Poema (C): «La balsa de la Medusa», de Carlos Penelas

Poesía desde e para o confinamento. Máis unha vez e grazas ao meu caro amigo Manuel Suárez Suárez recibo outro poema inédito, acorde cos tempos que estamos a vivir, de Carlos Penelas (Buenos Aires, 1946), autor con raíces galaicas e con moita relación co noso País como se pode ler na autobiografía do seu propio sitio web.

Reproduzo deseguida o poema de Carlos Penelas, a quen coñecín brevemente anos atrás, en 1997, cando foi convidado a participar no Congreso de Poesía 50º Aniversario de Cómaros Verdes de Aquilino Iglesia Alvariño que se realizou en Vilagarcía de Arousa, onde presentou un interesante e ben documentado relatorio sobre «Poesía e inmigración en José Conde».

La balsa de la Medusa

Estoy en mi biblioteca.
Por la pequeña ventana miro una pared.
Sobre mi escritorio una cita de Dante,
un conjuro de la fugacidad y de la muerte.
Sé de la desolación en las calles,
de cisnes en canales venecianos,
y zorros deambulando en Trafalgar Square.
La aflicción ensombreció los caminos del Apóstol,
divinidades de invisibles designios.
Delfines en Cerdeña, miles de ciervos en Nara.
En Nueva York un fanático delirio
abandona voces impasibles.
Se cierran fronteras, laberintos, puertos.
En las villas miserias no hay agua
ni pianos ni magnolias.
Sólo desamparo y miradas tribales.
Me dicen que patrullan barrios,
que acecha el miedo, el suicidio, la bruma,
que el dolor habita en mezquinos lechos,
huérfanos de belleza y de estrellas.

Por la pequeña ventana de mi biblioteca
miro el velamen de una barca.

Carlos Penelas
Buenos Aires, 25 de marzo de 2020

Publicado en Poesía | Deixa un comentario

«Versos póstumos do mellor poeta do mar», por Xesús Fraga

Hoxe as páxinas de Cultura do xornal coruñés La Voz de Galicia recollen a nova intitulada «Versos póstumos do mellor poeta do mar» e asinada polo xornalista e escritor Xesús Fraga, para dar conta de que no 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a RAG fixo pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia. Unha nova que reproduzo na imaxe superior e que tamén recolle unhas palabras da miña conversa onte con Xesús Fraga. Velaí.

Publicado en Poesía | Deixa un comentario

O arquivo da Academia comparte a poesía póstuma de López Abente, no 142 natalicio do poeta


(Retrato de López Abente. Fonte: Arquivo RAG)

O longo proceso, de anos, de pescuda para a elaboración da edición literaria da Poesía Completa, de Gonzalo López Abente (Espiral Maior, 2012, en coedición coa Fundación López Abente), levoume tamén aos arquivos da Real Academia Galega, en tempos menos propicios para os fondos desta institución e que puiden consultar ás veces con demasiadas dificultades.

O proceso de modernización levado na entidade nos últimos anos propicia que, hoxe, no 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a RAG faga pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia. Unha nova que reproduzo deseguida, que me enche de satisfacción e que é de interese para as persoas amantes da literatura. Mágoa que veña a se producir nun momento no que a Fundación López Abente semella estar ferida de morte.

O arquivo da Academia comparte a poesía póstuma de López Abente

24/03/20| Actualidade

Tal día coma hoxe, o 24 de marzo de 1878, nacía en Muxía Gonzalo López Abente. O escritor participou no movemento de renovación da literatura galega promovido polas Irmandades da Fala con novelas como O diputado por Veiramar (1919) ou a obra de teatro María Rosa (1921) –estreada polo Cadro de Declamación das Irmandades da Coruña–, mais na súa obra sobresaen os versos que, en palabras de Vicente Risco, o converteron no mellor poeta do mar. A Real Academia Galega conserva unha boa mostra dun universo creativo que sempre tivo como epicentro a Costa da Morte, unha serie de textos autógrafos que permaneceron inéditos ata despois do pasamento do autor. A institución acaba de completar a dixitalización deste fondo documental, dispoñible na Rede a través do Arquivo Dixital de Galicia.

“[Gonzalo López Abente] foi sempre un namorado dos silencios de Muxía, dos poentes enxergados dende a soleira da Nosa Señora, dos calmos paseares polas praias e costas e as terras que a ilas deitan pautadas por os ríos calados. A xeografía poética de López Abente alóngase pouco, afonda moito e tén a Muxía por síntesis, chave e rosa”, despedíao Ramón Otero Pedrayo na necrolóxica publicada no Boletín da Real Academia Galega tras a súa morte en 1963. Proba deste retrato son os manuscritos do autor conservados na RAG, cuxo valor especial radica na súa natureza inédita. De feito, a partir deles fixéronse dúas das edicións póstumas de López Abente.

Co gallo do Día das Letras Galegas que lle dedicou, a Academia editou en 1971 o poemario Monza de frores bravas para Nosa Señora da Barca, quince composicións dedicadas á virxe muxiá que Gonzalo López Abente lle entregara ao académico e daquela presidente da institución, Sebastián Martínez-Risco, en 1960. Catro décadas despois sairía do prelo Bretemada, unha edición ao coidado de Miro Villar que reproduce cen poemas escritos entre 1917 e 1922. O fondo documental do creador de Muxía na RAG inclúe tamén outros poemas que foron igualmente dixitalizados, completando así o traballo previo de catalogación e descrición desenvolvido polo arquivo.

(Fragmento do manuscrito do poema “A oferta”, de Monza de frores bravas para Nosa Señora da Barca. Fonte: Arquivo da RAG)

A TEMPESTADE
(…)
A rexa tempestade, o vento fero
e o mar que se retorce e ruxe de ira
non son capaces de torcer a senda
que sigue a barca miña.
É forte o corazón, o brazo é forte
i-o amor mais forte ainda.
Corre ben, negra barca, que o meu faro
coma unha estrela brila!
Meu amor, meu amor,
cara ti vou axiña!

Fragmento do poema “A tempestade”. Reproducido a partir do mecanoscrito de Bretemada

Fragmento do poema “A tempestade”, parte de Bretemada. Fonte: Arquivo da Real Academia Galega

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Teatro | Deixa un comentario

Mensaxe de Audrey Azoulay, Directora Xeral da UNESCO, co gallo do Día Mundial da Poesía, 21 de marzo de 2020 (Versión galega)

Máis unha vez, neste 21 de marzo do 2020, no vinte e un aniversario do Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa Directora Xeral, Audrey Azoulay. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. A Mensaxe, que inclúe citacións literarias de Franz Kafka ou de John Felstiner, inclúe uns verso do primeiro poeta mapuche candidato ao Nobel de Literatura, Elicura Chihuailaf. Velaquí.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2020 (Versión galega)

Retomando o fío das palabras do novelista Franz Kafka, cando escribiu que “Un libro debe ser o machado que fenda o mar conxelado no noso interior”, John Felstiner, profesor de Stanford, pregúntase no título do seu libro: Pode a poesía salvar a Terra?

“Por que apelar aos praceres da poesía cando chega o momento de responder cun envite? A resposta empeza polo individuo: é o individuo quen fala polos poemas e a quen os poemas falan. Do noso interior, un a un, pode xurdir a vontade de actuar. Xa que somos o receptor da beleza e da forza dos poemas, temos a oportunidade de recoñecermos e alixeirarmos a pegada que deixamos nun mundo onde só a naturaleza ten unha importancia vital.”

A orquestración das palabras, o colorido das imaxes e a contundencia dunha boa métrica outórganlle á poesía un poder sen parangón: o poder de extraernos do cotián para lembrarnos a beleza que nos rodea e a resistencia do espíritu humano.

Este ano, no que poñemos punto final ao Decenio das Nacións Unidas sobre a Diversidade Biolóxica e inauguramos o Ano Internacional da Sanidade Vexetal das Nacións Unidas, a UNESCO rende tributo a poetas do pasado e do presente que loitaron e loitan pola diversidade biolóxica e a conservación da natureza.

Aínda que a protección da diversidade biolóxica é un tema que apenas agora empeza a calar na sociedade, os poetas levan milleiros de anos animando o lector a apreciar a beleza do mundo natural. O amor, a morte e a natureza son quizais os temas máis frecuentados pola poesía. De Garcilaso de la Vega a Victor Hugo, de Aleksandr Pushkin a Sarojini Naidu, desde sempre o poeta recoñeceu e honrou unha profunda vinculación entre as emocións humanas e a riqueza do contorno.

Ultimamente as/os poetas comezaron a utilizar a súa memoria cultural e as súas preocupacións ecolóxicas para daren testemuño do cambio climático. Coa súa obra estes “ecopoetas” sitúan o patrimonio natural e cultural no centro do debate político e fan del unha cuestión de supervivencia. O poeta mapuche contemporáneo Elicura Chihuailaf expresa con poderosa elocuencia este vínculo entre saber indíxena e protección dos ecosistemas:

Aprendo daquela os nomes das flores e das plantas.
Os insectos cumpren a súa función.
Nada está de máis neste mundo.
O universo é unha dualidade,
o bo non existe sen o malo.
A Terra non lle pertence á xente.
Mapuche significa “Xente da Terra”. (1)

A poesía aniña no máis fondo do que somos, mulleres e homes que conviven no mundo de hoxe, abeberándose no legado das xeracións pasadas e custodiando este mundo para os nosos fillos e netos. Ao celebrarmos hoxe a poesía, celebramos a nosa capacidade de loitar unidos pola diversidade biolóxica como “preocupación común da humanidade” e como parte integral do proceso de desenvolvemento internacional.

(1. De “La casa Azul en que nací”, Recado confidencial a los chilenos, Elicura Chihuailaf, 1999)

Pódese descargar de balde premendo na ligazón do título, do portal Memoria Chilena)

Publicado en Efemérides, Poesía | Deixa un comentario

O poema “Días de wolframio” en #apuntamentosvisuais

O poema “Días de wolframio”, do meu libro Equinoccio de primavera (Ferrol: Sociedade de Cultura Valle Inclán. Accesit do Premio Esquío, 1998) protagoniza un dos primeiros #apuntamentosvisuais en educación que puxo en andamento @GZvisual, desta volta da man de @diana_pastoriza, con motivo da celebración do Día Mundial da Poesía.

Obrigado, moitas grazas pola (re)didusión e por esa plástica diáfana.

Publicado en Arte, Efemérides, Poesía | Deixa un comentario

«Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz». Por Xosé María Rei Lema

A edición dixital do xornal La Voz de Galicia-edición de Carballo publica un excelente artigo do filólogo Xosé María Rei Lema para lembrar o 75 aniversario do pasamento do poeta e crego Matías Mª. Escariz Méndez, home que tivo moita vinculación co territorio da Costa da Morte e despois coas terras do Morrazo.

Este texto do noso amigo Chema Rei Lema é o achegamento biográfico interesante a un autor pouco coñecido e divulgado e do que a súa obra aínda agarda o rescate, co decidido apoio dalgún dos concellos costeiros (Cee, Muxía ou Fisterra) cos que tivo vinculación.

En abril de 2016 nesta bitácora publiquei a anotación intitulada «”O cerro d’o Pindo”, un poema de Matías M. Escariz Méndez na revista Finisterre (1928)» para dar conta dun texto poético que exhumara o historiador Luís Lamela García e da que reproduzo o seguinte parágrafo:

«Teño escrito algún breve artigo sobre este párroco literato na edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia e tamén o teñen feito o amigo poeta Modesto Fraga e Xosé María Rei Lema, que escribiu un Dicionario de Escritores da Costa da Morte, mais a persoa que mellor coñece a biografía e a obra de Matías Mª. Escariz Méndez é sen dúbida a profesora e investigadora Xulia Marqués Valea, que compilou a maioría da súa obra (aínda sen publicar e que o Concello de Fisterra debería promover), e que tamén lle dedicou varias páxinas no volume A literatura galega no xornal “El Compostelano”: 1920-1946 (Santiago de Compostela: O Correo Galego, 1999).»

E, con licenza do autor, reproduzo deseguida o artigo de Xosé María Rei Lema.

Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz

Estivo ao fronte de varias parroquias muxiás e publicou as súas composicións en xornais e revistas

Chema Rei Lema
15/02/2020

O pasado 8 de febreiro fixéronse os 75 anos da morte de Matías Escariz, un dos nosos poetas máis prolíficos e tamén dos máis descoñecidos. A pesar de que xa fora reivindicado hai tempo nestas páxinas por Miro Villar ou Modesto Fraga, este crego «fisterrán» continúa no esquecemento e a súa obra espallada por revistas e xornais. Aproveitando esta data significativa dos 75 anos da súa desaparición, imos botar un pouco de luz sobre a súa figura.

Matías María Escariz Méndez naceu o 12 de decembro de 1881 en Buenos Aires, na emigración na que casaran seus pais. El, Francisco Escariz Canosa, natural de Denle, na parroquia fisterrá de San Vicente de Duio, o menor de seis irmáns dunha familia con fondas raíces nesta freguesía. Ela, María Méndez Gundín, orixinaria do lugar da Catuxa, da parroquia de Santiago de Arteixo, tamén a menor dos cinco irmáns desta familia con orixes en varias parroquias arteixás. Con pouco máis de cinco anos, o pequeno Matías vén para Galicia con seus pais: o 10 de abril de 1887 desembarca no porto de Vigo o vapor Graf Bismarck que os trae. Aséntanse na vila de Corcubión, onde a familia Escariz Méndez recibe a chegada de Josefa Francisca o 27 de febreiro de 1890, mais a alegría dura pouco e o 6 de maio dese mesmo ano falece a pequena.

O noso protagonista xa mozo vai ir para Santiago cursar a carreira eclesiástica. Expedíronlle o título de tonsurado en decembro de 1903, o de subdiácono en xaneiro de 1906 e o de diácono en abril deste ano. O 20 de xuño de 1906 é nomeado ecónomo de San Xoán de Bardullas e unidos. O 26 de outubro toma posesión desta parroquia muxiá, xunto coas de Santiso de Vuiturón e Santa Locadia de Frixe. Aquí vai estar ata que a comezos de 1914 é destinado ao concello da Estrada, en concreto a Santa Cristina de Vea. Sete anos botou nela ata que volve á súa terra, pois en febreiro de 1921 destínano ás parroquias de San Vicente e San Martiño de Duio, onde desenvolvería unha ampla actividade, que mesmo traspasou fronteiras (foi socio das entidades bonaerenses ABC de Corcubión e Finisterre en América), e foi aquí onde comezaría a súa produción literaria.

Guerra civil

Tivo que abandonar as parroquias fisterrás por supostos «problemas veciñais» e vai ir para Santiago en outubro de 1930, como capelán do Asilo das Oblatas. A pesar de que estivo menos de dous anos na cidade compostelá, a súa actividade foi moi intensa, tanto relixiosamente (foi nomeado Cronista da Orde Terciaria dos Franciscanos) coma no campo literario. En xuño de 1932 envíano para Betanzos, como capelán do Asilo de Ancianos Desamparados García Hermanos, onde estará ata que volve á súa comarca. A Guerra Civil colleuno como ecónomo de San Cibrán de Vilastose, en Muxía, pero en 1940 xa estaba de novo nas Mariñas, pois aparece como capelán das monxas de Meirás (Sada), onde nese mesmo verán oficia unha misa á que asiste Carmencita Franco. Aquí botou polo menos dous anos, ata que nos sorprende a súa presenza como capelán da Comunidad de Hijas de Nuestra Señora de Cangas de Morrazo no momento da súa morte, o 8 de febreiro de 1945.

Este percorrido pola súa traxectoria profesional como sacerdote vai ter moita importancia tamén no campo literario, pois boa parte da súa produción reflicte os lugares nos que habitou. Como dixemos foi un autor moi prolífico, pois del temos constancia da publicación de 150 poemas, dos que 104 son en galego e 46 en castelán, ademais de tres contos breves en galego. E todo nun espazo de pouco máis de sete anos, pois as primeiras referencias son de 1928, cando comeza a publicar na revista bonaerense Finisterre, voceiro da asociación de emigrantes fisterráns. Será a mediados de 1929 cando inicie a colaboración na súa publicación de cabeceira, que vai ser o xornal El Compostelano. No desaparecido medio santiagués vai editar un total de 127 poemas (catro deles repetidos), dos cales 86 son en galego e 41 en castelán. Eses 86 poemas en galego convérteno no autor que máis poemas publicou na nosa lingua neste xornal entre 1925 e 1936, segundo os datos que ofrece Xulia Marqués no seu libro A Literatura galega no xornal El Compostelano (1920-1946), no que tamén elabora unha pequena biografía de Matías Escariz. A colaboración con este periódico foi ininterrompida ata marzo de 1935. Con todo, en 1941 aparecería un poema titulado A Galicia (O derradeiro Adiós de Pérez Lugín) coa seguinte anotación: «Optó al premio Pérez Lugín» -galardón creado pola Asociación da Prensa da Coruña para premiar o mellor traballo literario que enxalzase a Galicia-, pero que non era senón unha versión dun anterior titulado O derradeiro adiós de Murguía. En El Compostelano tamén publicaría entre 1931 e 1934 outros escritos en castelán referidos a cuestións relixiosas, moitos deles agrupados baixo os títulos xenéricos de Carta a un Terciario Franciscano ou Carta a un infiel.

Unha segunda publicación de referencia para Escariz era a prestixiosa revista viguesa Vida Gallega, na que deixou entre 1929 e 1934 un total de 81 poemas (61 en galego), moitos deles compartidos co xornal santiagués. A súa produción tamén chegou á Arxentina, pois xunto coa citada revista Finisterre, deixou a súa pegada en publicacións como Céltiga, Boletín Oficial de la Sociedad Nueva Casa de Galicia, Revista Oficial del Centro Gallego de Avellaneda ou Betanzos. Centro Cultural Betanzos. Incluso o atopamos na madrileña España Marítima, así como no ourensán La Zarpa e en La Voz de Galicia.

A temática que domina nas súas composicións é a relixiosa, tanto na súa vertente de fervorosa fe, como na máis lúdica das celebracións de festas e romarías. Xunto a ela hai que subliñar o seu gusto polo costumismo e a exaltación da paisaxe que o rodea (con predominio das terras fisterrás, compostelás e mariñás). Mais tamén ten varias composicións nas que incide na temática social e mesmo lingüística e política, sobre todo nos tempos da II República, como ese poema dedicado ás Mocedades Galegas ¡Arriba, Mociños!, ou en ¡¡Meu pobo gallego, esperta!!. Dentro da temática paisaxística, a súa terra fisterrá aparece en poemas como ¿Por quén chamar?, A vila de Cee, O Santo Cristo de Fisterre, ¡Corcubión!, Pregaria á Virxe d’a Xunqueira, como tamén reflicte actividades propias da nosa zona, como o traballo no mar ou O panillo.

En definitiva, unha ampla produción poética, que aínda que non destaque pola súa alta calidade, si é mostra dun eloxiable labor literario dun escritor de noso que non debe quedar perdido no esquecemento.

Publicado en Estudos literarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXX): «Bazarra, un topónimo singular do noso territorio»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha cala na nosa toponimia costeira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Bazarra, un topónimo singular do noso territorio

Resultan encomiables e meritorios os recentes labores de investigación e de divulgación en materia de toponimia realizados polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG), que perseguen a recuperación e a conservación da nosa memoria colectiva nese ámbito.

As diferentes liñas de traballo abranguen varias iniciativas, como a campaña de charlas denominada Toponimízate, que xa visitou concellos como Mazaricos e Muxía, centrada na difusión da toponimia local e en ensinar o funcionamento da aplicación Galicia Nomeada. Este recurso, dispoñible nunha versión de escritorio e tamén nunha aplicación para móbiles Android e iOS, posibilita que calquera persoa faga chegar topónimos ou microtopónimos da súa contorna. Todas as propostas das persoas usuarias da app contarán coa obrigada supervisión dos especialistas do Seminario de Onomástica da RAG. Ese espazo virtual permitirá xeorreferenciar os nomes do territorio e poder acompañalos de fotografías, textos e gravacións coa súa pronuncia, lendas asociadas ou descricións.

A maiores, tamén serán material para alicerzar a chamada colección Terra Nomeada, na que até hoxe viron a luz os volumes dedicados aos topónimos de Ames, Agolada, Trabada, A Estrada e Begonte e Rábade.

No meu/noso territorio da infancia e da mocidade sempre nos causou fascinación o singular topónimo Bazarra da miña parroquia natal de Toba (Cee), un topónimo hoxe de sobras escoitado grazas a que unha gasolineira, que o pasado ano celebrou o 50 aniversario nesa ubicación, decidiu con excelente criterio preservar o nome do lugar.

Para nós posúe ademais outra significación emotiva, xa que nos tempos de estudo nas diversas facultades compostelás quen fixemos a viaxe centos de veces nos autocares, lentos, na daquela empresa “Finisterre”, ao chegarmos a Bazarra viamos por vez primeira a ría, o Mar. Era a constatación de que xa estabamos de novo na casa familiar.

A singularidade de Bazarra como topónimo pódese consultar no portal Toponimia de Galicia, onde é o único resultado en todo o territorio galego (ver imaxe superior). Máis feraz é a procura na Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega (ILG), que documenta 251 apelidos Bazarra, coas maiores porcentaxes nas localidades de Porto do Son, con diferenza, Muros e Noia, só superadas polas cidades en números absolutos, por razóns obvias derivadas da emigración rural ás áreas urbanas. (ver imaxe inferior)

O meu interese polo topónimo levoume a consultar con dous grandes especialistas na disciplina. Pregunteilles cal podería ser a súa orixe ou o seu significado? E engadía, a xeito de hipótese, talvez “lugar alto”, pois desde ese lugar, á entrada de Cee, pódese ollar toda a ría de Corcubión. Ou tería que ver con algún patronímico?

Gonzalo Navaza, profesor da Universidade de Vigo, escritor e tradutor, con moitos recoñecementos, era unha das persoas idóneas pois entre a súa obra están varios traballos sobre toponimia, entre os que salientan Fitoponimia galega (2006), Toponimia de Catoira (2007) ou O nome dos lugares. Saiáns (2011), ademais de facer parte da Asociación Galega de Topinimia e da Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia, que ditamina a oficialidade.

Navaza, sempre cauteloso nas súas sabias interpretacións, fíxome chegar a súa opinión:

“Así de entrada non che podo dicir nada con seguridade, pero hai unha raíz prerromana bac- ou bac(i)- (eu creo que debe de ser prerromana, pero tamén hai outras hipóteses, mira o que di Corominas para BACÍA) presente en derivados que serven para denominar concavidades e recipientes: o propio bacía (castelán, galego, portugués, catalán e tamén con parentes en occitano, en francés, en italiano….; en castelán é ben usual o seu derivado bacinilla), e en galego bazoca, bazoco, bazanca, ademais doutras variantes con alteración da pretónica, bizoca, buzaca, buceta, bozoca, etc., se cadra con interferencia dos derivados de bucio e doutras familias léxicas; talvez teña relación con eles bazuncho etc. O portugués miñoto ten un BASSA (supoño que sería mellor grafía BAÇA) co significado de TINALHA (tómoo dun traballo sobre léxico minhoto que hai na Revista Lusitana XXIX, páx 249; está a revista enteira na web, no portal do Instituto Camões)… Coñezo in situ algúns topónimos galegos Bazoca, Bazanca (publiquei un breve comentario sobre eles nun estudo da toponimia de Rebordechán, en Crecente) e As Bizocas (onde está o IES do Grove) e son sempre terreos con concavidades que se encharcan coas chuvias… os sufixos –oca, –anca son frecuentes no léxico prerromano, e o mesmo pasa con –arro/–arra… É moi verosímil que tamén a raíz sexa prerromana… En conclusión, creo que ese Bazarra ha de ser topónimo prerromano e que fará referencia a algunha concavidade que se encharca. Dis que está nun alto, pero iso non quita para que haxa (ou que houbese no pasado) unha depresión no terreo que se enche de auga no inverno…”

Convoquei tamén o parecer do profesor e latinista, tamén escritor, Fernando Cabeza Quiles, quen neste ámbito é autor de obras fundamentais como Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (1992); Os nomes da terra: topónimos galegos (2000); Toponimia de Galicia (2008); A toponimia celta de Galicia (2014) ou Toponimia da Estrada (2018).

Cabeza Quiles concorda sobre o que di Navaza sobre o topónimo Bazarra, a partir dunha posible base prerromana *BAC ou BAC(I), ‘depresión, oco, concavidade’. Unicamente matiza: “pero, máis que a unha pequena depresión de terreo que se enche de auga no inverno, penso que Bazarra alude a un fondal máis grande. Tamén considero que o nome da súa parroquia matriz, Toba, se pode referir á mesma depresión orográfica noutro dos seus puntos. O tal fondal podería ser o que ocupa o lugar de Toba de Abaixo e a area recreativa, especialmente onda os muíños. Para isto que eu che digo colla forza e verosimilitude, os lugares de Toba de Abaixo, a area recreativa e Bazarra (o primixenio, pois supoño que hoxe a aldea estará estendida) terían que estar próximos ou moi próximos entre si. Tamén podería suceder que o topónimo Bazarra se refira a algunha encosta ou terreo en pendente da depresión, que se ve moi ben, segundo creo recordar, dende o lugar de Toba de Arriba. En toponimia os conceptos de fondal e encosta, que forman parte da mesma realidade orográfica, poden aparecer nomeados nun mesmo nome de lugar ou, loxicamente, en dous próximos entre si, como poden ser Bazarra e mais Toba.

E non quixera poñerlle o ramo a esta anotación, sen reproducir aquí un poema no que o noso Bazarra está mencionado. É da autoría de Harry Almela (Caracas, 1953) e fai parte desa monumental escolma de poemas que citan a Fisterra que ten atesourado e compilado con rigor o poeta fisterrán Alexandre Nerium, a quen lle agredecemos o seu inmenso labor aínda non recompensado coa publicación. Velaquí o poema de Almela:

DIÁLOGO DE VIAJEROS

Contigo me gustaría recorrer cualquier ciudad.
Conocer las ternuras de Tiziano y Caravaggio, por ejemplo,
el puente de los suicidas en Paris,
o los grises campos del último exterminio
en Kosovo o en Kampala,
Tiananmen o en Auschwitz, no recuerdo.

Los viajeros son almas en pena,
sin patria y sin dioses.
Recorren nocturnos los caminos del alba
mientras cantan los gallos en el techo del mundo.

Y él respondió:
si te encantan los paisajes indecisos,
los celajes detenidos para siempre,
preferiría llevarte al sitio del brumario,
el mes del siempre jamás,
en la bahía gris y extensa de una ría.

Iniciaríamos en Muros, por ejemplo,
donde un bus hambriento nos aguarda.
Pasaríamos a Gándara de los pescadores,
luego a Caldebarcos de las gaviotas frías
en cuyas fauces feroces mueren los peces.

Nos alimentaríamos de cangrejos marinos
que traerían las sirenas.

Luego en Pindo huiríamos nocturnos
de las brujas marinas,
y en Ezaro de los erizos.

En el pueblo de Cee buscaríamos la casa del poeta,
en Bazarra, el ático de las torres bermejas
y en el camino a Calcoba,
el hórreo limpio y libre entre los campos.

Y al final, en la punta del cabo en Fisterra,
preguntaríamos al oscuro mar de los Sargazos
dónde queda el hogar de los dragones.

Publicado en Estudos literarios, Lingua, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXIX): «Lecturas costeiras: O dolmen de Dombate na nosa literatura»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión da obra Antoloxía de Dombate. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O dolmen de Dombate na nosa literatura

Antoloxía de Dombate
AA. VV.
Deputación da Coruña, 2019, 82 páxinas

Vén de publicarse, cos habituais problemas de distribución en obras editadas por organismos oficiais, unha Antoloxía de Dombate, en edición non venal, na que se compilan dezaseis textos de catorce voces en orde cronolóxica, que van desde “O dolmen de Dombate” (Imp. y Lib. de E. Carré: 1895) de Eduardo Pondal até “O dolmen de Dombate” (Poemas que non foron ó lume: 2018), de Matilde Vilariño, pasando por Cándido Pereira Santos; Antón Zapata García; Manuel María; Xosé Luís Méndez Ferrín (en dúas ocasións, con senllos fragmentos das súas novelas Arnoia, Arnoia e Bretaña, Esmeraldina); Xoán Babarro; César Antonio Molina (tamén en dúas ocasións, primeiro o poema “Dombate” do libro O fin de Fisterra. S. C. Valle-Inclán: 1988, e despois un fragmento do ensaio Todo se arregla caminando. Ed. Destino: 2016, sexta entrega das súas memorias de ficción); Xelucho Abella; Alberte Suras; Manuel Rivas; Rafael Lema; Perfecto Varela Vázquez e Rosalía Fernández Rial, para totalizaren oito poemas e oito textos en prosa, dous destes últimos en castelán (de César Antonio Molina e de Perfecto Varela).

O primeiro que sorprende nesta interesante crestomatía é a ausencia de autoría, pois non aparece ningún nome coa responsabilidade da edición literaria, xa que despois da fermosa capa con fotografía do dolmen asinada por Vidal, Cabana, aínda que o fotógrafo José Vidal García (1900-1988) era oriúndo de Laxe, veñen dous paratextos institucionais, unha páxina co «Saúda» do presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, que reivindica a importancia de conservar este tipo de monumentos, e un «Prólogo» de dúas páxinas que asina Xesús Soto, Deputado de Patrimonio do mesmo ente, moito máis literario, con referencias a Otero Pedrayo, mais tamén a Murguía, aos autores do Seminario de Estudos Galegos e da Xeración Nós e a artistas plásticos como Castelao, Cebreiro, Urbano Lugrís, Seoane, Asorey, Raimundo Patiño ou Díaz Pardo. Neste limiar sinálase que a antoloxía foi promovida polo Concello de Cabana de Bergantiños, polo que pode intuírse a man compiladora de Ángel Eiroa, guía turístico do Dolmen de
Dombate nos últimos anos.

De feito, con outra maquetación, o propio Concello de Cabana de Bergantiños puxo en mans da Editorial Caleidoscopio esta mesma Antoloxía de Dombate a un prezo reducido, para que poida chegar a un maior número de persoas interesadas.

Outras ausencias son os criterios para facer a escolla dos textos que figuran e a inexistencia de calquera anotación das fotografías que os acompañan, pois estas imaxes ben merecían a datación e a descrición, hainas históricas con visitantes do SEG e hainas actuais de actividades escolares, de xogos populares ou de concertos que tiveron como escenario a contorna do dolmen.

Malia estas máculas, de doada rectificación en futuras reimpresións, a Antoloxía de Dombate cumpre ben cos obxectivos de divulgación e posta en valor deste singular monumento megalítico, unha anta que mesmo deu nome á lonxeva colección de poesía de Galaxia.

Un labor de difusión, con referencias á literatura, que encetara Xosé María Lema Suárez na súa guía Polas antas e mámoas da Costa da Morte (Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemEsCom. Vimianzo: 2006), da que existen edicións en español e en inglés e que a entidade tamén dispoñibiliza para descarga de balde nesta ligazón:

http://semescom.gal/polas-antas-e-mamoas-da-costa-da-morte

http://semescom.gal/arquivos/libros/pdf/antasmamoas.pdf

Publicado en Antoloxías, Historia, Lendas e mitos, Narrativa, Poesía, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

Os exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías de Manuel Álvarez, viaxan para Abegondo e A Coruña

As persoas que seguen esta bitácora ou a miña conta de Twitter @MiroVillar puideron participar no sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros (2002), con fotografías do guardés Manuel Álvarez, en fermosa edición xa descatalogada por Xerais, para así celebrarmos un novo ano 2020 e tamén para celebrarmos que esta bitácora leva xa 1343 anotacións desde que naceu (28 de xuño do 2011).

Para participar había que lle dar axeitada resposta a esta sinxela pregunta:
«Lindo», un dos poemas de Gameleiros principia co verso de prestado Roubáronnos o vento. A quen lle debemos a súa autoría orixinal?

a) Álvaro Cunqueiro
b) Rosalía de Castro
c) Alexandre Nerium
d) Manuel Antonio
e) Rafa Vilar

Resposta
As respostas debían enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal,
nun chío coa palabra-chave ou hashtag #LindoGameleiros
ou nunha mensaxe directa dirixida á conta de twitter @MiroVillar

A resposta axeitada obviamente era d) Manuel Antonio.

E houbo 18 respostas que bateron no cravo. Moito me agradaría que todas elas recibisen exemplares do libro Gameleiros mais non era posible e foron sorteados dous entre todas as respostas atinadas. Cada exemplar leva a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que o gañador ou gañadora sinale e esas dúas persoas favorecidas polos fados foron:

@loli_manteiga (Loli Manteiga Gómez, Abegondo), a través do Twitter.
@anxoma (Xosé Manuel Pérez Álvarez, A Coruña), a través do Twitter.

Obrigado, moitas grazas a todas as persoas que participaron no sorteo.

E moitos parabéns ás dúas persoas premiadas e a gozardes coa lectura!

Publicado en Fotografía, Memoria Literaria, Poesía, Tradicións | Deixa un comentario

Recensión á biografía Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, de Miguel Anxo Seixas Seoane, en Grial 223

E tamén nese último número, 223 (xullo, agosto, setembro do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, na sección intitulada «O espello das letras», nese artigo intitulado « Dúas biografías: Castelao e Dieste», aparece a segunda sobre o volume Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane. Velaquí:

Castelao. Construtor da nación
Tomo I. 1886-1930

Miguel Anxo Seixas Seoane

Vigo: Galaxia, 2019, 1332 páxinas

Baldomero Cores titulou «Unha biografía perenne» un artigo en La Noche (11-04-1953) para falar das dificultades do xénero e das bondades das obras biográficas escritas por Stefan Zweig, que naquela altura xa escribira máis dunha ducia. Cores sinala que as biografías de Zweig son froito da portentosa cultura dun home apaixonado. E así podemos considerar Castelao. Construtor da nación de Miguel Anxo Seixas, quen xunta unha inconmensurable erudición e a paixón dunha entrega a un inxente labor de “andar ás crebas” durante vinte anos.

Unha angueira así, sintetizar a vida e a obra dun persoeiro da dimensión de Castelao, obriga a que o biógrafo tivese que facer sucesivas reformulacións para poñer orde e concerto na enorme cantidade de documentación, primeiro para lla entregar á Fundación Castelao, da que é vicepresidente, e logo para envorcar todo ese coñecemento nunha magna Tese de Doutoramento, á que precederan outras obras sobre o rianxeiro como Castelao pintor (Galaxia, 2006) ou artigos nas colectivas Para ler a Castelao (2000) e Galicia, o sorriso de Daniel (2004) ou comisariando exposicións como a recente “Castelao maxistral”.

Sobre a complexidade da tarefa reflexiona Seixas na Introdución, comparándoa cunha nao coa súa obra morta visible e a súa obra morta invisible e moito máis grande. Tamén nos ofrece unha interesante síntese das biografías escritas no noso País desde a que considera inaugural, Murguía (1933), de Vicente Risco.

Este primeiro tomo estrutúrase en nove capítulos, sen título e de desigual extensión, enmarcados sempre entre dous anos, ás veces precedidos dunha fotografía, e que inclúen varias epígrafes con encabezamentos máis precisos e rematan cunha vaga oceánica de notas. Un Apéndice gráfico final completa este longo percorrido. E o contido de cada capítulo non se cingue tan só aos episodios da vida de Castelao, arrequentándose co repaso histórico da sociedade contemporánea, na vida civil, no político, no social ou no cultural, poñamos por caso cando se cita o escaso número de libros en galego que cada ano se publican.

De feito, nos dous primeiros (1886-1895; 1896-1899) os datos sobre o propio Castelao representan unha mínima porción, malia sabermos que comeza a escribir e a riscar debuxos na escola particular do seu tío antes de ingresar na pública aos sete anos. Porén inclúen moitos antecedentes familiares e sobre todo describen a vila rianxeira (poboación, economía local…) e a configuración administrativa do estado, un Reino de España católico confesional, castelán, centralista e castrense, cunha Galicia subsidiaria. Feito que explica moitas cousas, como a emigración de seu pai Mariano ao territorio da Pampa arxentina. Seixas nunca cita un dato que non poida documentar, así a correspondencia epistolar entre pai e nai testemuña como en 1896 se reencontran en Buenos Aires e o neno coñece o proxenitor. Escena e escenarios daquela inmensa chaira que inspiraron páxinas literarias do escritor rianxeiro nos catro anos de estadía até que unha doenza do pai marcará o regreso a un Rianxo que mudara ben pouco.

A formación académica enche dous novos capítulos (1900-1902 e 1903-1908) co estudo do Bacharelato en Compostela, coa curiosidade de suspender dúas veces Preceptiva Literaria, e os posteriores cursos universitarios de Medicina. Desta volta coñecemos tamén o desenvolvemento da cidade neses anos, o poder eclesiástico, a situación do ensino ou a súa desgaleguización, aínda que “estudara a Anatomía vertendo as leciós no coarto da pousada ó galego”.

Consegue titular, non sen problemas, como Bacharel en Artes e convence o pai para estudar Medicina. Máis unha vez Seixas non só detalla os seus estudos, que amosan un Castelao festeiro, velaí a súa condición de guitarrista e caricaturista na Tuna de Medicina, e un estudante pouco disciplinado e de reiterados suspensos, senón que nos ofrece unha ben interesante e documentada radiografía do mundo universitario. É a época na que coñece a Virxinia, a súa futura muller, aínda que namorou antes dunha súa irmá, e na que é declarado inútil para o servizo militar por unha lesión de corazón. No entanto o lapis xa non abandonará a Castelao e Seixas consegue dar conta dos seus traballos gráficos para os comercios da cidade ou en periódicos efémeros, El Barbero, revistas, La Tribuna Literaria, ou proxectos como o seu Álbum de autocaricaturas.

Un dos capítulos máis extensos (1909-1915) pormenoriza a súa presenza nas publicacións Galicia Moza e Vida Gallega, onder se converte nun ilustrador de sona que comparte páxinas cos máis respectados e recoñecidos intelectuais e que introduce a lingua galega nos textos. En opinión de Seixas “Castelao autodidacta enchóupase con todo o que o rodea”. Ao mesmo tempo consegue o grao de licenciado, principia o seu encontro coa pintura e as súas ilustracións chegan até as revistas da emigración, primeiro no semanario Galicia (A Habana) e a seguir en moitas outras cabeceiras.

A súa estadía formativa en Madrid virá acompañada da súa primeira carta en galego a unha moza de Dodro, que Seixas reproduce íntegra, cando mesmo co seu pai a correspondencia era en castelán. Son anos ligados a exposicións pictóricas e a colaboracións gráficas como ilustrador, mentres decide rachar con Vida Gallega porque cre que a revista viguesa fomenta a emigración.

De regreso a Rianxo é o tempo da súa coñecida participación en El Barbero Municipal, sempre a carón de Eduardo Dieste, unha epígrafe que nos permitirá seguir a súa evolución ideolóxica e a súa progresiva conciencia política. Nestes anos é cando vai exercer o seu labor médico, sen cobrar, descubrindo que non é a súa vocación, e envorcándose na pintura, pola que recibirá os seus primeiros recoñecementos públicos, como a medalla na Exposición Nacional de Bellas Artes e outras exposicións individuais e colectivas en cidades galegas ou en Madrid así nolo tesmuñan. E principia a súa serie de pinturas de cegos ou a traballar por encarga. Porén, a arte non garante o sustento e chegarán oposicións ao corpo de estatística, que vai aprobar.

No ámbito privado documéntase a voda con Virxinia, coñecemos a familia Pereira, e o nacemento do seu fillo, así como as súas primeiras dificultades na visión, que o volveu cego temporalmente. E no ámbito político testemúñase o seu achegamento aos agraristas de Basilio Álvarez, ao tempo que as súas ilustracións adoptan un ton moito máis reivindicativo. Seixas consegue detallar cada unha delas e os seus obxectivos con precisión cirúrxica.

Como non podía ser doutro xeito (1916-1920) configura outro longo capítulo que vén coincidir co nacemento e esplendor das Irmandades da Fala. Achegámonos agora á cidade de Pontevedra, capital de provincia da que Seixas detalla os insterticios políticos, onde o horario de oficinas permítelle ter unha intensa vida social e cultural, mais tamén exercer como profesor de debuxo no Instituto. Son anos nos que tamén debuxa cubertas e contracubertas de libros, publica obras de seu como o folleto Algo acerca de la caricatura, e neste tempo no dicir de Seixas “aquí debeu comezar o entendemento de Castelao co irmandiño Cabanillas”.

A evolución do galeguismo, o voceiro A Nosa Terra e máis tarde a revista Nós, a influencia do catalanismo, os procesos electorais, converten este capítulo na cerna deste Tomo I, aínda que a profusión dos acontecementos históricos eclipse novamente un chisco a figura do propio Castelao que se recupera cando Seixas nos fala do narrador en galego dos relatos “O segredo” (1909) e “O inglés” (1914), que permanecen aínda sen publicar, ou “Peito de lobo” que agardaría a ver a luz até 1919. Logo virán as “Cousas da vida” e outros textos que o ratifican, así como o seu primeiro ensaio en galego “Arte e galeguismo”. Paga a pena deterse na análise deste texto fulcral que realiza Seixas.

Unha epidemia de gripe que o converte en médico ocasional, o seu continuado labor como publicista en galego, como pintor “primitivista” ou novas oposicións para o ascenso na categoría de Estatística engaden a dimensión máis persoal deste lustro.

No sétimo capítulo (1921-1922) salienta a crónica da súa viaxe a Francia, Bélxica e Alemaña. Seixas documenta os numerosos atrancos antes de obter a bolsa de estudos e as diferentes estadías, para as que acrecenta e cruza moitos datos que completan a percepción e a visión que o propio Castelao escribiu no seu Diario 1921 e “seguir as súas olladas coas súas crenzas previas, as cavilacións e os apuntamentos íntimos daquela, pois foi publicado postumamente”.

Seixas conclúe que “logo de todo o visto na viaxe de 1921 case non vai cambiar a súa pintura” e só interrompe o seu concienciudo seguemento para nos lembrar algúns acontecementos importantes que sucedían en Galicia, como a terceira asemblea das Irmandades. O epistolario de Castelao nesa viaxe foi intenso e o que se conserva conforma outra fonte inestimable de información.

De volta á Terra acrecenta a sólida relación con Vicente Risco, por razóns culturais e políticas, e aínda terá vagar para participar na pontevedresa Xuntanza de Estudos Galegos, ao tempo que se incorpora a Galicia. Diario de Vigo, outra fito das súas colaboracións xornalísticas, ou publica Un ollo de vidro, achegas que novamente coñecemos en profundidade.

O penúltimo capítulo (1923-1927) principia coa epígrafe máis dubidativa de todo o rigoroso traballo de Seixas, pois o autor non é quen de nos confirmar algúns dos datos que ofrece, ás veces contraditorios, sobre a súa viaxe con Risco a Barcelona. Máis preciso, como adoito, é a crónica da quinta asemblea da ING, da interrupción da revista Nós ou de toda a intensa actividade que Castelao segue a desenvolver en Galicia, como a súa participación no Seminario de Estudos Galegos.

A ditadura de Primo de Rivera vén mudar moitas dinámicas e obviamente Seixas dedícalle varias páxinas ás repercusións que tivo no galeguismo en todas as frontes, mesmo “a prensa nacionalista é censurada e prohibida”. Malia todo, Castelao segue a publicar ilustracións e relatos, incorpórase a El Pueblo Gallego e Faro de Vigo, segue a ser reproducida a súa obra na emigración (e a Seixas non se lle escapa unha dese repertorio), antes de que apareza a primeira compilación de Cousas (1926), cuxa ecdótica analízase con profusión. Con todo, a epígrafe máis reveladora é “Derradeiro relato inédito editado”, antes dunha nova alusión á súa vida persoal “Volve a cegueira”, que nos amosa o seu lado máis humano nun momento no que o seu único fillo segue no leito, xa moi grave da súa doenza.

Para lle poñer o ramo a este Tomo I, Seixas escolle o trienio (1928-1930), que se incia coa traxedia da morte do fillo e a solidariedade que suscitou, que deixa a Castelao sen azos para continuar a publicar. A concesión dunha bolsa de viaxe á Bretaña, na que outra volta Seixas segue todo o proceso de adxudicación, revélase fundamental, e desta volta vai na compaña de Virxinia, muller da que moi pouco sabemos nesta biografía. Antes da xeira xunta novos contos para a edición de Cousas. Segundo libro (1929). As anotacións de viaxe e a correspondencia conservada axudan máis unha vez a coñecer con fondura a súa significación, da que nacerían as follas do Álbum de Bretaña e a obra Las cruces de piedra en Bretaña.

Acontecementos políticos, como o Pacto de Lestrobe ou o de Barrantes, a sexta Asemblea Nazonalista; persoais e literarios como a segunda xeira de colaboracións en Faro de Vigo, a publicación polo SEG da obra As cruces de pedra na Bretaña (1930) ou Cincoenta homes por dez reás (1930) en Nós, déixannos ás portas da chegada da II República, momento histórico que Seixas escolle como fronteira entre este tomo e o seguinte da triloxía.

Cómpre agardar, coma neste, altura e rigorosidade, amenidade, malia a inxente fervenza de datos, que nunca chega a facerse indixesta, e incluso unha pequena dose de humor na redacción que casa moi ben coa querenza de Castelao. Afirma Seixas que existe unha cidadanía que axudou a construír esta obra, mais abofé que eses alicerces precisaron do seu labor continuado e preciso.

Publicado en Arte, Biografía, Estudos literarios, Historia, Narrativa, Política, Recensións | Deixa un comentario