas tornan metaliteratura (“Escribo este caderno, escribo o Réquiem pola Indochina / a inmolación da luz á señora das sombras”).

A viaxe, o delta do río Vermello (“Chego e non son un estraño”). As catro primeiras partes da travesía por Vietnam van desde Hanoi ao Delta do Mekong (o río dos Nove Dragóns), pasando polas terras altas, Hue e Hoi Han no centro do país, até Saigón e Cu ci no sur. E as dúas últimas, sen abandonar o río Mekong, por Camboxa ou Kampuchea (a terra do Dragón) percorren o seu territorio até Angkor, Patrimonio da Humanidade pola UNESCO desde 1992. A ollada observa e os versos describen a paisaxe de cidades caóticas e superpoboadas, con bandadas de bicicletas, motocicletas ou tuk-tuk, mais tamén a fermosa arquitectura coma os reloxos do Pazo de Correos de Saigón, e as aldeas rurais, moitas flotantes nos diferentes ríos. Procura o encontro coas persoas, a maioría a traballaren no sector primario, na pesca e nos labradíos, nos arrozais, nos cultivos en socalcos, con especial detemento na rapazada por se tratar de países con pirámides poboacionais non avellentadas. Unha nenez que leva á lembranza dos lugares propios, o Puzo do Lago de Maside ou “Eu de neno, en Cimadevila gardo o gando / escribo nas ás da rula, debuxo a miña infancia…”

As sinestesias, as cores e os olores dos mercados, das especias e das herbas aromáticas, dos froitos tropicais, como o durian, dos postos da beirarrúa onde xantar “bolos de arroz envoltos en bananeiras” e beber licores de serpe e escorpión. A beleza indescritible que os versos trazan como a baía Ha Long e os seus numerosos ríos (con nomes fermosos como o río do Perfume, a evocaren as exánimes pedras de Castrelo de Miño), onde navegan as tradicionais embarcacións sampan, ou Mai Chao nas Montañas do Noroeste e “Pecho os ollos: apacentan o gando nos prados da Fonsagrada”, ou a desaparecida xungla de Cu Ci “no cemiterio das árbores que garda o río Saigón”. E sempre a calor pegañenta e sufocante, unha das expresións máis reiteradas é “Vai bochorno”, un calmuzo que deixa paso ás chuvias fortes e torrenciais, porque a presenza do vento monzón tamén se referencia.

O silencio e o recollemento dos lugares de culto, as deidades Buda, Shiva e Visnu, as pagodes, como a de Thien Hau onde se venera a Señora do Mar, que ben puidera ser a nosa Virxe da Barca porque nela hai barcos de madeira como exvotos, os templos que levan nomes exóticos para nós como o Templo da Tartaruga e o son das súas campás que máis unha vez levan a voz poética ao pasado “Escoito a ladíña, cando neno os rexos ennobelan, os sinos / na vella igrexa de Maside. Descalzo sento, escoito”. Unha curiosidade que o fai testemuña da ofrenda de flores e dun porquiño no templo da Sra SU ou duns ovos e unha cachola de porco nunha pagode de Phnom Penh (a cidade dos Tres Ríos), semellante á nosa propia tradición documentada no Santo Antonio, ou observador da cerimonia do Caodaísmo, onde “Tocan os gons e reverberan. Os violíns con son repetitivo”.

A banda sonora é importante, como sucedía en Tempo transfigurado (2017) de maneira fulcral, mais xa naquel O cántico da fonte (1982), agora con músicas pop como Dylan, The Doors, Seeger, Joan Baez, Zappa, Janis Joplin, Bing Crosby, Armstrong ou Led Zeppelin, e unha e outra vez Good morning, Vietnam, co que a radio americana saudaba outro día de ocupación. E músicas de raíz, as frautas que acompañan a danza da primavera das bailarinas thai, o son do sinxelo instrumento monocorde dan bau, que nas urbes deixan paso aos ruídos das rúas e dos mercados e nos lugares recónditos aos sons da natureza, chicharras, grilos, aves (“todo é un fervellar de paxaros”).

«Poesía de viaxes» si, mais non só espello de xeografías distantes, senón tamén da experiencia da observación e da indagación, da memoria íntima autorreferencial e da histórica, da reflexión persoal e colectiva, da meditación, da metaliteratura, é dicir, «poesía da vida», como dixo José Hierro.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Crónica en QPC: Medio centenar de mestres do país lembran a Paco Souto nun Roteiro Literario polos seus espazos vitais


(As fotografías son da autoría de X. Carlos Rodríguez Pérez)

Crónica no dixital Que pasa na Costa (27 / o5 /19)

Este pasado sábado, 25 de maio, máis de 50 profesoras e profesores aproveitaron para “reflexionar” participando no “Roteiro Literario polos espazos vitais de Paco Souto“, dirixido por Miro Villar e Rosalía Fernández Rial, e organizado pola Sección de Lingua do CAFI (Centro Autonómico de Formación e Innovación), que coordina X. Carlos Rodríguez Pérez. As explicacións dos relatores e a lectura dos poemas de Paco Souto foron tamén acompañadas polas intervencións a maiores de Emma Abella Cruz, compañeira do poeta e percebeiro finado, e do editor e poeta Paco de Tano en representación da Editorial Caldeirón.

O roteiro iniciouse na praza Anselmo Villar, a carón da Casa do Concello de Malpica, onde Paco Souto fora concelleiro nacionalista. Alí léronse os seus primeiros poemas sobre a propia escrita e sobre a patria galega. Deseguida as persoas participantes foron á beira do peirao, onde se lles explicou a remodelación e humanización realizada polo arquitecto Xoán Creus, e onde se leron poemas de Paco Souto sobre os oficios do mar e da pesca, antes de subiren ao primeiro andar da Casa do Pescador. Lugar idóneo para repasar a obra pictórica de Urbano Lugrís que se atopa na sala, introducida polo docente Carlos Cimadevila e acompañada dos versos de Paco Souto sobre o pintor, mais tamén de textos do poeta Avilés de Taramancos, quen fora grande amigo do artista.

Tocaba visita á nave das redeiras de Malpica, onde as atadoras explicaron as condicións do seu duro traballo, e novamente os versos de Paco Souto sobre esta temática foron lidos. De novo nun dos miradoiros do peirao relatouse a fuxida dos republicanos de Malpica en barco, coa lectura de fragmentos do libro Fuxiron por mar de Xelucho Abella Chouciño e unha serie de poemas de Paco Souto relacionados coa memoria histórica e republicana.

Os miradoiros do Bufadoiro e da Atalaia foron a seguinte etapa, na que os versos de Souto lidos tamén tiñan a ver co mar. Os docentes foron guiados até o bar “O Cornecho”, que Paco Souto rexentou e converteu nun lugar de exposicións, recitais, coloquios e como centro de cultura na vila. Neste lugar lembrouse toda a etapa compostelá do poeta e o seu vínculo cos proxectos Edicións do Dragón e Letras de Cal, dos que foi a alma mater. Os versos nesta ocasión referíronse a espazos composteláns que aparecen na súa obra.

O miradoiro do Caldeirón deu pé a que o poeta Paco de Tano explícase a xestación deste proxecto editorial e cultural que así se denomina, sempre complementado cos versos do homenaxeado.

Despois de xantaren, a xornada de tarde principiou cun achegamento á contorna da capela de Santo Hadrián e ás Illas Sisargas, que serviu de argumento para falar do premio de poesía erótica que leva o nome do arquipélago e foron lidos varios poemas de Paco Souto do seu libro E alentar a túa rosa, que fora accésit no devandito certame.

O roteiro continuou no EcoMuseo do Forno do Forte para coñecer o labor dos oleiros de Buño, participando nunha visita guiada e nunha demostración práctica. Neste lugar a poeta Rosalía Fernández Rial explicou os últimos proxectos culturais que compartiu con Paco Souto, con especial relevo no multidisciplinar “Proxecto Barro”.

Á tardiña os docentes realizaron a “Ruta dos Muíños de Ardeleiro” até chegar a este conxunto etnográfico de muíños de ribeira, onde novamente os versos de Paco Souto serviron de colofón. Finalmente, o último espazo visitado foi a Illa Percebeira, que tamén dá título a un poema do libro Fado (1998) de Paco Souto e, que en certa medida, foi premonitorio. Nun fin de roteiro moi emotivo, este texto foi lido pola súa compañeira Emma Abella Cruz.

(As fotografías son da autoría de X. Carlos Rodríguez Pérez)

Publicado en Historia, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Roteiros, Tradicións | Deixa un comentario

Mapa interactivo coas Fontes e Lavadoiros do Concello de Cee

Un traballo de investigación realizado no ensino público, no CEIP Eugenio López (con este nome dun sobranceiro franquista aínda a lixar a nosa memoria colectiva) do meu concello natal de Cee, vén de divulgar un Mapa interactivo coas Fontes e Lavadoiros do Concello de Cee. Entre eles está o lugar no que tantas veces lavou no río a nosa finada nai Teresa González López (“Sita”). Foron innumerables as veces que a acompañamos sen sermos demasiado conscientes na nosa nenez do duro labor que realizaba naquelas augas, nomeadamente no duro inverno.

Na imaxe que reproduzo, tirada do traballo do mestre Jacobo Trillo e do seu alumnado de 5ºB da Primaria, a quen parabenizamos, está un lavadoiro que se construíu con posterioridade, porque ben diferente é a nosa imaxe da infancia a xogar a apañar cabaliños do demo ou co noso can mentres Sita lavaba as sabas ou as nosas roupas axeonllada nunhas pedras a carón do curso do río (moitas veces coa miña irmá Tere, que seica era cousa de mulleres naquela altura!), unhas laxes lembradas na explicación que acompaña o mapa e que reproduzo deseguida. Engadirei antes que nesa imaxe aérea tamén se pode ollar a nosa casa natal, hoxe en ruínas, á dereita, a carón do viveiro de plantas da familia Priegue e á beira do que hoxe se chama Avenida de Fisterra e que cando era neno recibía o nome castelanizado de “Carretera” ou “Carretera da Coruña”, pois daquela a vila de Cee remataba xusto antes da nosa casa onde estaba o sinal de Cee, mais a expansión urbanística fixo que hoxe esa zona sexa prolongación do cercano centro urbano.

nome:

Lavadoiro da Granxa.

Descrición:

Este lavadoiro encóntrase no lugar da A Granxa, ao carón do Rego das Laxes, do cal se recolle a auga. Este río baixa desde o monte de Toba ata a ría de Cee.

Antigamente, moi preto deste lavadoiro, había unhas pedras colocadas na marxe do río para lavar directamente no mesmo. Co paso dos anos construíuse este lavadoiro para dar máis comodidade aos veciños.

(Habería que escribir “ás veciñas”, porque nunca lembro eu ningún home a lavar a roupa, sempre mulleres, moitas veces a miña nai Sita ela soa e outras veces na compaña dalgunha veciña).

E velaquí a ligazón ao vídeo deste espazo, porque cada fonte ou lavadoiro é explicado por unha alumna ou alumno.

Coñecín esta nova a través do dixital Que Pasa Na Costa, onde leva a seguinte entrada:

Impresionante o Mapa interactivo coas Fontes e Lavadoiros do Concello de Cee que vén de facer o alumnado do de 5º B de Educación Primaria do CEIP Eugenio López. Da man do seu mestre Jacobo Trillo, están completando un verdadeiro proceso de posta en valor dun patrimonio tan singular como as fontes e lavadoiros públicos.

“É un traballo moi laborioso onde unimos texto e vídeo, e creamos un mapa xeolocalizando as fontes e lavadoiros para poder visitalas”, explícanos un Trillo absolutamente volcado con este proxecto, que ademais de invitar á rapazada a traballar cas novas tecnoloxías, failles ver a importancia do noso patrimonio arquitectónico, natural e etnográfico.

Ata 45 puntos teñen xeolocalizados no mapa, cada un con cadansúa descrición histórica, e cadanseu vídeo explicativo, no que é un dos alumnos o “presentador”. Todo, froito ademais dunha ardua investigación.

Publicado en Biografía, Fotografía, Gravacións, Historia, Tradicións | Deixa un comentario

«Un poema sobre O Ézaro de Heidi Kelley, antropóloga americana». Por Manuel Vilar


(A antropóloga americana Heidi Kelly)

Apráceme reproducir máis unha vez nesta bitácora un novo artigo do noso amigo antropólogo Manuel Vilar Álvarez, que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital Quepasanacosta baixo o epígrafe «As aberturas. Memorias e Paisaxes». Desta volta co epígrafe «Un poema sobre O Ézaro de Heidi Kelley, antropóloga americana» e coma todos os anteriores resulta de indubidable interese para as persoas que somos fisterráns de Nación.

Deseguida reproducimos este novo texto que se pode ler no orixinal nesta ligazón.

Un poema sobre O Ézaro de Heidi Kelley, antropóloga americana

Foi pola primavera de 1986 cando souben da estadía dunha antropóloga americana no Ézaro, de Heidi Kelly. Foi grazas a que se apuntara a unhas clases de panillo que daban en Cee, na Rúa de Arriba, as do Alegre do Son. A razón de acudir a estas clases non era tanto aprender a artesanía das rendas como mergullarse nun ambiente feminino e monolingüe. Pronto nos coñecemos e xunto á súa parella de entón percorremos varios lugares da Costa da Morte. El visitaríanos despois en Londres e comemos no desaparecido Galicia Restaurant de Portobello Road, para lembrar as caldeiradas de aquí.

Daquela un estaba influenciado polas críticas que antropólogos de aquí (españois e portugueses) fixeran aos colegas de fóra. Especialmente forte fora a crítica de Isidoro Moreno (Universidade de Sevilla) feita nun congreso en Braga en 1985, como escoitei as que facía o portugués Octávio Lixa Filgueira. Todas incidían no mesmo: estes ricos do norte veñen aquí buscar información, non saben nada de nós, nin lles interesa saber, só queren material para facer a súa tese e subir rápido no mundo académico. É dicir, que nós (un nós que abrangue a todo o sur de Europa, un sur que ía desde Fisterra até Turquía, pasando polo País Vasco, norte de Italia, etc., onde se daba o que chamaba antropoloxía do Mediterráneo !!!) víñamos ser os substitutos dos nativos do terceiro mundo, un terceiro mundo que agora se presentaba máis inseguro e perigoso, víñamos ser os novos colonizados en terreo menos problemático.

Mais non sempre as cousas son así de simples. A Costa da Morte foi o territorio escollido por algúns destes antropólogos ou antropólogas e tivemos casos de colegas preocupados porque o seu traballo e coñecemento revertera na sociedade que os acolleu. Este é o caso de Heidi Kelley, como tamén é o de Sharon Roseman. Elas escolleron a Costa da Morte (O Ézaro e Zas) para facer as súas respectivas teses e buscar un futuro profesional na universidade (Carolina do Norte na localidade de Asheville, e na Memorial University de Terranova). Ao contrario doutros que veñen, collen os datos, marchan e non volvemos saber nada do uso deses datos, estas antropólogas volven e volven con certa frecuencia, falan coa xente de aquí e procuran “devolverlles” a información, incluso na nosa lingua.

No 1998 estas dúas compañeiras, e amigas, propoñen realizar un proxecto sobre o papel das mulleres na nosa sociedade. Daquela o proxecto non foi adiante porque Heidi Kelley tivo que ingresar nun hospital e a enfermidade separouna de nós un tempo. Afortunadamente puido volver ao Ézaro, a última vez hai tres anos.

A estadía no Ézaro forneceulle material para a tese de doutoramento. Dela saíron varios artigos publicados en revistas americanas polo que podemos dicir que O Ézaro, e por extensión Galicia, é un nome que está na historia da antropoloxía internacional. O eixe das súas inquedanzas está nas cuestións de xénero. Segue mantendo a “paixón académica” por Galicia, o que a levou a vir despois de realizado o seu traballo de campo, en curtos períodos durante varios anos e a seguir investigando e escribindo sobre nós e a colaborar en diversas publicacións. Nunha versión ao galego dun dos seus traballos e publicada no libro Antropoloxía das mulleres galegas. As outras olladas, editado por Henrique Alonso Población e Sharon Roseman en 2012, remata a súa introdución con esta frase: “Alégrome de ter o meu artigo traducido ao galego para dar continuación así á conversación académica con máis voces para a discusión”.

O poema sobre o Ézaro

No ano 2003 publica varios poemas na revista Anthropology and Humanism, unha revista académica de antropoloxía que dedica una sección á creación literaria. Un destes poemas está inspirado no Ézaro.

Comeza cun verso de Muriel Rukeyser un verso sacado do longo poema titulado “The Dam” (“O encoro”), do libro The Book of the Dead (1938). A cita non é casual.

O poema de Muriel Rukeyser fala da morte de 476 traballadores por silicose na década de 1930 cando traballaban na construción dun túnel para a empresa Union Carbide (a de Bophal, lembran!). O túnel tiña uns 6 km. de distancia e desviaba auga do río Kanawha (Virxinia) para unha central hidroeléctrica en Gauley Bridge. Na realización deron cun duro filón de sílice. Os directivos da empresa ignoraron os perigos da inhalación e os obreiros traballaban nunha condicións moi precarias. Os médicos falsamente diagnosticaron como pulmonía ou tuberculose, atribuído á bebida excesiva e ao xogo ao aire libre a temperaturas xélidas. Os mortos eran enterrados silenciosamente para non causar moito ruído, xa que outros obreiros chegaban pronto para substituílos. Eran os tempos da gran depresión e non había traballo. Para os empresarios o importante era ver como as accións ían subindo ao tempo que o encoro ía enchendo. Os recursos naturais e as vidas humanas transformados en valores monetarios. Non será preciso explicar o paralelismo.

Muriel Rukeyser (1913-1980) foi unha poeta e activista norteamericana de orixe xudeu. Veu a España acubrir a Olimpiada Popular de Barcelona, que non se celebrou polo levantamento militar contra o goberno da II República. Sería unha das defensoras da causa republicana, a española, nos Estados Unidos, como doutras causas, desde a desigualdade racial á de xénero. Como reporteira cubriu casos, como o dun xuízo a varios activistas negros en Alabama ou o desastre de Gauley Bridge, que lle forneceron material para os seus poemas. Un crítico escribiu que era unha activista radical, pero que escribía como poeta, non como propagandista.

Green is the Color of Galician Death

White brilliant function of the land´s disease.
Muriel Rukeyser

My thoughts are full of you, Muriel
and Ezaro
I remember the first time I saw Ezaro,
there was a funeral procession.
I looked out my below street-level window
All I could see were marching feet.

A unique geographical landmark situates Ezaro;
a waterfall cascades directly into the sea.
Unfortunately now it´s reduced to a trickle,
due to the new hydroelectric tunnels.

You see, Muriel
death marks my fieldwork.
Silicosis deaths, accidental deaths, old age deaths,
my mother´s death

The old tunnels were not a boon to the local economy.
Barcelona ate the profits.
The new tunnels were the same,
soon the youth who labored in the tunnels will be out of breath.

Fishermen never learn to swim,
old women work until they all drop in their fields.
Unusual deaths are preceded by visions,
all deaths are unusual in Ezaro.

Visions are a quaint survival in Galicia
in far Northwestern Spain.
Remarkably similar to the visions in Brittany and Ireland,
all free people.

My landlady has returned from the graveyard visibly shaken,
a knocking from the grave has upset her.
My mother´s death is immanent,
I keep silent.

You see, Muriel
Ezaro is a mixture.
Those who choose to make their living from the land,
those who throw their lot in the sea.
Widows aplenty are here, not all their husbands are dead.

Green is rain-soaked fields,
green is a fisherman drowning in a clear sight of land,
green is a n emigrant´s greed, making him forsake all that is dear to him,
green is a youth disregarding his elders´ warnings.

I beg to differ, Muriel
Green is the color of Galician death.
**********
Verde é a cor da morte en Galicia

Función branca brillante da enfermidade da terra.
Muriel Rukeyser

Os meus pensamentos están cheos de ti, Muriel
e do Ézaro.
Lembro a primeira vez que vin o Ézaro,
había un enterro.
Mirei desde a miña xanela situada por debaixo do nivel da rúa
Todo o que vin eran pés camiñando.

Unha única marca xeográfica sitúa o Ézaro:
Unha fervenza que cae directamente sobre o mar.
Desafortunadamente agora redúcese a un goteo,
por mor dos novos túneles hidroeléctricos.

Ves, Muriel
a morte marca o meu traballo de campo.
Mortes por silicoses, mortes accidentais, mortes por vellez,
a morte de miña nai.

Os vellos túneles non foron unha beizón para a economía local.
Barcelona comeu os beneficios.
Os novos túneles foron o mesmo,
pronto os mozos que traballaron neles quedarán sen alento.

Os pescadores nunca aprenden a nadar,
as vellas traballan até caeren nas súas leiras.
As mortes inesperadas están precedidas por visións,
todas as mortes son pouco comúns no Ézaro.

As visións son unha evocadora supervivencia en Galicia
no extremo noroeste de España.
Notablemente semellantes ás visións en Bretaña e Irlanda,
todas persoas libres.

A patroa da casa regresou do cemiterio visiblemente afectada,
un ruído no cemiterio perturbouna.
A morte da miña nai é inmanente,
Gardo silencio.

Ves, Muriel
O Ézaro é unha mesturanza.
Os que escollen vivir da terra,
os que tentan a súa sorte no mar.
Aquí abundan as viúvas, mais non todos os seus maridos están mortos.

Verde é a chuvia que enchoupa os campos,
verde é un pescador afogando avistando ben a terra,
verde é a avaricia dun emigrante, facéndolle abandonar todo o que lle é querido,
verde é un mozo ignorando as advertencias dos vellos.

Pido desculpas, mais discrepo, Muriel
Verde é a cor da morte en Galicia.

Heidi Kelly

Referencia bibliográfica: Kelley, Heidi. 2003. Anthropology and Humanism 28 (2): 205-206.
(A poeta Muriel Rukeyser)

Publicado en Historia, Poesía | Deixa un comentario

Vídeo completo da conferencia «Fraguas, o traballo calado» de Manuel Vilar no Ateneo de Santiago

O Ateneo de Santiago vén de dispoñibilizar na súa canle de youtube o vídeo completo da conferencia «Fraguas, o traballo calado», proferida polo antropólogo muxián Manuel Vilar dentro do ciclo #LunsdoAteneo que organiza a devandita entidade. Na palestra, á que nós puidemos asistir, que tivo lugar o pasado luns 13 de maio e foi publicada un día despois, Manuel Vilar percorreu os aspectos máis salientables da vida e da obra de Antonio Fraguas Fraguas, persoeiro ao que homenaxeamos por decisión da Real Academia Galgea o Día das #LetrasGalegas2019. Esta bitácora comprácese en contribuír á (re)difusión deste material videográfico de interese.

Publicado en Biografía, Efemérides, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Tradicións | Deixa un comentario

Suso Bahamonde, unha das voces do extinto Batallón Literario da Costa da Morte, vén de publicar o seu terceiro libro de poemas intitulado Caída (M Editora, 2019)


(The Inversos, presentación de Caída, de Suso Bahamonde. Cortesía de ©Alberte Momán)

O poeta Suso Bahamonde, unha das voces do extinto Batallón Literario da Costa da Morte, vén de publicar o seu terceiro libro de poemas intitulado Caída (M Editora, 2019). O noso caro amigo Suso é un poeta que depura moito e publica entre longos intervalos, de feito a súa opera prima foi Óxido nas flores da tarde (Letras de Cal, 2001), un dos derradeiros libros dese histórico proxecto editorial cooperativo que publicou a dez poetas individuais e dúas antoloxías colectivas, todos eles dispoñibilizados de balde na rede en poesiagalega.org. E nada menos que trece anos despois apareceu Expansión (Edición de autor / Punto Didot, 2014), obra que fora finalista no I Certame de Poesía Xosé Manuel López “Ardeiro”, de Negreira, que gañara Rafael Lema con Alturas do Monte Pindo, do que xa falamos nesta anotación.

Suso Bahamonde principiou a súa xeira de presentacións de Caída o venres 12 de abril de 2019 na Capela do Pilar en Corcubión. A ese acto correspondeu o video coa lectura do poema «Tan só todo este millón de óxido», co acompañamento musical do grupo The Inversos, co que Suso artellou un proxecto de performances poéticas. O video, publicado o republicano día do 14 de abril, está dispoñible na canle de youtube do poeta Alberte Momán, que dirixe M Editora despois doutras experiencias editoriais.

E nós puidemos gozar dos seus versos na lectura e no lanzamento que realizou o pasado 2 de maio libraría compostelá Chan da Pólvora. Deste acto hai unha breve crónica no espazo cultural da TVG ZigZag Diario, que presenta a xornalista e poeta Pilar G. Rego, desde o minuto 14:49 no que se escoita a primeira parte do poema «Caída», que serve para lle dar título a todo o libro.

Deseguida reproducimos diversos materiais sobre Caída. De primeiras unha breve entrevista que lle realizou a redacción do diario dixital Que Pasa Na Costa, que dirixe Ubaldo Cerqueiro. Tamén nesta ligazón, o Limiar do libro que está asinado por Xaime Trillo, outra das voces do extinto Batallón Literario da Costa da Morte, e que se pode ler no sitio web de M Editora, e finalmente o poema «Vivir así, aínda», que nos cedeu o propio Suso Bahamonde, a quen agradecemos a súa xenerosidade e a quen desexamos moito suceso na recepción lectora ou acústica do seu novo libro de versos. Saúde, camarada da Palabra!

Suso Bahamonde: “Non, Caída non é un poemario para tirar foguetes de alegría”

Vén de parir un novo poemario. O poeta ceense Suso Bahamonde recupera o papel 5 anos despois daquel exitoso Expansión. Falamos con el, para ver cales son as liñas argumentais do seu novo proxecto.

QPC: Caída… non parece un título moi esperanzador, non… É tan crú como parece o libro? Que trata?

Si, o título do libro simplifica o que o lector vai atopar no interior. Non é para tirar foguetes de alegría.

Non me gusta falar moito do que trata o libro, prefiro que o lector se embarque sen ideas preconcebidas, pero si, é un poemario que trata sobre as caídas que padecemos na vida, a moitos niveis, e como estas, inflúennos e sírvennos coma un reseteo para volver a saír a flote.

QPC: Que supón para ti botar a andar esta criatura?

Bueno, levaba cinco anos sen publicar, e consideraba que era o intre exacto para sacar á luz esta #CAÍDA que por outra banda foise xestando a lume moi lento ao longo dos anos.
Ademais é unha volta aos canons convencionais de edición, pois este libro está editado por M editora, que apostou por el.

O anterior libro que publiquei, Expansión, foi unha autoedición.

QPC: Saír o mesmo Día da Poesía parece unha causalidade ou é unha aliñación dos astros?

Hahaha.. Considéroo unha mera casualidade. Son o tipo máis antipoético que existe.

QPC: Onde podemos atopalo?

Pois como comentaba, ao voltar a publicar cunha editorial, poderase atopar en calquera libraría do país onde o solicitedes.

QPC: Cando comezan as presentacións? Son realmente importantes estas citas? Gústanche?

Pois a primeira presentación, e por así dicilo, a oficial, terá lugar o 12 de abril na Capela do Pilar en Corcubión, aquí na Costa da Morte, da que en vindeiros días sairá o cartel. Despois dalgunha presentación máis pola Costa, chegará o tempo de achegarnos ás cidades: Coruña, Vigo e Pontevedra polo de agora.

E si, soenme gustar as presentacións, pois gústame o contacto cercano co lector. E os viños de despois sempre están ben.

*

LIMIAR

Este que agora arde nas túas mans coma un incendio, co lume –purificador en tantas culturas- que devora e que cura, é o novo libro de Suso Bahamonde. No oficio ao que o autor se entregara nos días e nas noites de Compostela, os últimos anos do pasado século, acada agora categoría de artesán maior, con poemas de formas estremadas.

O autor xa nos deu dous libros máis. O primeiro, Óxido nas flores da tarde, xorde na época compostelá, entre viños e conversas, e nel un Suso moi noviño e bukowskián desátase nun conxuro contra a realidade, sempre contraria do desexo, e deixa ver, xa, un pouco do fulgor que agora nos deslumbra. Tamén nos descobre a súa paixón polo cinema, que dende entón será unha constante no seu discurso. Tanto no cinema coma na música e na literatura, el sabe facer boas amizades, imprescindibles para aturar a travesía.

Despois de anos de silencio o Suso convocounos para un segundo libro, Expansión, un canto épico onde o heroe loita por termar de todo canto ama nun conflito co tempo, e sentencia “Non hai nada seguro”. Tamén hai política dentro de Expansión, e denuncia dos horrores da historia.

Hai moito tempo que coñezo a Suso. Eu lin o romance A estrada, de Cormac McCarthy, lectura que el mesmo me recomendou, e sei que o Suso camiña por páramos queimados, mais leva lume no interior. E iso aflora nos seus versos O poeta non acouga porque necesita a beleza. E desa necesidade xorden obras como Caída.

Téñolle aprezo á súa poesía anterior, pero opino que é aquí, en Caída, onde a voz do poeta é máis demoledora, e mostra o Suso Bahamonde máis íntimo, pois é ao mesmo corazón da escuridade onde nos leva este experto na ciencia dos abismos: tempestade urbana, coñecemento profundo do amor e da dor, paixón pola vida, inda que nos fira, arrogancia romántica, son a materia dun canto vital construído con poderosas imaxes.

Non hai febleza neste libro. Fascíname a súa escrita, que é como pedra traballada co esforzo e coa vontade. Esas cousas son doadas para un deus, ou algo así dixera o Rilke. Mais o artesán ten que tallar a pedra ata acadar a forma que precisa. Fan falta máis libros coma este que nos abraien coa verdade núa da vida consciente; fan falta máis artesáns coma Suso contra os tempos escuros que nos asedien.

“Que todo arda”, di o poeta pé do precipicio contemplando a derrota. Fala de si mesmo e de nós. E a nós só nos queda darlle a beizón por esta experiencia do mundo, por este fulgor que nos ilumina.

Xaime Trillo

*

Vivir así , aínda

Vivir así, aínda,
e non comprender
a mecánica dos días e o tacto.
Almorzar alaranxado,
entre afiados coitelos adentando o pan e os bicos,
co sol e as lavercas enredados no cabelo,
e non comprender a economía de libre mercado,
nin a treboada de apatías inminentes,
nin como as beirarrúas tatúan as nosas rutinas.

Vivir así, aínda,
co peso do funeral ben agochado no peto,
e non comprender
os atardeceres de agosto cubrindo as antenas,
ou o olor das pacas de centeo desperdigadas nas estradas
e non saber… nunca,
que os xeados de tona caen entre a area da praia acotío,
e que unha mirada sincera pode atravesar unha madrugada,
e que o rozar dunha man pode deter o mundo,
e que ninguén está a salvo.

Cear nas terrazas con viño e salvas a vitoria
e espertar entre as sombras dunha mocidade esquecida,
e non comprender,
non chegar a comprender
que os minutos sombrean as enrugas faciais,
e unha hora de coche, contigo, afastados dos farois eléctricos
é máis potente
que mil bombas atómicas engalanadas de clonazepam.

Estar aquí, aínda,
perdido de día entre a xerarquía estatal,
e non saber,
non chegar a saber
que a sístole e a diástole impulsan o tento das nosas mans,
e que a nosa cama orixina carbono e hidróxeno,
química básica de enganos mesturados
como un bala que aniquila unha idea revolucionaria
ou unha palabra, esa mesma, terrible e inversa,
que é capaz de soterrar esta, nosa estrutura atómica,
como unha apatía molecular eterna de nós…
…que nos faga, poder vivir, de todas maneiras, así, aínda.

Suso Bahamonde

Publicado en Música, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

O Pregón en verso rimado de Marilar Aleixandre para abrir a Feira do Libro de Santiago 2019

A escritora Marilar Aleixandre proferiu o domingo pasado na alameda compostelá un magnífico «Pregón da Feira do Libro de Santiago 2019», que tivo a particularidade de estar escrito en verso rimado e que do que me fago eco nesta bitácora grazas á xenerosidade da propia autora.

O «Pregón da Feira do Libro de Santiago 2019» incorpora mencións a outras autoras e autores ou persoeiras e persoeiros con raigame ou vencello con Compostela e coa literatura ou coa lectura, de feito as súas últimas catro cuartetas foron utilizadas para un “marcapáxinas” creado pola Asesoría de Bibliotecas Escolares e divulgado o pasado 23 de abril, Día do libro.

Parabenizamos a Marilar polo seu Pregón en verso rimado e reiterámoslle a nosa gratitude por nos permitir a súa reprodución.

Pregón Feira do Libro de Santiago, 28 abril 2019

Ven, sube a bordo da feira
embarca na súa dorna!
Navega de libro a libro,
voga no mar das historias!

Na Alameda de Santiago
onte mercado de vacas
nestas dorniñas de hoxe
cómpranse máis que palabras

acóllennos na Alameda
irmás Maruxa e Coralia
escribindo con mil cores
a resistencia ás infamias

así a Lila de Lilith
feminista libraría
rende anual mullerenaxe
en xullo ás dúas Marías

amantamos cada marzo
cunha bufanda vermella
Don Ramón o modernista
a súa Cantiga de vellas

Valle-Inclán ou Bradomín
invoca a mangoleteira
vén coa galiña moñuda
para prender a lareira

desde o cume da Alameda
sen traer pombas nin flores
canta a voz de Rosalía
despedidas e delores

polas que marchan da terra
con Galiza na conciencia
emigrantes deste século
espiñadas pola ausencia

a ollada de Castelao
no centro da carballeira
da man de Francisco Leiro
chega presidir a feira

danos un ollo de vidro
para mirar o invisíbel
esculcar dentro dos libros
para soñar o imposíbel

fica Carballo Calero
agardando desde a marxe
profesor e leopardo
de gramática liñaxe.

Polo Paseo dos Leóns
veñen autores e autoras
que aínda sen teren estatuas
reivindican as súas horas.

García Bodaño e Dacosta
inscriben nos seus poemas
o tempo de Compostela
o mar, do país emblema;

de camelias coroada
Helena Villar Janeiro
medindo o tempo en haikus
a carón do abruñeiro

Fragmentos de apocalipse:
co tanxer da Berenguela
creba Gonzalo Torrente
desbarata Compostela

porén o señor Cunqueiro:
atribúe á Berenguela
unha mellora do viño
dentro e fóra da capela

Emilia Pardo Bazán
procurando un bailarín
pola Ruela da Apalpa
fai danzar o querubín

e se están chorando as nubes
di Novoneyra: se chove
albízaras veño dar
choverá para que eu soñe

apuran Abraham e Isaac
fuxindo do ladroízo
degoran volver á casa
apelan ao novo xuízo

pois se da man de Mateo
xurdiron para Galiza
confían que sen demora
se obre con eles xustiza.

Convoco merlos e chascas
paporrubios, liñaceiros
a soletrear cantigas
cos alfabetos primeiros

todos queren ler nos libros:
desde os cáncaros nas veigas
e a árbore de frei Rosendo
até as flores ventureiras

invoco libros, poemas,
novelas e dicionarios
guías de viaxe, receitas
panfletos e cartularios

para seren engulidos
como pasto de leóns
e leoas, de quen le,
de amor e devoracións.

A cabalo das palabras
é chegares ás estrelas
procurando o Principiño
entre nubes de acuarela

no submarino Nautilus
é mergullares nos mares
Verne e o capitán Nemo
abríndoche os seus fogares

Agustín, Ledicia, Eva,
cos libros corre aventuras
entra en desgrazas alleas
comparte a nosa cultura.

Ao leres irás voando
nun paxaro de papel,
na folliña dun poema
que tiraches do andel,

viaxe ao fondo das preguntas:
o libro leva a contraria
ao “así foi e así será”
a toda a rutina diaria

pois a lectura é rabuda,
descrida e impertinente
aprende a desaprender
a mirar con outra lente

a gozar co máis difícil
turrar da porta até que abra
entrar no descoñecido
beber viño de palabras.

Marilar Aleixandre

Publicado en Poesía, Xornadas | Deixa un comentario