O poema «Es doce como o sono degolado» en versión trap de Jarno no «É un falar…», Blog do EDL do IES Leiras Pulpeiro

En «É un falar…«», Blog do EDL do IES Leiras Pulpeiro (Lugo), veñen de publicar a versión trap que realizou Jarno, alumno de 4º da ESO, do meu poema «Es doce como o sono degolado». Este soneto, que xa fixo máis de trinta anos. figura pechando a terceira parte intitulada «De ti e das palabras» do meu primeiro libro de poemas Ausencias pretéritas (Espiral Maior: 1992. Finalista do premio Esquío 1990), aínda que para este traballo foi recollido de Poetízate (Xerais: 2006), unha antoloxía preparada polo escritor Fran Alonso, vello amigo e compañeiro de proxectos como as Edicións do Dragón (xunto a Paco Souto), dirixida á mocidade e que tiña entre os seus obxectivos rachar cos prexuízos sobre este xénero literario, promovendo a súa lectura coma un acto de rebeldía e transgresión.

Deseguida reproduzo o meu soneto e a anotación que a compaña o vídeo no «É un falar…», Blog do EDL do IES Leiras Pulpeiro (Lugo), ao tempo que lle agradezo moito a Jarno (4º ESO) o seu interesante e sorprendente labor e tamén o seu tempo (a ver se che soben un puntimo na cualificación. Ha, ha) e á comunidade educativa e ao profesorado o seu interese por divulgar a poesía na nosa lingua.

X

Es doce como o soño degolado,

doce folla de aciro dun coitelo,

doce como a nudez do carambelo,

doce sangue vermello derramado.

Es doce como o verso encabalgado,

doce palabra libre e pesadelo,

doce como ese son do violonchelo,

doce canto, barítono do agrado.

Es doce como a noite pequerrecha,

doce casa común, tobo futuro,

doce como asubío dunha frecha,

doce zume, morango ben maduro,

doce como o sendeiro dunha crecha,

doce exaculación a ben seguro.

martes, 9 de febreiro de 2021

TRAPEANDO POESÍA

Esa é a orixinal proposta de Jarno, alumno de 4º de ESO, que realizou unha estupenda recreación do fermoso poema de Miro Villar, Es doce como o sono degolado. Combinar a literatura con outras artes (pintura, debuxo, vídeo, música, danza, fotografía…?) xa fora feito por autores e autoras dos tempos das vangardas. O noso alumnado continúa exitosamente con esta tendencia da que veredes máis mostras.

Información para os/as laretas! Reinounos tanto o vídeo de Jarno que contactamos con Miro Villar e enviámosllo para que o vise. O poeta respondeunos decontado expresando a súa grata sorpresa ao ver unha versión en trap dos seus versos. Nunca tal vira e gustoulle ben!

Parabéns, Jarno e moitas grazas, Miro, por ser fonte de inspiración para o noso alumnado.

E agora, gozade vós do trap Es doce como o sono degolado!

Publicado en Gravacións, Poesía | Deixa un comentario

«Diálogo co arqueólogo Ramón Sobrino Buhígas», un soneto para o libro Corpus Petroglyphorum Gallaeciae e recensión de Xosé Luís Méndez Ferrín

Xosé Luís Méndez Ferrín, na súa imprescindible columna semanal «Segunda feira» do xornal vigués Faro de Vigo, un artigo coa epígrafe «Escrito nas pedras» para dar conta da reedición do libro Corpus Petroglyphorum Gallaeciae, de Ramón Sobrino Buhígas», en edición de Ángel Núñez Sobrino, publicado polo selo editorial Morgante.

O libro recolle un soneto da miña autoría intitulado «Diálogo co arqueólogo Ramón Sobrino Buhígas», escrito ad hoc por petición expresa do amigo Ángel Núñez Sobrino e ao que tamén fai referencia o mestre Ferrín na súa recensión.

Reproduzo deseguida o soneto, canda a recensión (recollida na imaxe inferior) de Xosé Luís Méndez Ferrín, que as persoas subscritoras do xornal vigués poden tamén ler completo nesta ligazón.

DIÁLOGO CO ARQUEÓLOGO

RAMÓN SOBRINO BUHÍGAS

Cos ollos ben espertos vagaroso camiñas,

Arqueólogo, e furgas co teu bastón de estoque

abrindo novas sendas no mato a cada toque.

Un petróglifo ignoto nas rochas adiviñas.

Cequeril, labirinto de Mogor, As Tenxiñas,

no inculto territorio das cabras e as cabuxas,

ducias de pedras falan, que amas e que debuxas

acariñando os trazos coma nós xoaniñas.

Corpus Petroglyphorum Gallaeciae certifica

nos eidos da sabenza que en Fonseca fai Terra,

na agra do Seminario, o teu labor fecundo.

E do teu lume prendes no teu fillo a muxica

de ler pedras labradas na baldía posguerra

pois ti xa es patrimonio da cultura do mundo.

Publicado en Arte, Estudos literarios, Historia, Poesía, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

Aramados, artigo do xornalista Salvador Rodríguez no Faro de Vigo

O xornalista Salvador Rodríguez asinou onte, 31 de xaneiro, nun dos suplementos dominicais do xornal vigués Faro de Vigo, un artigo coa epígrafe «El libro perdido del exilio español» para dar conta da publicación de Aramados, de Manuel García Gerpe, en tradución da nosa autoría.

Reproduzo deseguida o inicio do comentario (recollido na imaxe superior) de Salvador Rodríguez, a quen agradecemos as súas palabras, que as persoas subscritoras do xornal vigués poden tamén ler completo nesta ligazón.

El libro perdido del exilio español

La editorial Alvarellos recupera “Alambradas”, el testimonio de un refugiado gallego en campos de concentración de Francia, en los que estuvo confinado nueve meses

Salvador Rodríguez

Publicado en Biografía, Documental, Fotografía, Historia, Memoria Literaria, Narrativa, Política, Recensións, Teatro | Deixa un comentario

«A Pontragha», un poema para o libro Chegadas, Saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela – A Coruña, de Manuel Pazos Gómez

O historiador e bibliotecario Manuel Pazos Gómez, activo membro e confundador da A. C. Obradoiro da História, solicitoume un poema para o seu novo estudo intitulado Chegadas, Saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela – A Coruña, editado pola propia entidade e co patrocinio do Concello de Oroso, que vén de aparecer nas principais librarías do noso País.

Hónrame facer parte co poema «A Pontragha», inspirado por unha das vellas estacións dese camiño de ferro, da importante nómina de escritores e escritoras dos que Manuel Pazos recolle fragmentos ou textos completos para acompañar o seu rigoroso traballo de investigación.

«A Pontragha», que aparece na páxina 103 acompañado dunha fotografía da estación do arquivo fotográfico persoal do propio Manuel Pazos Gómez, foi escrito ad hoc para este proxecto, aínda que xa o adiantara na rede, para acompañar a saída do número 1 da revista GaZeta, que xa se lanzou dixitalmente no pasado mes de maio, desde as Agrupacións Poéticas de Base, en Guitiriz, como lembrei nesta anotación.

Antes de recoller agora nestas crebas o meu poema, reproduzo o interesante artigo que a xornalista Ana Triñáns publicou en Nós Diario sobre a obra e que pode ler nesta ligazón.

Manuel Pazos reúne a historia do ferrocarril de Compostela á Coruña

Rexistro oral e visual da vella vía de tren

Chegadas, saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela-A Coruña é o título do volume compilado por Manuel Pazos no que fai un percorrido exhaustivo e emocional pola vella vía de tren entre Compostela e A Coruña. Unha viaxe á situación na que está a infraestrutura que logrou manterse en pé até hoxe.

Ana Triñáns. 21 de xaneiro de 2021

“Tentei elaborar un volume que constituíse unha documentación complementaria, non só con carácter técnico senón tamén literaria, con poemas e con fotografía, o que nomeei ‘fotopoemas’, cos testemuños da xente… Un libro para o público xeral”. Así presenta Manuel Pazos o seu volume Chegadas, saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela-A Coruña, editado pola A. C. Obradoiro da História e co patrocinio do Concello de Oroso.

Esta publicación de case 200 páxinas e que combina documentación técnica, mapas, fotografías, versos e memoria oral, tardou en xestarse arredor de ano e medio. Un tempo no que o autor percorreu o tramo da vía férrea da liña Zamora-A Coruña que comunicaba a capital galega, Compostela, e a cidade herculina. Neste camiño puido comprobar en primeira persoa o abandono no que permanece este capítulo da historia socioeconómica da área noroccidental da Galiza.

A obra dos autores Lluís Prieto e Pedro Pintado, O ferrocarril directo á Galiza, foi para Manuel Pazos un cimento importante a partir do que construír a súa obra, coa que, entre outras cuestións, consegue darlle á historia do tren “o carácter galego necesario para entender a xente”, e o seu vencello co tren.

A estrutura deste volume

Chegadas, saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela-A Coruña constitúe un documento pormenorizado da historia deste tramo da vía Zamora-A Coruña. Nel, Manuel Pazos compila a cronoloxía dun século de comunicación entre Galiza e Castela por tren, entre 1858 e 1958.

A construción e posta en funcionamento do cuarto treito desta vía, o que uniría as cidades de Compostela e da Coruña, é outro dos capítulos do libro, no que non se pasan por alto nin os anos da represión nin a visita do ditador Franco para inaugurar o tramo, en 1943. “Moita xente maior acórdase da apertura da vía, cando veu Franco”, explica Pazos, “moita desa rapazada agora ten arredor dos 80 anos e viron inaugurar o tren, fechar a vía… Nesas persoas ten un impacto que só pasaran 60 anos”, recalca o autor.

A partir de aí, a arquitectura que rodeaba cada unha das estacións (con vivendas, almacéns, apeadoiros, depósitos da auga, aseos, túneles…) e a fiel descrición das súas estacións e dos elementos máis destacados do percorrido completan un catálogo ao que se une a memoria oral da xente coa que se entrevistou Manuel Pazos e a combinación poética que elixiu.

Unha ollada desde a lírica

O que le chama “fotopoemas” son conxuntos de fotografías e fragmentos poéticos de autores e autoras de todo o mundo nos que o tren é protagonista. Desde o afamado “Na chegada a Ourense da primeira locomotora” de Curros, até “O tren” que cantaba Andrés do Barro, pasando por Gerardo Diego, Pablo Neruda ou Fernando Pessoa, percorren o volume de Manuel Pazos ilustrando imaxes dos anos 50 e 60 até instantáneas máis recentes daqueles puntos máis importantes da vella vía. 

Do abandono á Vía Verde

“O que pasou con esta vía está a pasar con outras, onde se comezan a transformar os percorridos co gallo de habilitalos para os trens de alta velocidade”, advirte Manuel Pazos, quen lembra que as estacións “quedaron abandonadas e a xente entrou e levou fotografías, reloxos…”. “Ninguén desde Madrid, desde Adif (Administrador de Infraestruturas Ferroviarias), tivo a preocupación de protexer ese patrimonio, non só arquitectónico senón tamén documental”, denuncia.

 E o fío da creación da Vía Verde entre a Sionlla e Meirama, o tramo no que xa non queda vía, Manuel Pazos expón que entre o abandono da vía e esta iniciativa “o que non se fixo foi aproveitar os raís, como se fai por exemplo en Escocia, onde se lle dá ao tren un sentido turístico e de proximidade, utilizando locomotoras a vapor con vagóns de época que levan xente e turistas, cobren unha dupla función”. Por iso, o autor de Chegadas, saídas. O antigo camiño de ferro Santiago de Compostela-A Coruña lamenta a chegada desta Vía Verde sobre o que foi parte da nosa historia.

Abandono de túneles e pontes

A vía que unía Compostela e Meirama (Cerceda) desapareceu case por completo e, con ela, chegaron as silvas e as matogueiras aos camiños, aos túneles e aos viadutos. O abandono das estacións e dos apeadoiros carrexou o estrago e espolio do patrimonio arquitectónico e documental que supuña a contorna dunha estación de tren. Este tramo da liña Compostela-A Coruña é o que agora pasará a formar parte da chamada Vía Verde da Sionlla a Meirama.

Ata aquí o artigo en Nós Diario, mais deseguida reproduzo tamén o meu poema intitulado «A Pontragha», ao tempo que lle agradezo a Manuel Pazos o covite e desexo moito suceso a este traballo de investigación. Saúde!

A Pontragha

Con case noventa anos, de engurras rostro e mans
miúdas que arrecenden a pan de broa, fincas
no teu caxato a carga do tempo inexorable,
ergues a ollada cansa, noutrora pillabana,
que esculca interrogando nas pedras da estación.

Só se escoita a cadencia do Lengüelle, monótona
e fermosa salmodia das augas que se van,
como a vida da xente, como o bulicio ledo
da cantina da infancia, das olladas a furto
e os tímidos desexos da vosa puberdade.

Nas paredes de branco ferido de humedén,
nas xanelas, nas portas, pechadas e doentes,
bate a túa saudade como bátegas, mancan
as lembranzas choídas con aqueles sorrisos,
rostros que levan nomes ou que desacordaches.

Remiras a cantina da estación e recordas,
coma se fose agora, que na súa algueirada
medraron os afectos, as horas máis alegres,
unha felicidade que se constrúe cauta
nos ollos e as mans dadas con e contra o futuro.

Nas travesas da vía sangra o ferro e desangras
a memoria das horas. A moza foi muller
e as mans encaleceron con traballos humildes,
a desfacer o lombo con cargas e descargas,
mentres moitos dos soños marchaban nalgún tren.

Publicado en Documental, Ensaio, Fotografía, Historia, Poesía, Roteiros | Deixa un comentario

O nariz de Fiz, entrevista en Radio Fusión

A cadea de emisoras locais galegas Radio Fusión, neste caso a través de Radio Fene, a quen agradecemos o seu interese, emitiu unha entrevista para conversarmos da reedición da novela infantil O nariz de Fiz, na colección Árbore da Editorial Galaxia.

Antes de reproducir deseguida o podcast do programa radiofónico, que tamén se pode escoitar nesta ligazón, velaquí vai o texto de presentación no sitio web da cadea radiofónica Radio Fusión.

O nariz literario de Miro

21 de Xaneiro, 2021 – 10:04 h. | Publicada por Radio Fene

“O nariz de Fiz” de Miro Villar ten unha nova oportunidade na editorial Galaxia. As aventuras dun neno do medio rural do que falamos co seu autor, profesor de Língua e Literatura galegas, poeta, narrador, tradutor e dono do blog www.crebas.blogaliza.org, o mellor blog literario de 2012.

ESCOITA O PODCAST:

“Unha vez dous labradores

da aldea de Santa Uxía

tiveron grande alegría

cando a muller deu a luz

un neno por vez primeira

coa axuda da parteira”

Así, con coplas como esta, comezan os capítulos de “O nariz de Fiz” como unha chiscadela á literatura popular oral. O libro, co que Miro Villar gañara o premio da Deputación de Ourense “Pura e Dora Vázquez” publicado en 2008, distribuíuse nun ámbito moi reducido. Agora Galaxia publícao na súa colección Árbore. Afirma o autor que merecía esta outra edición na que muda un pouco o texto e se enriquece coas ilustracións de Emanuel Lomeña.

Preguntámonos que ten Fiz que non teña outro neno. Preséntase como un neno pequeno, miúdo e moi intelixente. Segundo o autor, “Ten unha habelencia no seu nariz grazas ao que vive unha serie de aventuras”. A tensión narrativa está asegurada, mantendo o interese dos lectores, como en calquera obra para adultos. Quizás hai que fiar máis fino e, en palabras de Miro Villar, a temática debe ser accesible para este público ao que hai que propor máis aventuras.

“O nariz de Fiz” suma 212 páxinas que se len lixeiras grazas á tensión conseguida, á división en capítulos curtos, ás ilustracións e á letra grande. Neste punto, Miro Villar explica que sempre veu a necesidade da creación literaria para un público infantil, máis sendo profesor, que non é literatura menor senón “un dos paus da baralla da nosa literatura”. Pon o exemplo de “Memorias dun neno labrego” que Neira Vilas non concibira de inicio para un público infantil.

Como estamos en tempos de pandemia é moi difícil promocionar un libro pola vía habitual, nas librarías. No mes de decembro a editorial pensou en presentalo no seu ámbito natural, un colexio do rural como é o colexio do Foxo na Estrada, de onde volveron moi contentos. “Eles fixérono todo. Lecturas, performances, música. Todos os grupos burbulla traballaron no libro”. Miro Villar soe abrir moitos fíos ao tempo. Anda na promoción de Fiz, anda nos estudos literarios, pero ten aberto tamén un poemario e a tradución dunha novela sobre un republicano de Ordes. Tendo en conta que é de “escrita bastante lenta”, segundo el mesmo recoñece, tempo ao tempo.

Publicado en Entrevistas, Gravacións, Infantil, Narrativa, Premios, Radio | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXXIV): Os poemas a Castelao do laxés Antón Zapata García e do muxián Xervasio Paz Lestón

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar os poemas a Castelao, nestas datas do aniversario, que escribiron na emigración arxentina o laxés Antón Zapata García e o muxián Xervasio Paz Lestón. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Os poemas a Castelao do laxés Antón Zapata García e do muxián Xervasio Paz Lestón

Xaneiro é o mes de Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao por excelencia, pois naceu en Rianxo o 29 de xaneiro de 1886 e finou no exilio de Bos Aires o 7 de xaneiro de 1950. Os nosos poetas Antón Zapata García (Laxe, 26 de febreiro de 1886 – Bos Aires, 20 de xuño de 1953) e Xervasio Paz Lestón (Serantes, Muxía, 23 de outubro de 1898 – Bos Aires, 23 de outubro de 1977) coñeceron e coincidiron moitas veces na actividade cultural e política co líder galeguista, de aí que non sexa estraño que a súa figura apareza moi evocada nos poemas publicados por ambos e dous escritores emigrados da Costa da Morte.

Hai 70 anos, en conmemoración do seu primeiro cabodano a revista Galicia, voceiro da Federación de Sociedades Gallegas en Bos Aires, no seu nº 1132, do 20 de xaneiro de 1951, publicou dous sonetos e un debuxo para Castelao asinados polo poeta laxés Antón Zapata García. O primeiro dos textos xa tivera unha versión anterior, con pequenas mudanzas lingüísticas, que vira a luz tamén no Galicia (nº 702, 23 de novembro de 1940), datado polo autor: «Bos Ars, 8-11-940». Xa en Galicia (1951) publícanse ambos, con cadansúa data debaixo: «8/11/1940» e «9/1/950».

Nos dous casos o texto vai acompañado dun debuxo da autoría do autor, pois asina Zapata, que representa unha caricatura de Castelao sostida por unha man aberta. (Imaxe superior)

Pola súa banda, o poeta muxián Xervasio Paz Lestón chegou a publicar en diferentes épocas catro textos dedicados a Castelao. Trátase do poema intitulado «Na Morte de Castelao (Elexía)» [Alborada, nº 145, febreiro a abril de 1950], escrito canda aconteceu, en 1950; doutro escrito no primeiro cabodano, con epígrafe semellante «Na Morte de Castelao» [A Nosa Terra, nº 475, febreiro de 1951]; doutro que aparece en 1954 co título «A Castelao» [Alborada, nº 158, outubro de 1953 a xaneiro de 1954] e o cuarto, datado o 7 de xaneiro de 1956, que sae no sexto cabodano ano co encabezamento «Castelao…» [Alborada, nº 164, setembro a decembro de 1955].

Reproduzo deseguida os sonetos e o debuxo de Antón Zapata e os poemas de Xervasio Paz Lestón.


CASTELAO
I
Có corazón na destra e o lene ollar moi triste,
con verbo garimoso, de galeguismo cheo,
as súas arelanzas de pensador sereo
na i-alma da Nai Terra, como un druída, viste.
Sinxelo, nobre, cerne, máis bó que pancenteo,
adoura, quere, i-ama canto no mundo eisiste,
e, se poidera, aos lobos que Noso Chan resiste,
as portas redenzoras abríalles do ceo…
Non tén reviravoltas: ¡Tan soio dí verdades!
Seguramente, CRISTO, no lago Tiberiades,
chamáralle discépolo, irmán e nobre artista,
¡pois cando en soaves liñas, imaxens vai prasmando,
paresce que GALIZA n-un “film” fora pasando
pra que os irmáns migrantes a teñan sempre á vista!…
II
…Tal dixen fai des anos… Agora, triste, digo:
—Morréuse CASTELAO, o noso artista esgrevo,
e o corazón, de loito, por meu irmán eu levo,
pol-o sendeiro longo que n-esta terra sigo…
Eu séi que o seu esprito trasmigrador, amigo
—nas outas terras hirtas dos toxos e do acebo,
nas doces veiramares e pol-os vals de trevo—,
atopará a tenrura do maiternal abrigo.
Dos seus outos tesouros xa somos os herdeiros:
“GALIZA MÁRTER”, “COUSAS”, labregos e peixeiros,
deixáron-nos seu lapis e pénola, ispirados.
Non lonxe da Traxedia do CRISTIALOBO, agora,
por tí, gran CASTELAO, un gran xigante chora:
BOS AIRES… ¡GALICEIBE dos celtas emigrados!…

Antón Zapata García

Na Morte de Castelao

(Elexía)

Chora a terra de Galiza con amargo desconsolo

pol-o máis esgrevio fillo que surrío no seu colo

desde donde corre o Miño aos cantiles do Ortegal;

dos picoutos invernentos baixa a neve feita pranto,

carballeiras e pinales dan salaios de crebanto

i hasta o mar da costa brava canta triste funeral.

Das galegas efemérides será o sete de xaneiro

data infausta e luituosa nas calendas do vindeiro,

pol-o chan, de un a outro cabo, relembrada con delor:

¡tan inmensa foi a perda que sofrío a terra amada,

ao morrerlle o ilustre fillo, cando sofre asoballada

baixo a pouta sanguiñenta de satánico terror!

¡Desde os tempos bretemosos que esqueceu o calendario,

aldraxada como Cristo, sobe a patria seu Calvario

co madeiro sobre as costas i as espiñas sobre as sens;

seus engados e riquezas espertaron a cubiza

de outros pobos iñorantes da moral e da xustiza,

que buscaron de coutala pra roubarlle a honra e os bens!

Foi coutada e sometida, mais viveu en rebertía;

sóio os viles desleigados cometeron treidoría

contra o chan dos seus antergos refugando as tradicións:

¡os guerreiros que chegaron con arroutos de siñores

espalláronse no seo dos enxebres poboadores

e, paganos ou muslines, esqueceron suas nacións!

O galego, por ser libre, foi pastor ou foi guerreiro,

sementou as suas terras ou loitou contra o extranxeiro,

contra Roma, con Viriato, con Pelaio, aos musulmáns;

cando Europa agunizaba baixo a iglesia e o feudalismo,

en xuntanzas irmandiñas, fixo fronte ao despotismo

i arrasou moitos cobelos dos feroces lobicáns…

Cando os déspotas trunfaron, devorados da cobiza

antre loitas vergoñosas afundiron a Galiza

nos abismos de miseria co dereito do ladrón;

intre mouro aproveitado pol-a astucia de Sabela

pra coutarlle a libertade baixo a pouta de Castela,

vencedora da Frouseira pol-as artes da traición…

¡Catro séculos de somas para a patria aferrollada,

pero nunca sometida nin tampouco aniquilada!;

logo, a voz de rebertía lumiosa resonou

e, detrás das craras voces dos esgrevios precursores,

outros berros lles seguiron de valentes loitadores

que o eminente Castelao cô seu nome avencellou.

E ¡por fin!, no trinta e dous, crebantáronse as cadeas

e vorcouse a alegría pol-as vilas i as aldeas:

¡en Galicia houbo festexos coma nunca se verán!;

pero estaban acexando nas entranas dos infernos,

desatadas as potenzas máis escuras dos avernos

que ben pronto arrasarían de dolor o noso chan…

Novamente sofre e cala, baixo infame tiranía,

esperando que alborexe no hourizonte a luz do día

que alumée suas roitas entre as somas do porvir…

¡i aínda a Parca lle privou do seu máisimo guieiro;

do que había de guiala por grorioso derroteiro

pra gozar cos pobos libres das ledicias do vivir!

Abafante foi o golpe recibido por Galicia

–pol-a causa inmercesíbel da moral e da xusticia–

con a morte prematura de eminente compatrián,

mais berremos ¡sursum cordae! i emulémoslle a conduita

nidia, pura, inmaculada: ¡sua vida sempre en luita

pra que, ao fin, vivira a patria, grande e libre do mañán!

Apagouse para sempre seu celebro lumiouso

donde o xenio traballaba sin acougo nin repouso,

con divinas inquedanzas na sublime creación,

mais pervive seu esprito na manífica laboura

sin igual na nosa terra que, orgulosa, ela atesoura,

donde brila o pensamento latexante de paixón.

Debe ser dita laboura, para nós, seu testamento;

alí vive seu esprito feito idea e sentimento

e desde ela espalla luz nos vieiros do ideal;

nidias roitas siñaladas para os bôs e xenerosos

que terán de darlle a patria novos días xuvilosos

¡cal soñou o santo laico do galego santoral!…

Na Morte de Castelao

(Especial pra A NOSA TERRA)

Fois-o arquetipo esgrevio da raza nobre e forte,

que con broncíneo acento cantou o gran Pondal;

voiou cara ás outuras, bulrándose da morte,

trocado en astro fúlxido do espazo sideral.

¡A voz do gran guieiro pra sempre enmudecío,

mais, viven os seus feitos, que han de falar por él;

a luz do eixcelso esprito no eterno s-afundío

pintando nos vieiros mañífico ronsel!

A terrenal materia perdeu sua quentura,

despois de crueles horas pagadas ao delor

i-ó frio das estautas entrouse na envoltura

da mais pristina ialma que fixo o Creador.

¡Caieu o esgrevio artista cuia sin par grandeza

foi ofrecerll-ó povo seu inquedor xenial;

os mestres i-ós rapaces gustaban da beleza

bebendo as celtas linfas da fonte exceucional!

Tivo alma franciscana, viveu homildemente;

podendo ter fortuna, somentes quixo ser

da sua terra escrava un paladín valente

sin ver canto gañaba nin canto iba perder.

Descípolo d’Hipócrates, deixou a medicina

para vorcar nas artes o inquedo corazón

no que o sofrir da patria foi magoante espiña,

mais él trocou seus dores en fonte d-emoción.

Deus-enteiro a Galiza, con alma xenerosa,

sin ambiciós mezquiñas, decote puro e fiel;

e fixo seu camiño por senda delorosa

que muitos emprenderon, felices, detrás d-él…

Espallaba decote sua verba emocionada;

él era un humanista que amaba a libertá

non era dos qu-esquirben e nunca nos din nada

¡anque s’afunda en xurro i-esterco a humanidá!

Teceu as suas obras collend-os persoaxes

do povo verdadeiro, con alma e corazón;

nas vilas i-ás aldeias, en festas e romaxes

por eso n-eles pula con azos a emoción…

Cando, n-aquel agosto do trint-e seis maldito,

xurdío dos infernos o mostro ferrolán,

brotaron do seu lápiz e do papel escrito

os berros de xusticia, que nunca morrerán!

As “Estampas Galegas” i-“Atila na Galiza”

mentres a patria eixista, terán elas de ser

acusación sangrante no nome da xustiza

contr-ós caíns prevésos que, ó fin, han de caier.

(Na maxia dos seus ollos a luz vaise apagando,

xa casi non traballan o lápiz io pincel;

¡despois, un mal tremendo seu peito vai rilando,

“coma se fora un corvo” –según decía él–!…)

Foise o arquetipo esgrevio da raza nobre e forte

que con broncíneo acento cantou o gran Pondal;

voiou cara as outuras, bulrándose da morte,

trocado en astro fúlxido do espazo sideral.

Por tan esgrevio fillo salouca a patria escrava

dend-os mais áspros montes ó cabo fisterrán;

entoa tristes salmos o mar da costa brava

i-as fontes i-os pinales en queixas se desfan.

Xa acouga Castelao no triste cadaleito

con terra da Galiza, das carnes a carón;

¡quizais a rosa roxa pulase no seu peito

ao maternal contaito, con lírica emoción!

Mais, sesgáball-os beizos un ritus de amargura

pol-a terra aldraxada que arrastra seu delor;

mártir terra afogada nos mares da tristura,

qu-él quixo redimida por fraternal amor.

A Castelao

(No 4º aniversario do seu pasamento)

¡Sombra groriosa do inmortal guieiro!

¡Nidio facho de luz da amada Terra,

consumido no outar do sagrificio

coma holocausto de patriana ofreza:

Nesta data, de loito pra Galicia,

que anguriada e dorida, ela relembra,

hastra ti voian con negrentas alas,

en senxelo homenaxe, as miñas verbas!

Aló van, repetindo o xuramento

dos patrianos ao dar teu corpo a terra

sagrada que mandou o chan lonxano

pra que, en paz, acougaras cabo de ela.

Xuramento que, torpes desleigados,

por sobra de ambición ou de inconcencia,

parece que arrombaron nas penumbras

da sua probe psiquis egocéntrica.

¡Non merecen perdón eses perxuros

que mentras se feiraba a compravenda

andaban de xantares i entroidadas

côs xudas que venderon nosa Terra!

¡Y houbo quen pensou neles pra ofrecerlles

o tesouro sublime da tua herencia!…

¿Cándo adeprenderemos os galegos

a esculcar nos cornechos das concencias?

Os que se sintan “bôs e xenerosos”,

sin cobiza de mando ou de prebendas

deben coller basoura e D.D.T.

pra barrer de antre nós toda podremia.

Os tempos non están pra desemulos

de falsos figuróns ou de “eminencias”

que non saben manter craras condutas,

¡i hai que arrincar as mascras vergoñentas!

Aos que estén coa traición, hai que marcal-os

pra que, cando Galicia sexa ceiba,

afunda nos infernos sua memoria

coma premio â ruindade i â vileza.

E, qué seipan os héroes de estraperlo,

vendedores da España en porca feira,

que temos de loitar hastra ver libre,

nosa patria, de xugos e cadeas.

Que, irmandados, os pobos da penínsua,

en laboura austentosa ou encuberta

forxaremos a forza vencedora

das propias tiranías i as alleas…

Pois pra ben de Galicia, esgrevio mestre,

nestas horas cargadas de traxedia

brila nos corazóns dos bôs galegos

a luz da tua leición, decote acesa.

¡E temos de impedir que, os renegados

que a vida che arrincaran si puderan,

che rouben, morto, teu dereito â groria

de gran guieiro da nazón galega!

Castelao…

Dende teu pasamento, seis abafantes anos

remacharon os grillos da escravizada Terra.

Anos sin pan e lume, de carces e torturas

de morte ou de cadea!

¡De tremenda agonía baixo o tirán da España,

hoxe, vendida aos gansters das barras i as estrelas!

Aos gansters da Whit-House, que non aos de Chicago,

ao país da bomba “H”, finchados de soberbia.

Son seis anos que viron, da patria, hoxe invadida,

colmar sua traxedia

có sinistro perigro de sere convertida

nun mortal cimiterio da terra barrallenta.

Mouro presente grego que fixo a toda España

o xugo da Falanxe coas gadoupas noxentas

do imperialismo yanqui…

¡dos padriños de Hitler que cobizan sua herencia!…

¿Qué papeles xogamos os españoles libres

diante da vil infamia, da repuñante feira?

Coma vellas choronas, os máis guindan salaios

de tímida protesta

contra a “gran democracia”

das suas entretelas,

que nos feirou a todos por uns millóns de dólares

coma si se tratara de un fato de facenda.

Algúns botan cizaña contra os do propio bando,

con censurabre esquezo, con insensata afrenta

pra sagrada memoria dos mártires i os éroes

que caeron na patria por querer ter ideas;

pra sagrada memoria dos que inmortalizastes

nos xeniales diseños das “Estampas de Guerra”.

¡E mentras uns solaian coma vellas choronas

ou da “gran democracia” relamben a cueira,

a boca do Pentágono i a boca da Falanxe,

con soberbo desprezo, gargallan da parveza!

¡Qué falla nos fai hoxe desparecido mestre,

tua corporal presencia!

¡A tua i á de Azaña i a do mártir Companys,

pra libertar Galicia con toda Celtiberia!

¡Non hai quen avencelle nun monllo indestruíbre

a cantos teñen fame de patria sin cadeas…!

Qué falla nos faría

que soase tua verva

pra silenciar as gorxas dos inmundos batracios

que cantan sua victoria nas lamas das cañeiras.

Pra acalantar as gorxas dos que antes che lixaron

con rencorosas babas, cal repuñantes lesmas

na Galicia e no eisilio –que cobizan agora

falsificar tua obra, desfigurar tua herencia.

No chan nobre e fraderno de esta grande Argentina,

libre hoxe de tiranos e de invasións alleas,

relembrando tua morte pedimos pra Galicia

iguales libertades e igual independencia…

Dende a tua morada

das verdades eternas,

que a todos nos inspire teu luminoso numen

nestas sombrisas horas que atura a vella Suevia

para encaular conduitos

i escrarecer concencias!

Xervasio Paz Lestón

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Historia, Poesía, Política | Deixa un comentario

O nariz de Fiz, recensión de Carme Ferreira no suplemento Elos de Lectura

A profesora Carme Ferreira Boo asinou este luns, 11 de decembro de 2021, unha anotación na páxina do suplemento de Literatura Infantil e Xuvenil «Elos de Lectura», que coordina Blanca-Ana Roig Rechou, na sección «Tendencias» do xornal compostelán El Correo Gallego para dar conta da reedición da novela infantil O nariz de Fiz, na colección Árbore da Editorial Galaxia.

Reproduzo deseguida o comentario de Carme Ferreira, a quen agradecemos as súas palabras, que tamén se poden ler nesta ligazón.

Galaxia reedita, con ampliacións, O nariz de Fiz

É unha boa nova que a Editorial Galaxia decidise editar e recuperar a obra O nariz de Fiz (2020) do escritor Miro Villar (Cee, 1965) na súa colección “Árbore” dirixida a lectores de entre 10 e 12 anos que, desta volta, amplía o texto e conta coas ilustracións modernizadas de Emanuel Lomeña, substituíndo ás realizadas por Lola Lorente. Este divertido relato obtivo o V Premio de Literatura Infantil e Xuvenil Pura e Dora Vázquez, convocado pola Deputación de Ourense no ano 2008.

Villar bebe da contística popular para presentar un novo Polgariño, chamado Fiz, fillo dun matrimonio de labregos moi pobres, que, malia ser miope, miúdo e moi pequeno, ten un don especial, xa que conta cun excelente olfacto que lle permite saír vitorioso de emocionantes aventuras. Ademais de facer unha magnífica reescritura lúdica da narrativa de transmisión oral, tamén aproveita para denunciar o despoboamento do rural galego.

Carme Ferreira m.fboo@udc.es

Publicado en Infantil, Narrativa, Premios, Recensións | Deixa un comentario

Recensión ao poemario a ganancia e a perda, de Martín Veiga, en Grial 228

No último número, 228 (outubro, novembro e decembro do 2020) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un texto intitulado «Dicotomía da existencia», coa recensión ao poemario a ganancia e a perda, de Martín Veiga, editado por Faxtoría K de Libros Kalandraka, na colección de poesía «Tambo» que dirixe Luís Rei Núñez.

Este número 228 centra os seus contidos na análise especial de «Un século entre Nós», coa introdución «Centenario da revista Nós», que asinan María López Sández e Xurxo Martínez González, para daren paso aos artigos «A experiencia de Nós. Andar por fóra», do historiador Ramón Villares, e a seguir Olivia Rodríguez González asina «Nós como etiqueta na periodización literaria galega»; Emilio Xosé Insua escribe sobre «O catálogo da editorial Nós. Libros para unha Patria libre e culta» e Álex Alonso Nogueira pon o ramo con «As antinomias de Vicente Risco. Etnografía, literatura popular e política».

Na sección «Temas do noso tempo» aparece o artigo «A pandemia da COVID-19 en España» de Juan Jesús Gestal Otero. Na sección «Historia e memoria» publícase o artigo «Os números indoarábigos en Galicia», de Henrique Neira Pereira. E na sección «Documentos» Xosé L. Pastoriza Rozas asina a interesante achega «Servicio de Edicións, Publicacións e Traducións (SEPT). O antecedente de Galaxia».

Alén diso, neste novo número, as páxinas de creación narrativa traen a colaboración de Leticia Cunqueiro, e a poética uns textos inéditos da autoría de Manuel Seixas.

As habituais recensións literarias da sección «O espello das letras» complétanse co artigo «Carballo Calero, filólogo de Galaxia, con Grial», de Henrique Monteagudo.

Na sección «Crónica» o texto «Carta de Cork. A beleza natural de Irlanda que mira ao futuro», de Iago Méndez.

Deseguida a sección de «Literatura infantil e xuvenil» engade os artigos «Quen teme o lobo feroz? Contar sen medo», de Comba Camboi; «Medrar é aprender a fuxir das ditaduras. Unha proposta alén das lecturas obrigatorias», de Rosalía Fernández Rial; «O teatro para bebés. Unha modalidade emerxente», de María J. Caamaño Rojo e «Lecturas Compartidas-Aulas galegas. As lecturas que nos salvan en tempos incertos. Recursos e recomendacións para ler, ver e escoitar», que asina Anxos Rial Vidal.

A maiores na sección «Feminismos» escriben Carme Adán «As mulleres que miran ás mulleres que miran ás mulleres»; África López Souto «As caras ocultas da educación das mulleres» e Celia Pereira «Concepción Arenal e Clara Campoamor. Exemplos anticipados de sororidade».

Pechan o volume a sección de «Música» cos textos «O blues, tremer fronte á vida», de Javier Pardo, e «John Lennon, a memoria dun xenio rebelde», de Alberte Blanco Casal.

E finalmente a sección de «Artes visuais e escénicas» co texto «Trinta e cinco anos sucando o teatro galego», de Inma López Silva.

Velaquí o contido da miña recensión.

Dicotomía da existencia

a ganancia e a perda

Martín Veiga

Faktoría K de Libros Kalandraka, 2020. 104 páxinas

Un fragmento do verso “Wavering between the profit and the loss” do poemario Ash Wednesday, de T. S. Eliot, lectura recorrente no noso poeta, serve a Martín Veiga para lle dar título á súa última entrega, A ganancia e a perda, unha colectánea de poemas que unha “Nota do Autor” na derradeira páxina explica que “naceron da dúplice conmoción emocional de asemade experimentar a violencia ruín da perda e a promesa da ganancia máis fermosa”. A información adicional da lapela engade que a perda estaría representada por sufrir un ataque informático que borrou todos os seus arquivos persoais de moitos anos, mentres que a ganancia viría dada pola experiencia da paternidade. A primeira é explícita nestes versos de “Os abismos”: “os arquivos da perda; non ollei a marxe / desas sombras que no disco se ocultan / duro da memoria para non regresar“. A segunda faise presente en varios poemas, principalmente das partes primeira e última.

O libro continúa na liña culturalista tan devota para o poeta noiés, que o singularizaba dentro da promoción dos noventa e que o facía máis próximo da poética predominante nos oitenta, nomeadamente de poetas como Xosé María Álvarez Cáccamo ou como Paulino Vázquez, de quen foi alumno en oficio literario. Desta volta, mesmo na procura dunha arquitectura do poema moito máis formal do que atopamos nos seus anteriores títulos.

De feito, son sesenta poemas de catorce versos, nunha estrofa semellante aos sonetos brancos, mais sen preocupacións métricas, malia que abunden os hendecasílabos. E preséntanse nunha estrutura de seis partes de dez textos cada unha, aspecto que reforza a sensación de harmonía compositiva. Alén diso, todos os poemas do libro inclúen sempre as palabras “ganancia” e “perda”, exercicio estilístico que en ningún momento semella forzado, logrando que esa redundancia non abafe a atenta lectura.

A primeira decena “Onde o mundo brilla”, epígrafe tamén do sétimo dos poemas, vén introducida polos versos de Eusebio Lorenzo Baleirón e presenta o conflito entre a perda do tempo andado e a ganancia, esta ocupa boa parte dos poemas nos que se intúen a xestación e o nacemento da filla Aldara, unha celebración da paternidade que casualmente enliña este libro coa vivencia da maternidade na anterior entrega poética da colección Tambo, Feliz Idade, de Olga Novo. O equilibrio do universo, o agasallo ou a luz pura son imaxes que revelan o asombro e que dialogan coa memoria daqueles primeiros anos da propia infancia no mar da Bogalleira, no mar de Noia.

“Neste breve tránsito”, que tamén titula o último poema da segunda decena, introduce un verso de Emily Dickinson no pórtico e dialoga coas perdas de Antonio Gamoneda ou coa queima das follas de Robert Laurence Bunyon, porque nesta parte sobrancea o peso da poesía confesional e memorialística, coma balanza do tempo vivido.

“A ganancia e a perda”, título da terceira decena, con verso inicial de Giertrud Schnackenberg, recunca en aspectos comentados. De xeito sublime, ao noso ver, ensaia as interrogacións retóricas no poema que parafrasea outro verso de T. S, Eliot, “On the edge of a grimpen”. As palabras, os silencios, as fotografías, os arquivos, as paisaxes vividas (Monte Louro, Taramancos…), en definitiva, a experiencia da vida.

“Soñar con fósiles”, con verso introdutorio de Sylvia Plath, configúrase como a parte máis emocional do libro, pois un dos poemas centrais lembra o chorado profesor David McKenzie, medievalista e entusiasta galicianista, correspondente da RAG, quen tantas horas de conversa e de traballo partillou con Martín Veiga en infinidade de proxectos vitais e culturais, como o Irish Centre for Galician Studies. Nos poemas desta decena hai tamén unha fermosa écfrase da pintura de Turner ou evocacións de Allen Ginsberg ou Desmond O’Grady nos seus tránsitos por terras irlandesas, por esas mesmas paisaxes que agora acollen desde hai anos ao poeta noiés. Mais tamén o diálogo cos versos de Cunqueiro, de Mestre ou co cemiterio mariño de Paul Valéry, que anosou Antón Avilés de Taramancos, poeta de enorme influencia tamén en Martín Veiga, mesmo a nível poético pois coma concelleiro de cultura de Noia publicou a súa opera prima, Tempo van de porcelana (1990).

José Ángel Valente é o poeta escollido para incipit da decena “Fermento”, título tamén dun dos poemas, reincide na memoria e na fuxida do tempo como elo fundamental, un fío recorrente en toda a poesía de Veiga, salientando neste senso os textos “Os átomos do avó” e “Ondas dunha lagoa”, senllos epicedios da estirpe familiar. E novamente as paisaxes lembradas (Abruñeiras, Testal, Tremuzo…) ou un outro poema inzado de interrogacións retóricas como “Horas de desvelo”.

Finalmente a decena “Extinción da friaxe”, que titula tamén o segundo poema da serie, pecha o círculo e retorna aos momentos máis luminosos da nacenza de Aldara, coma os versos que confirman a prolongación desa estirpe: “hoxe vin no teu sorriso a miña nai / a sorrir” ou como o derradeiro poema que leva por título o nome da nena a quen se lle dedicou. Unha maneira de pechar a obra con esperanza, coa ganancia a trunfar sobre a perda, esas perdas que sempre nos han acompañar na vida.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Aramados, anotación do xornalista Marcos Manteiga

O xornalista Marcos Manteiga asina hoxe unha anotación na páxina da comarca de Ordes no xornal compostelán El Correo gallego para dar conta da publicación de Aramados, de Manuel García Gerpe, en tradución da nosa autoría.

Reproduzo deseguida o comentario de Marcos Manteiga, a quen agradecemos as súas palabras, que tamén se poden ler nesta ligazón.

Traducen a diáspora do avogado ordense Manuel García Gerpe ao galego

Marcos Manteiga

09 xaneiro 2021 /

ORDES. A editorial Alvarellos vén de reeditar en galego Aramados, a traducción da obra Alambradas, mis nueve meses por los campos de concentración franceses, do avogado ordense Manuel García Gerpe, e na que o autor reflicte o confinamento obrigado no país galo ao que eran sometidos os republicanos. Hai que lembrar que a obra inicial divulgouse no ano 1941 en Bos Aires, onde acabou emigrado García Gerpe (quen morrería con só 41 anos en 1949). O xurista foi, ademais, un dos persoeiros públicos de maior relevancia na vila de Ordes durante a Segunda República, onde Manuel Pazos o eleva a referente “político e cultural” da localidade. Alí, do mesmo xeito, conta cunha rúa que leva o seu nome. A edición de Aramados, que ten 164 páxinas, foi posible grazas a axuda do Concello de Oroso e da asociación cultural Obradoiro da Historia.

Publicado en Biografía, Documental, Fotografía, Historia, Narrativa, Política, Teatro, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade no 2021

GOLI”

Non é posible o caos nin a confusión ebria.

No aparente envurullo, brazolada de tanza,

aniña o fío fértil do amor dunha Ariadna.

Nunca esquezas a oferta que sempre che permite

saír do labirinto das augas para a vida.

De Gameleiros (2002).

Estamos a piques de lle poñer o ramo a este ano que, máis unha vez, trouxo novas doces e outras de máis amargor.

A pandemia do virus mudounos a pel e o sorriso, roubounos os abrazos e fíxonos (re)inventar maneiras de nos escoitar.

Outro virus pandémico, o neofascismo insolidario e xenófobo, inzou sen lle atoparmos vacina.

Porén cómpre saír(mos) do labirinto das augas lamacentas para a vida.

E todos os desazos que houber teñen que mudar en azos de esperanza no futuro.

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2021 que se achega para ti e a túa xente!

*E máis unha vez botei man dunha fotografía de Manuel Álvarez que acompaña ese poema do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).

Publicado en Arte, Efemérides, Fotografía, Poesía, Tradicións | Deixa un comentario