Presentación de As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias (Compostela: mércores, 13 de febreiro, 19:30 h.)

Boa tarde, benqueridos/as amigos/as:

Achégome até vós para informar e lembrar que este vindeiro mércores, 13 de febreiro, ás 19:30 h. na compostelá Libraría Couceiro presentaremos o libro:

As bolboretas do Mekong, de Cesáreo Sánchez Iglesias (Xerais Poesía)

Acompañan ao autor neste lanzamento, Rosa Aneiros, eu propio e o editor e poeta Fran Alonso.

Agardo que sexa do teu/voso interese e estaremos ben agradecidos e honrados de podermos contar coa túa/vosa presenza nesta celebración poética.

Velaquí un breve adianto do poemario:

O delta do río Vermello. O invisíbel da realidade. Hanoi
a agardar polo tempo. Co seu silencioso transitar
homes e mulleres en bicicleta e peóns, emerxen das imaxes
sen voz dos noticiarios coma auga anónima.
A terra a se facer aínda, Hanoi, palabra que digo
dorida, na miña lingua galega. O tempo fai a cidade.
No xardín as xentes xogan ás cartas, conversan co hoxe,
lembran naquel árido ceo a arder en linguas inflamadas.

Publicado en Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVIII): A lembranza de trece homes da Costa da Morte (e contorna) nos campos de concentración nazis


[Fotografía de Manuel Rodríguez Louro. Fonte: Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces»]

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para achegar «A lembranza de trece homes da Costa da Morte nos campos de concentración nazis». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A lembranza de trece homes da Costa da Morte nos campos de concentración nazis

Este pasado domingo diversas entidades da memoria histórica organizaron máis unha vez actos para lembrar o «Día Internacional de Conmemoración en Memoria das Vítimas do Holocausto». Esta data foi escollida porque o día 27 de xaneiro de 1945 as tropas soviéticas liberaron o campo de concentración de Auschwitz. E aínda que o termo «holocausto» adoita relacionarse co xenocidio xudeu, hai que lembrar que tamén foron vítimas moitas persoas republicanas progresistas, anarquistas, comunistas, socialistas, homosexuais, ciganos, testemuñas de Xehová, cidadáns polacos e soviéticos… que morreron asasinados a mans dos seus vitimarios nazis.

Na nosa Terra a ARMH (Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica) fixo público o texto dunha solicitude que presentaron nas cámaras municipais das principais cidades galegas para realizar unha homenaxe ás 179 vítimas de Galicia, das que segundo os seus arquivos 8 eran da provincia de A Coruña, 33 de Lugo, 34 de Ourense e 34 de Pontevedra, e para lembrar «a cada unha das persoas galegas que foron obrigadas a subiren aos trens da morte, que morreron nos campos de exterminio ou que liberadas nunca puideron regresar ao lugar no que naceron porque a ditadura franquista negoulles o dereito a regresaren ao seu país».

Porén, as cifras da ARMH non coinciden cos datos que figuran no Proxecto Interuniversitario «Nomes e Voces», coordinado polo catedrático da USC Lourenzo Fernández Prieto, en propia definición «un espazo deseñado para facilitar o acceso á investigación da Historia actual especializada en información sobre a guerra civil e a represión franquista en Galicia», cuxo labor de pescuda foi interrompido en 2013 porque a Xunta de Galicia fixera unha retallada do 90% no seu financiamento. Con todo, a súa completa páxina web segue activa e permite realizar consultas detalladas sobre as vítimas da represión.

Así, na cala que realizamos atopamos un total de 13 persoas da Costa da Morte e contorna (pois incluímos Dumbría, Mazaricos, Muros e Zas, que strictu sensu non o son mais pertencen ao ámbito de difusión do diario dixital QPC) das que se documenta a súa presenza en campos de concentración ou de exterminio, das que só catro sobreviviron. Daquela polo menos 9 persoas do noso territorio atoparon a súa morte nos campos e deberían ser lembradas nos seus concellos de orixe.

Velaquí os seus nomes para a nosa memoria colectiva:

1. Albite Miranda, Silvestre
Campo de Exterminio
Home de 28 anos
Natural de Dumbría
Morto o 9 de novembro de 1941
No exército republicano. Foxe a Francia. Preso en Trier. Deportado a Mauthausen en abril do 1941, onde morre.

2. Becerra Triñanez, José
Campo de Exterminio
Home de 26 anos
Natural de Vimianzo
Morto o 19 de novembro de 1941
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en novembro do 1940. Trasladado a Gusen en febreiro do 1941, onde morre.

3. Caamaño Novo, Isolino
Campo de Exterminio
Home de 31 anos
Natural de Dumbría
Preso en Compiègne en abril do 1944. Deportado a Mauthausen en abril do 1944.Trasladado a Melk, Ebensee, e liberado alí en maio do 1945. Sobrevivinte

4. Fariña Chouciño, Antonio
Campo de Exterminio
Home de 35 anos
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
Morto o 06 de maio de 1941
Xulgado en Ferrol por rebelión militar co resultado de declaración en rebeldía. Fuxido. En agoso do 1939, está no campo de Argeles en Francia. Logo a Angouleme. Será deportado a Mauthausen en agosto do 1940 e logo Gusen onde morre.

5. Fidalgo Antelo, Daniel
Campo de Exterminio
Home de 28 anos
Natural de Mazaricos
Morto o 03 de febreiro de 1942
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en xaneiro de 1941, procedente de Francia. Trasladado a Gusen en xuño do 1941, onde morre.

6. Guzmán Fernández, Rufino
Campo de Exterminio
Home de 20 anos
Natural de Zas
Preso en Fallingbostel. Deportado a Mauthausen en xaneiro de 1941. Trasladado a Gusen-Mauthausen e liberado en maio do 1945

7. Lamela Marcote, Ramón
Campo de Exterminio
Home de 36 anos
Natural de Fisterra
Veciñanza: Fisterra
Morto o 04 de febreiro de 1942
Fuxe e loita co exército republicano. Inernado en Argelés sur Mer durante 1939. Loita contra os nazis e preso en Krems-Gneixendorf. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en abril do 41, onde morre.

8. Piñeiro Agulleiro, Manuel
Campo de Exterminio
Home de 36 anos, Garda de asalto
Natural de Dumbría
Veciñanza: Madrid
Morto o 16 de febreiro de 1942
Destinado a Valencia e Barcelona durante a Guerra. Foxe a Francia. Preso en Ludwigsburg. Deportado a Mauthausen en xuño do 1941, onde morre.

9. Ramos González, Valentín
Campo de Exterminio
Home de 42 anos
Natural de Zas
Veciñanza: Madrid
Batallón UHP 5º Rexemento de Milicias Populares
Morto o 09 de setembro de 1941
Exilio en Francia. Preso en Trier. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Morre en Hartheim.

10. Rodríguez Louro, Manuel
Campo de Exterminio
Home de 21 anos, Mariñeiro
Natural de Dumbría
Veciñanza: Ézaro
Morto o 16 de setembro de 1941
Agochado no Monte Pindo. Fuxido no vapor As, de Inglaterra pasa á zona republicana e loita no exército republicano. Refuxiado en Argeles-Francia. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en febreiro. Morre en Hartheim.

11. Rodríguez Villar, Luis “Luis da rogita”
Campo de Exterminio
Home de 30 anos
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
Foxe a Francia, campo de Argeles, Trier. Deportado a Mauthausen 01/41. Liberado 05/45. Sobrevivinte. Queda no exilio en Francia. Regresa a Malpica en 1978. Causa aberta en Ferrol por rebelión militar (fuga do San Adrián) fuxido e en rebeldía.

12. Romaní Abeijón, Eduardo
Campo de Exterminio
Home de 26 anos
Natural de Muros
Morto o 08 de xullo de 1941
Fuxido e loita no exército republicano. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941, trasladado a Gusen en febreiro onde morre.

13. Suárez Blanco, Antonio “Coruña”
Campo de Exterminio
Home de 30 anos, Mariñeiro
Natural de Malpica de Bergantiños
Veciñanza: Malpica de Bergantiños
CNT, Sindicato de Obreros y Profesiones Varias de Malpica
Fuxe a Francia na motora Ciudad de Montevideo. Deportado a Mauthausen en xaneiro do 1941. Trasladado a Gusen en abril do 1941. Liberado en maio do 1945. Sobrevivinte. Presentouse en 1948 no consulado de N. York. Alcanzoulle o indulto do 1945.

Publicado en Documental, Efemérides, Historia, Política | Deixa un comentario

Recensión a Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte, de Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González, en Grial 220

No último número, 220 (outubro, novembro, decembro do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Dúas persoas decisivas na Galicia de preguerra. Os irmáns Villar Ponte», para dar conta do volume Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte, de Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González.

Por outra banda, este número 220 xira arredor do tema «Ler cidades, transitar textos», con artigos sobre a cuestión da autoría de María López Sández, Rosa Marta Gómez Pato, Marilar Aleixandre, Margarita Estévez-Saá, Margarita García Candeira e finalmente Alba Rozas Arceo.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» os artigos «A antropoloxía e a cultura galegas» da autoría de Xerardo Pereiro e «Marxismo e ecoloxismo» que asina Manuel A. Fortes Torres.

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Manuel Darriba e narrativa de Antón Lopo, e completan a sección «O espello das letras» os textos «A terra que María Victoria Moreno herdou de Otero Pedrayo» de Xesús Rábade Paredes, «Tirando do nobelo. Xohana Torres» de Dores Tembrás e «Os adolescentes na narrativa de Carlos Casares» de Camiño Noia Campos.

Pechan este número a «Carta de Hanoi. Unha metrópole de dúas velocidades» que asina Iago Méndez e os breves ensaios «Facundo Quiroga, caudillo popular de orixe galega e a construción da patria arxentina» do historiador Xosé Ramón Barreiro Fernández, «A Fotobienal de Vigo e o Centro de Estudos Fotográficos» de Manuel Sendón, «Propaganda da realidade. Seoane e a ilustración gráfica nos semanarios Claridad e Ser (1933-1935). II» da autoría de Carlos L. Bernárdez, as revensións de espectáculos teatrais «A maxia en Commedia, un xoguete para Goldoni» de Ana Abad de Larriva e «Esperpento 2.0. Divinas palabras Revolution» de Roberto Pascual e pecha o volume o co-director da revista e presidente da RAG Víctor F. Freixanes coa súa achega «A lingua e a cultura galegas perante as novas tecnoloxías da comunicación».

Velaquí a miña recensión ao completo:

Dúas persoas decisivas na Galicia de preguerra. Os irmáns Villar Ponte

Común temos a patria. Biografía dos irmáns Villar Ponte
Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González
Vigo: Xerais, Crónica, 2018, 660 páxinas

As nosas dúas editoras cimeiras, Galaxia e Xerais, veñen arrequentando os seus catálogos con obras biográficas de indudidable interese, veñan ou non acompañadas do éxito de vendas nun sistema literario con evidentes síntomas de debilidade. Velaí, alén das biografías de autores e autoras que se homenaxean nas Letras Galegas, as recentes Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837 – 1863), de María Xesús Lama, Manuel Antonio. Unha vida en rebeldía, de Xosé Luís Axeitos ou Manuel Antonio. Vida e misterio dun poeta galego, de Xosé Ricardo Losada, que se suman a obras anteriores sobre Álvaro de las Casas, Aníbal Otero, Faustino Rey Romero, Luís Soto, Celso Emilio Ferreiro ou Mª do Carme Kruckenberg.

Desta volta, Emilio Xosé Ínsua e Xurxo Martínez González asinan un voluminoso estudo biográfico sobre os irmáns Antón e Ramón Villar Ponte, dúas persoas decisivas na historia cultural e socio-política da Galicia de preguerra. Neste inxente traballo “a catro mans” (hoxe mecanografamos con dúas) foxen á mantenta de reiteracións do que os dous investigadores xa escribiron con anterioridade. Emilio Ínsua é autor de varios textos centrados na obra de Antón Villar Ponte e tamén escribiu Antón e Ramón Villar Ponte: unha irmandade alén do sangue (2004), texto gañador do II Premio Centro Ramón Piñeiro de ensaio breve, que en boa parte serve de armazón para esta novo ensaio. Por parte, Xurxo Martínez é autor de textos máis breves como “Ramón Villar Ponte: unha biografía posíbel” ou “Recordo dos Villar Ponte: Antón e Ramón” que tamén alicerzan a obra.

E son quen de nos levar a través das respectivas biografías dos dous irmáns a percorrer unha época apaixonante que vai desde antes da conformación das Irmandades da Fala ata o esfarelamento do galeguismo despois do golpe militar franquista e a dura posguerra da ditadura deica o pasamento de Ramón, en setembro de 1953 (pois Antón falecera en marzo de 1936).

Malia que moitas veces os acontecementos históricos semellan rebordar por riba da biografía, resulta ben certo sinalar que dificilmente se poderían narrar episodios das súas vidas sen botar man dunha análise demorada dos conflitos políticos que viviron o galeguismo e o republicanismo, pois Antón (en moito maior medida por ser case nove anos maior ca o seu irmán) e Ramón foron parte da maioría das iniciativas xurdidas nos eidos cultural, político e societario naquela altura.

O volume consta de seis partes que veñen delimitadas sempre por datas, asociadas a sucesos históricos como axiña se verá. Porén, no conxunto hai unha evidente descompensación en favor de Antón Villar Ponte, explicable porque seu irmán Ramón tivo sempre moito menor dimensión pública.

De feito, na primeira parte (1881-1916) e alén da primeira das 24 epígrafes, na que coñecemos o contexto familiar acomodado e a militancia conservadora de seu pai, só unha delas está centrada na formación académica de Ramón, nove anos máis novo, e nos seus primeiros compromisos cívicos: o centenario de Nicomedes Pastor Díaz e a campaña a prol de Pardo Bazán como académica.

Pola contra o seguimento da traxectoria de Antón é minucioso, desde a súa infancia, os seus estudos universitarios de Farmacia e a súa presenza activa no grupello local de Germinal, que pretendía anovar o republicanismo, ou na fundación do semanario Nueva Brisa e do quincenario Germinal, as súas primeiras experiencias do que había ser unha longa traxectoria xornalística, que xa nestas datas o levou a colaborar en moitos cabezallos de ámbito galego, mais tamén da diáspora, así como a participar na creación de dous xornais satíricos. Os biógrafos fan unha análise cumprida de todo este labor e do seu compromiso político coa Unión Republicana, ao tempo que coñece e admira ao vello escritor mindoniense Leiras Pulpeiro. Tanto é así que despois da morte de Leiras en 1912 vai ser o seu mellor divulgador e ha preparar a edición da súa obra completa.

Tamén coñecemos o seu primeiro achegamento ao rexionalismo, colaborando coa Revista Gallega de Galo Salinas, e os seus inicios como dramaturgo, quer con traducións quer coa escrita de pezas, entre as que salienta A patria d’o labrego.

Porén non todo son éxitos, pois Antón ía fracasar na súa primeira tentativa de deixar a botica en Foz para facer carreira xornalística en Madrid. No dicir dos biógrafos esta experiencia foi fundamental á hora de explicar a emigración a Cuba, que se detalla nas seguintes epígrafes, plena de actividade cultural e política, mais tamén chea de conflitos que lle provocaron unha situación económica e profesional difícil, nun tempo no que Antón avogaba polo agrarismo e o rexionalismo. Da estadía cubana, fanada en moitos aspectos, regresará cunha visión nada romántica da emigración, como deixará entrever na obra dramática Almas mortas.

A segunda parte (1916-1922) céntrase na infatigable angueira das Irmandades da Fala, para cuxa nacenza foron fundamentais as achegas dos irmáns Villar Ponte, velaí a publicación en abril de 1916 da obra de Antón Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional. Os biógrafos sosteñen que “arredor de Antón gravitaban, xa que logo, boa parte das Irmandades da Fala” e as vinte epígrafes deste apartado son unha confirmación do inxente traballo dun e doutro irmán na creación e consolidación do proxecto, capítulos que sintetizan desde a perspectiva persoal dos dous irmáns a magna obra A Nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931) que Emilio Ínsua deu ao prelo o ano pasado. Os debates, ás veces agres, das sucesivas asembleas irmandiñas, os seus fracasos electorais ou os seus proxectos xornalísticos, desde A Nosa Terra ata El Noroeste, son debullados con paixón investigadora. E tampouco son esquecidas as páxinas literarias que produciron neste período, como o salientable ensaio Ramón Cabanillas, poeta da raza, da autoría de Antón, tamén envorcado na renovación estética do teatro galego con obras fundamentais. Porén, nesta etapa son aínda máis importantes o Discurso á nazón galega e a Doctrina nazonalista de seu irmán Ramón, textos teóricos que engarzan nacionalismo galego e ideario progresista. Remata este apartado coa expulsión de Antón da dirección de A Nosa Terra, a súa discutida participación na elaboración do manifesto Máis Alá, asinado por Álvaro Cebreiro e Manuel Antonio, ou a ruptura irmandiña na Asemblea de Monforte que propiciou o nacemento da ING, reveladores todos tres das tensións e fracturas que se viviron no seo do galeguismo.

Precisamente a etapa da nacente ING centra a terceira parte (1923-1925), na que os biógrafos desbotan o lugar común da división entre “culturalistas” e “políticos” cando a chegada da ditadura de Primo de Rivera en setembro de 1923. Tamén chegamos a comprender o errático posicionamento dalgúns galeguistas, entre eles os dous irmáns, que nos primeiros momentos se puxeron do lado do réxime militar polo seu pretendido combate do caciquismo. Andando o tempo, e non moito, as promesas do Directorio foron auga de castañas e Antón había arrepentirse toda a súa vida de ter aceptado ser concelleiro na corporación coruñesa. Consolidada a ditadura primorriverista, os irmáns Villar Ponte, nomeadamente Antón, continúan as súas colaboracións nas revistas e xornais da época.

No período analizado na cuarta parte (1926-1931) sobrancea o activismo cultural dos dous irmáns e en xeral do nacionalismo logo da desfeita da ING. Neses anos Antón demora a súa entrada no SEG malia ser entusiasta publicista do proxecto, anda máis envorcado noutras angueiras e na creación, entre outras publicou a obra O Mariscal en coautoría con Cabanillas, mentres que Ramón ingresou en febreiro de 1927 co seu discurso O sentimento nazonalista e o internazonalismo e prosegue o seu labor de ideólogo en novembro dese ano coa súa Historia sintética de Galiza.

Os biógrafos non esquecen referir o breve ingreso en prisión de Antón. por mor de se negar a facer o pagamento dunha multa polo contido dun dos artigos que seguía a publicar e no que criticaba o réxime. Porén o acontecemento máis triste había chegar coa morte da súa muller Micaela Chao.

A decidida aposta dos dous irmáns pola editorial Nós e o seu apoio á confluencia entre o nacionalismo e o republicanismo, primeiro na ORGA e logo na FRG, Antón na primeira liña e Ramón no ámbito local, serán o norte da súa actuación política nestes anos convulsos.

O período republicano (1931-1936) enche as dezanove epígrafes da quinta parte. Coñecemos diversos avatares de Antón na primeira liña do republicanismo e o breve e polémico paso de Ramón pola alcaldía de Viveiro. Así a todo, a cerna deste lustro está na análise que se fai da experiencia de Antón como deputado electo pola ORGA nas Cortes Constituíntes da II República e de xeito efémero en 1936 como galeguista na Fronte Popular. O máis excelso do seu feraz labor parlamentar é aquí referido, así como os seus encontróns no seo da ORGA que, andando o tempo, o levarán a se integrar no PG, felizmente acollido por Castelao, tendo en conta que o seu nome sempre foi obxecto de duras críticas no ámbito nacionalista, mesmo incendiarias por parte dos “arredistas” da bonaerense Sociedade Nazonalista Pondal.

A destacada participación dos dous irmáns nas sucesivas campañas a prol do Estatuto, moi pública no caso de Antón e máis teórica no de Ramón, que publicou o Breviario da Autonomía, axudan a entender o seu posicionamento, que axiña había ser por vez primeira contraditorio entre os dous. Antón defenderá a alianza entre o galeguismo e as esquerdas republicanas, mentes que Ramón é un dos defensores da estratexia de “nós sós” para o PG.

Tamén é moi reveladora a epígrafe sobre o vagaroso proceso de ingreso de Antón na RAG, que só vai concretar en xullo de 1934 despois de que a inicios do ano Lugrís Freire substituíra a Eladio Rodríguez quen demitira por motivos de saúde. Porén é unha época na que a saúde do propio Antón está a desmellorar e aínda que deu ao prelo moita produción xornalística e de creación, como o drama Os evanxeos da risa absoluta ou as súas traducións de Yeats, canda Plácido R., Castro, tamén han ser moitos os proxectos fanados. Ferido de morte, Antón aínda vai ter azos para ser un dos impulsores da Asociación de Escritores de Galicia. Os biógrafos lembran o seu óbito en marzo de 1936 e a enorme repercusión das homenaxes que recibiu.

De aquí en diante, o protagonismo será obviamente de Ramón, tanto na campaña do plebiscito do Estatuto, como no seu exilio interior que será abordado na última parte (1936-1953) onde imos coñecer as razóns que lle salvaron a vida da represión fascista e como atoparía refuxio, xunto a outros galeguistas, na Real Academia Galega e no labor cultural soterrado contra a barbarie.

E así coñecendo as biografías dos irmáns Villar Ponte puidemos percorrer asemade a nosa historia no primeiro cuartel do século XX, aínda que ben é certo que a inxente actividade pública e creadora de Antón, quer no xornalismo quer na ficción, é unha luz que deixa na sombra e mesmo eclipsa en moitas ocasións o labor de ideólogo de seu irmán Ramón. Nas súas derradeiras palabras deste espléndido traballo e de interesante e nada árida lectura, e antes dun completo apéndice fotográfico, Emilio Ínsua e Xurxo Martínez deixan ben claro que cómpre “recoñecer e perpetuar a tarefa de dous irmáns decisivos no decorrer e para o porvir da nación galega”. Ben está que así sexa.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Recensións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVII): A trinta anos do Álbum de Ramón Caamaño

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a primeira escolma fotográfica da obra do muxián Ramón Caamaño, publicada a finais de 1989. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A trinta anos do Álbum de Ramón Caamaño

Ao fío da reivindicación do labor do fotógrafo muxián Ramón Caamaño que están a realizar o xornal dixital Que Pasa Na Costa e o seu director Ubaldo Cerqueiro, recupero un texto publicado en xaneiro de 1990 no desaparecido semanario A Nosa Terra no que saudaba a primeira escolma da súa obra fotográfica. Trátase dun volume esgotado, mais do que aínda se pode conseguir algún vello exemplar en páxinas especializadas na venda on line. Esa escaseza fai que propoñamos a súa reedición, co financiamento dalgunha administración, nomeadamente a local, pois esa obra e a biografía Ramón Caamaño. Historia viva da Costa da Morte (Editorial Xaniño, 1999) publicada hai vinte anos por Xan Fernández Carrera son piares fundamentais no estudo do fotógrafo.
(https://cefvigo.wordpress.com/ramon-caamano-2/)

Aquel artigo foi mecanografado, coma todas as colaboracións deses anos, na miña máquina de escribir Underwood, mercada despois de gañar un dos meus primeiros premios literarios, e polo seu interese hoxe transcribo o seu contido, actualizando o texto coas normas vixentes na actualidade e corrixindo algunha gralla evidente. Velaquí.

Ramón Caamaño, un mar de rostros na Costa da Morte

Hai propostas que petan forte no labor de facer conciencia porque recollen o mellor da nosa tradición. Dun tempo a esta parte cada día estamos máis preto de nos recoñecer na nosa propia historia a través dos textos recobrados, dos estudos críticos e das análises retrospectivas. Pero a carón deste desenvolvemento camiñan ausencias e baleiros como a recuperación da imaxe, con todo nese deserto hai iniciativas como a que vén de poñer en marcha o Centro de Estudos Fotográficos, con sede permanente na cidade de Vigo. Estamos a falar de Álbum, a primeira colección de libros de fotografía que acolle a autores galegos.

Da man realizadora de Manuel Sendón e de X. L. Suárez Canal, en edición de 1000 exemplares, cen asinados e acompañados de foto, chéganos o Álbum do fotógrafo muxián Ramón Caamaño, nado na vila costeira en 1908. O libro reproduce máis dun cento de imaxes deste autor desde unha primeira datación cronolóxica de 1924 até rematar con fotos do ano 1970, e son unha reducida escolma do arquivo que Caamaño posuía en Corcubión e onde gardaba unhas 6000 copias e máis de vinte mil negativos.

Unha axeitada introdución lévanos deseguida ao coñecemento persoal de Ramón Caamaño e dos seus primeiros pasos nesta arte. Neste resumo fáisenos sabedores de como chegou a ter unha cámara Brownie-Kodak desbotando a novidosa profesión de electricista porque a nai tiña por perigoso “ter que andar subido ás escaleiras reparando os farois”. Unha foto que se inclúe nesta colectánea, intitulada Amañando os farois de carburo mostra o risco, pero tamén a curiosidade de poder contar con lámpadas de luz artificial.

A súa formación vai ser por enteiro autodidacta, non fixo sequera unha aprendizaxe básica nos estudos de fotografía e as dúbidas serias éranlle resoltas polo seu amigo Vidal de Laxe, de recoñecida sona na época.

Como calquera outro autor novo que comeza, Caamaño procura un lanzamento a través dos certames, acadando premios nos concursos de Kodak. O cinema tamén entra nos seus proxectos e xa nos anos 29, 30 e 31 traballa con Ksado en Compostela. Coa chamada á fronte de Aragón en 1938 remata un tempo primeiro no seu fotografar, nesa paréntese obrigada da guerra é Teresa Louro, a súa compañeira, continuadora do seu traballo. De feito, ademais de ser a protagonista dalgunhas das imaxes compiladas, Teresa é a autora dunha fotografía do Pindo que se inclúe na catalogación.

Caamaño no seu quefacer de cronista gráfico publica en medios como ABC, Ahora, Céltiga, El Ideal Gallego, La Noche e La Voz de Galicia, e tamén en revistas nas que cómpre salientar Alborada, órgano de expresión dos emigrantes do partido xudicial de Corcubión, na cidade de Buenos Aires.

Velaí algúns dos trazos da densa biografía do fotógrafo muxián que se testemuñan no libro, un home que se perfila coas súas propias palabras: “Eu comencei a facer fotos porque vin importante a idea de deixar recordo de todo canto vían os meus ollos”, afirma nunha entrevista que publicou naquela altura La Voz de Galicia, da autoría do antropólogo muxián Manuel Vilar.

O libro vén protexido dentro dunhas grosas e duras capas, de cartoné, e a cuberta exterior de papel brillo reproduce unha fotografía que recolle ao propio Ramón Caamaño, na pedra dos cadrís, con datación de 1926, e na introdución as imaxes fan referencia soamente ao autor, á familia ou a tarifas de prezos (fotos e cinema) e colaboracións na revista Alborada.

Un exemplo do seu sistema de traballo e da sinxeleza de medios é o uso exclusivo da luz natural, as súas fotos constitúen un corpus unitario de imaxes en branco e negro na busca do contraste ou na nitidez de sombras e luces. Aborda a nosa tradición pretérita máis inmediata de xeito impresionista na procura de captar signos e formas de vida e transmitir suxestións, e fai inmortais coa imaxe os labores da descarga do sal, o amaño dos aparellos, o risco dos percebeiros, os secadeiros de congro (actividade que ten vixencia en Muxía), e tamén moitos outros oficios de terra con fotos de labregos mallando o trigo na eira, zapateiros, toneleiros e serradores de piñeiros ou dos albaneis que traballan nas obras do faro e tamén da capela da Barca. A paixón relixiosa, tan forte na vila mariñeira, pode ollarse na procesión marítima de Camariñas a Muxía, nas peregrinaxes á Virxe da Barca. Elementos da vida que teñen a meirande expresión nas actividades festeiras, precedidas sempre polo día da matanza, e que Ramón Caamaño entende de obrigada lembranza, velaí os xigantes, os gaiteiros, a banda de música e o equipo de fútbol, as partidas no casino, o entroido muxián ou o teatro en Cee.

Pero tamén, en perfecta simbiose, elementos da morte con abundancia dun signo que non deixa de evidenciar o subdesenvolvemento da comarca da Costa, os rostros dos nenos mortos que ocupan páxinas nesta colectánea. Cabo deles imaxes de velorios coa constatación de que son un eixo máis no que xiran conversas, de ser un factor social da relación humana do pobo. Vodas e retratos de interese como a moza de Merexo de longos cabelos negros ou as vellas do lugar de Vilarmide ou os dez fillos da dotada familia Pardiñas, ademais de autorretratos, onde sobrancea o que se intitula Tres en un, tres veces o sorriso de Caamaño na mesma fotografía, contribúen a encher esta suxestiva colectánea dun autor que nin sequera se preocupou por saber de modas e tendencias.

Unha imaxe como Maremoto (Muxía, 1934) onde se ollan chalanas, varadas terra adentro, nas rúas da vila mariñeira, unha imaxe como Sala de proxección (1931) na que se aprecia o espírito aventureiro, ou como Caravana fascista entrando en Corcubión (1937) non fan senón que dar confirmación ao dito popular de que “unha imaxe vale máis ca mil palabras”.

Con Ramón Caamaño a fotografía serve de achega á reconstrución da nosa historia porque como dixo o poeta mexicano Octavio Paz no seu libro de versos Instante e revelación (1962), con fotografías de Manuel Álvarez Bravo, e traduzo: “Detrás da lente fotográfica hai un home, unha sensibilidade e unha fantasía. Un punto de vista”.

(A Nosa Terra, nº 417. 25 de xaneiro de 1990)

Publicado en Antoloxías, Fotografía, Historia, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, en Grial 219

No último número, 219 (xullo, agosto, setembro do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Unha autora na sombra de Rosalía», para dar conta do caderno biográfico Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, da autoría de Xesús Torres Regueiro.

Por outra banda, este número 219 xira arredor do tema «Comunicar en Galicia», con artigos sobre a cuestión da autoría de Margarita Ledo, Xosé López e Silvia García-Mirón, Xosé Rúas e Ana Isabel Rodríguez, Carmen Costa e Miguel Túñez, Cristina Pato e finalmente Eire G. Cid, e que se completa cunha «Conversa con Armand Mattelart», na que o teórico da comunicación francés fala con Fernando Redondo Neira.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» o artigo «A cosmovisión dos mestres do grupo Nós ourensán» da autoría do teólogo Victorino Pérez Prieto, e na sección «O espello das letras» o texto de Xosé Manuel Dasilva «La catedral y el niño, novamente», que engade novas investigacións ecdóticas sobre a novela de Eduardo Blanco-Amor.

Por parte, Carme Adán escribe «Sobre verdade e posverdade en sentido extrapolítico», Francisco Castro asina «Verdade Snapchat» e Sara Torreiro «A ra de papel e os zapatos dos homiños de Boimorto. As armas contra a posverdade».

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Brais Lamela e narrativa de Iván García Campos, así como unha «Crónica de Noya York. A cidade da soidade. Unha viaxe con Inma López Silva e Cristina Pato» que asina Francisco Castro e os breves ensaios «Expertos estranxeiros na China. O caso de Pepe Castedo» que asina Xulio Ríos, e finalmente «Propaganda da realidade. Seoane e a ilustración gráfica nos semanarios Claridad e Ser (1933-1935» da autoría de Carlos L. Bernárdez que pecha o volume.

Velaquí a miña recensión ao completo:

Unha autora na sombra de Rosalía

Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas
Xesús Torres Regueiro
Sada: A. C. Irmáns Suárez Picallo, 2018, 48 páxinas

Nas Mariñas coruñesas entidades como a A. C. Irmáns Suárez Picallo, de Sada, ou Eira Vella, de Betanzos, manteñen desde a súa fundación unha encomiable actividade editorial, publicando textos de moito interese. A colección «Cadernos de Estudos Xerais» chega ao nº 12 co libro de divulgación Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, que se engade a outras obras sobre Díaz Castro, Blanco-Amor, Emilia Pardo Bazán, Manuel María, Ramón Vilar Ponte, Monterroso Devesa, García Lorca ou o uruguaio Julio José Casal, tan relacionado coa Época Nós, ou sobre personaxes históricas como o crego das Encrobas, Moncho Valcarce, o teólogo Espiña Gamallo, a heroína republicana Luísa Viqueira Landa e a pintora Maruxa Mallo.

Filomena Dato é unha autora pouco coñecida, malia aparecer sempre de xeito breve nas primeiras antoloxías da nosa poesía, nas historias da nosa literatura, nas compilacións feministas e mesmo estaren dixitalizados os seus libros pola RAG, Galiciana, a Biblioteca Virtual Galega, a Biblioteca Digital Hispánica ou o Arquivo Sonoro do Consello da Cultura. Jesús-Fernando Román Alonso publicou até hoxe a súa biografía máis completa Filomena Dato: a poeta galega de Entre Séculos (Ourense: Duen de Bux, 2009) que agora o historiador Torres Regueiro completa con novos datos.

As primeiras epígrafes aproximan a contorna familiar, nada nun ambiente familiar de ideoloxía ultracatólica e absolutista. E non só se centran nos seus pais senón tamén no seu irmán José, militar, no irmán “toliño” Juan, no curmán Eduardo que presidiu o Consello de Ministros varios anos co Partido Conservador, e en dous seus curmáns literatos e con certa consideración, Andrés e Jesús Muruais, nomeadamente o primeiro que foi compañeiro de Añón, Curros ou Vesteiro Torres en Galicia Literaria e ten moita obra en galego e en castelán. De Filomena Dato relátase como participa no feraz movemento literario ourensán finisecular, con Lamas Carvajal, García Ferreiro, Pérez Placer ou Álvarez de Novoa, entre outros, e xa desde nova publicou poemas na prensa, como “A Galicia” en El Heraldo Gallego (1876) con só dezaoito anos e primeiro texto coñecido.

Nas epígrafes «Colaboración na prensa en galego» e «A poeta laureada», Torres Regueiro fai unha completa relación dos textos publicados e premiados, ás veces sintetizando as súas temáticas, que abalan entre a poesía culta e outra máis popular e intimista. Destaca a súa presenza en ducias de actos e homenaxes literarias, con especial relevo na que se lle fixo a Curros en 1904 na Coruña e onde foi a única muller ou noutra a Murguía no seu oitenta aniversario. O capítulo péchase coa crónica das homenaxes que ela recibiu en vida, nunha coa participación de Emilia Pardo Bazán e Valle-Inclán, ou de maneira póstuma.

«A obra poética» é o capítulo máis longo e debulla de maneira cronolóxica os seus cinco libros de versos, dos que só está na nosa lingua o terceiro Follatos (1891), así como a súa fortuna editorial na actualidade, onde a súa obra é accesible en formato dixital. En papel o único título en galego tivo reedición bilingüe en 2008 e outra facsímile recente da Deputación da Coruña. Torres Regueiro analiza os principais poemas e os paratextos máis significativos cando nos fornecen de información cultural e histórica relevante. Nesa esculca Follatos ocupa os parágrafos de maior interese, con dous poemas dedicados a Rosalía, ao escritor ourensán finado novo Camilo Placer ou a Sofía Casanova.

As seguintes epígrafes recollen como ponderou a súa poesía a crítica coetánea, con recensións duras, mesmo do seu curmán Jesús Muruais, mais con moitas outras que saudaban con benevolencia o seu estro como as palabras que lle dedicou Labarta Posse e, sobre todo Curros, que xa en 1896 valora a súa obra na serie «Hijos ilustres de Galicia (biografías y estudios críticos» que viu a luz no xornal habaneiro La Tierra Gallega. Torres Regueiro tamén profunda na recepción posterior e na súa presenza ou ausencia nas antoloxías poéticas e nas historias da nosa literatura ata hoxe, poñendo o ramo na edición da súa obra por Román Alonso en 2009.

Catro breves capítulos documentan a súa relación persoal con Alejandro Pérez Lugín, pois ao coincidiren no verán nas veciñas parroquias de Ouces e Moruxo (Bergondo) leu de primeira man La casa de la Troya; con Curros, co que houbo un intenso diálogo literario de mutua admiración; con Sofía Casanova, as dúas primeiras mulleres académicas xa en 1906, aínda que non de número senón correspondentes e que tamén se dedicaron poemas e mutuos comentarios gabanciosos e, finalmente, con Rosalía, sen se trataren, pois Filomena recibiu na prensa o cualificativo de «la nueva Rosalía de Castro». Da súa man editou un cartón postal, onde no anverso vai unha foto dela levándolle flores á tumba en 1913 e no reverso o poema “A Rosalía”.

Por último, analízase «O feminismo de Filomena», co relevo do seu longo poema «Defensa das mulleres», premiado en 1877 nun certame na honra do Padre Feijóo, tanto na prensa da época como nas análises actuais de Carmen Blanco e Aurora Marco. «O repouso de Moruxo» glosa a presenza deste pazo de Bergondo e das Mariñas coruñesas na biografía e na obra; «A morte e o enterro de Filomena» testemuña as crónicas e un documento gráfico sobre o seu óbito e «Velada homenaxe», o primeiro acto de recoñecemento póstumo.

Retratos, como o que lle fixo Jesús Corredoira, reproducións de portadas, de poemas ou de novas xornalísticas completan este rigoroso percorrido co que Torres Regueiro procura unha maior visibilidade de Filomena Dato e da súa obra, adoito máis reivindicada desde o feminismo que desde a crítica literaria, moito menos condescendente cos seus versos, acaso merecedores doutras lecturas.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

«Algunhas novas de Portugal», un artigo do antropólogo Manuel Vilar


(Foto do museo de Vilarinho de Castanheira, en Carrazeda de Ansiaes)

Adoito visitamos as terras de Portugal, por esta razón acollemos nesta bitácora un novo e interesante artigo do antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital Quepasanacosta, desta volta co título «Algunhas novas de Portugal». Deseguida achegamos o seu texto, do que se pode ler o orixinal nesta ligazón, onde vai acompañado da fotografía que tamén reproducimos nesta anotación.

Algunhas novas de Portugal

No 1984 o grupo vigués Siniestro Total sacou un álbum titulado Menos mal que nos queda Portugal. Estaban levando unha expresión popular a icona punk. Hoxe non se escoita moito ao Antón Reixa, ou  non o escoito eu, mais  seguimos dicindo “menos mal que nos queda Portugal”.  Agora tamén nalgunha prensa española, aquela menos oficial, cando tratan temas como a saída da crise económica ou o ensino e ven que os portugueses fixérono mellor, que medra o turismo e repiten por segundo ano consecutivo como “mellor destino turístico do mundo” e até gañaron o festival de Eurovisión sen pasar pola operación triunfo.

Mais aquí quero traer algunhas noticias de Portugal para ver si podemos nós facer as cousas algo mellor.

Aumentan as visitas aos faros

Hai uns meses e sentado nun café no interior do país irmán, ollo un xornal calquera, e os meus ollos van cara a un titular que di: “Visitas aos farois aumentaron 15%”. E sigo lendo. O faro da Punta do Pargo, na Madeira, é o máis visitado. Claro, penso, Madeira é un destino turístico. Pero tamén aumentaron as visitas ao da barra de Aveiro que, nesa data andaba polas dez mil visitas, e era o máis visitado do continente.

Portugal ten 28 faros que poden ser visitados. No 2016 tiveron algo menos de quince mil visitas; no 2017 as visitas foron de 73.892 e neste 2018 que acaba de irse, aínda sen datos oficiais, as cifras aumentaran a mediados de ano.

“É uma forma de conhecer o trabalho dos faroleiros”, di un destes guías, que son os propios torreiros ou técnicos de sinais marítimos, como agora son chamados entre nós, un nome máis técnico, pero menos atraínte. “O faroleiro não se cansa de repetir a história”.

Traio aquí esta nova porque na Costa da Morte estou canso de escoitar que temos moitos recursos turísticos, entre eles os faros. Mais, que pasa que non somos capaces de telos abertos ao público? Que non somos capaces de facer uso dese patrimonio?  Vilán é a excepción, tamén porque non foi baleirado de obxectos.

Penso que é unha cuestión de vontade política que debe empezar, no noso caso, por un cambio de política na Autoridade Portuaria da Coruña e mirar como se pode compaxinar o seu funcionamento como sinais marítimos e poder seren visitados.

O pintor cántabro Alejandro Sanz percorreu toda a costa, a mediados da década de 1970, para pintar todos os faros, tamén os da Costa da Morte. Contaba que en moitos sitios nin se podía achegar, eran zonas militarizadas e unha persoa cun caderno na man e unha cámara fotográfica era un perigo.  Avanzamos nese aspecto, pero dicimos que  se a cidadanía non ten acceso a eses bens, estes non son patrimonio cultural.

Recuperar as camariñas, polo sabor e por saúde

Outra nova ten que ver coas camariñas, si, co arbusto, e que lin en novembro pasado, uns días antes de que en Camariñas celebrasen a homenaxe ao Serpent.  A nova fala dun grupo de investigación da Universidade de Coimbra que está a investigar sobre esta planta. Queren rescatalas “pelo sabor e para bem da nossa saúde”. Seica teñen propiedades antioxidantes e os primeiros test mostraron que poden axudar a deter o avanzo do cancro. Pero queren ir máis alá e “potenciar a camarinha como alimento saudável e nutritivo”.

As responsables do proxecto de investigación pretenden implicar ao alumnado da escola de hostalería para que se animen a desenvolver novos produtos gastronómicos con base nas camariñas. Para isto, lembran, que as bagas da camariña se vendían nas praias da costa central portuguesa para comer frescas, que na zona de costa eran moi usadas na sobremesa, en refrescos ou compota. Mais na reportaxe dise que “As camarinhas já quase só subsistem na memória dos mais velhos, há muito que deixaram de ser colhidas e estar à venda”. Están en vías de extinción.

A camariña é unha especie salvaxe que medra nos sistemas de dunas e só se dá na costa atlántica da península Ibérica, ou como se di na reportaxe: “ou seja, apenas em Portugal e na Galiza”. Ou sexa, que temos un patrimonio en extinción, porque non é só a planta, é o que está na súa volta, a xente, a memoria.

Lembro visitar o areal de Trece despois da primeira homenaxe aos náufragos do Serpent e ver as camariñas arrincadas e arrombadas porque se achandara o espazo na volta do Cemiterio dos Ingleses.

Agora non podo máis que estrañar unhas declaracións, lidas nun xornal recentemente, ao respecto por alguén que tivo responsabilidades nesa obra:  “Hoxe viría Costas dicirche que é deles, o Seprona que lle fas dano a non sei que planta… En fin”.

A camariña pode ser o mellor patrimonio de Camariñas. De feito, xa está no seu nome. A camariña non é só a herba da fame.

Museos pechados e “esfolados”

A terceira nova ten que ver cos museos. Mentres as noticias na Costa da Morte falan do “esfolado” Museo Seo de Corcubión, veño de visitar no Alto Douro, e noutras zonas, unha serie de pequenos museos. Non falo de grades cidades ou cidades medianas. Agás Peso da Régua, que non chega aos 10.000 habitantes e está dentro das rutas turísticas que te levan Douro arriba, os demais son aldeas que teñen os problemas que temos aquí: despoboamento, avellentamento e desagrarización. Peso da Régua ten un museo,  o Museu do Douro, pero non era neste onde me quería deter, senón noutros que están en localidades ben pequenas, como  Favaios ou Carrazeda de Ansiães. Este concello, interior, rural e montesío, tiña 1701 habitantes en 2011, hoxe seguro que ten menos. Aquí os museos están abertos, son dignos de seren visitados, teñen persoal especializado que os atenden e xestionan para non quedar fosilizados.

Carrazeda de Ansiães ten unha rede de cinco pequenos museos baixo o rótulo colectivo de Museu da Memória Rural espallados por diversas aldeas. Chegaron a eles, como aquí, grazas as axudas da UE, mais mantéñenos abertos porque, como lemos nun folleto, son un instrumento de desenvolvemento sociocultural e son asumidos como un “proceso”, non como unha urxencia para aproveitar unha subvención, inaugurar, saír na foto e despois nada. Claro que se aproveitou a subvención, e ben.

Consideran que o interior do país, pese á vaga de lumes, é un produto turístico valioso e vai ser o luxo deste século XXI.  O responsable do turismo da zona comenta que “ o sector tem sido decisivo para travar o avanço da desertificação, atraindo visitantes, mão-de-obra qualificada e moradores a territórios de baixa densidade, que enfrentam problemas difíceis relacionados com o envelhecimento das populações”. Un novo concepto do rural.

Exemplos para ver, gozar e, tamén, aprender. E poderíamos falar doutros sitios, de Melgaço, onde un lugar como Castro Laboreiro non só ten o seu museo, senón que na igrexa matriz converteron unha nave lateral nunha pequena colección visitable de arte sacro, é dicir,  as imaxes que retiraron do culto e obxectos litúrxicos que non son usados, foron musealizados e non arrombados nun faiado.

Manuel Vilar Álvarez

Publicado en Arte, Fotografía, Historia, Roteiros | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVI): O mecenado como mostra de amor á Terra: Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema


(Foto 1: Dirixentes da colectividade galega portaron o cadaleito de Castelao, entre eles Perfecto López, na parte traseira coa gravata negra, xaneiro de 1950)

Veño de publicar neste inicio de ano unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recomendar vivamente a lectura da biografía Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema, que vén de saír do prelo da Editorial Galaxia na súa colección «Memoria». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O mecenado como mostra de amor á Terra: Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema

No ronsel do imprescindible O soño da Galiza ideal. Estudos sobre exiliados e emigrantes galegos (2016), da autoría de Xosé Manuel Núñez Seixas, a colección «Memoria» de Galaxia publica a biografía dunha desas persoas emigradas de orixe humilde e que fixo fortuna na Arxentina, o vimiancés Perfecto López (1904-1970), alcumado O Tato da Valiña.

A rigorosa investigación do filólogo Xosé María Rei Lema, agrandada polo afecto de quen comparte veciñanza, descobre o labor pouco coñecido e valorado dun deses homes, como Rodolfo Prada, que contribuíron co seu mecenado a moitas iniciativas literarias, socio-culturais e políticas do galeguismo como demostración do amor á Terra.

Un extracto das anotacións sobre Perfecto López proferidas por Otero Pedrayo, a escritora inglesa Nina Epton, Alonso Ríos, Suárez Picallo e Valentín Fernández abren esta obra e sintetizan moi ben o seu perfil biográfico, pois revelan a súa orixe aldeá (“hombre rudo” di Otero) e como chegaría a se converter nun dos “bos e xenerosos” pola súa entrega persoal e económica á causa galeguista.

Dous paratextos, o Prólogo asinado polo alcalde nacionalista de Vimianzo, Manuel Antelo Pazos, que saúda o interese da investigación e salienta que desde o respecto pola singularidade local tamén se pode ser universal, e a Introdución do propio Rei Lema na que xustifica a razón do estudo e agradece as achegas á súa investigación, anteceden aos sete capítulos de desigual extensión que se completan coa extensa Bibliografía e un ben interesante Apéndice gráfico.

«Os primeiros anos en Vimianzo (1904-1922)» céntrase na documentación sobre a súa humilde orixe no lugar da Toxa, fillo natural da xornaleira Dolores López, traballo que tamén exerceu na súa mocidade Perfecto, así foi “recolledor de pinas” e nunha breve estadía na Coruña peón, carboeiro e ferreiro, ata que un veciño lle pagou a pasaxe para a Arxentina.

De maneira máis sucinta, Rei Lema relata «As viaxes a Buenos Aires e o seu asentamento (1922-1935)», desde os 18 anos e o seu primeiro traballo de ferreiro para a Municipalidade, logo de taxista coma moitos outros galegos e axiña nos negocios automobilísticos. En 1931 regresou brevemente a Galiza, porén fracasa a súa tentativa emprendedora e regresa á cidade riopratense onde vai chegar o éxito empresarial como concesionario das mellores marcas do sector do automóbil e anos despois tamén noutros ámbitos. De resultas dos resultados favorables Perfecto López principia a participar nas sociedades de emigrantes e en 1933 faise socio da Asociación Benéfica y Cultural (ABC) de Corcubión e do Centro Gallego.

Así vai chegar «O ascenso social e o achegamento ao galeguismo (1935-1943)» que coñecemos deseguida. Nese período a excepción virá dada polo golpe de estado franquista de 1936 xa que coñecidos seus como os irmáns Manuel e José Alborés Gándara (este alcalde republicano) sufriron as gadoupas da represión, Manuel “paseado” preto de Arzúa e José, fuxido 14 anos polos montes da Costa da Morte. A ABC de Corcubión, e Perfecto López en particular, foron leais á II República, e en 1937 crean a Agrupación del Partido de Corcubión de Ayuda al Frente Popular. Ferve a organización de actos de apoio e recadación de fondos, sempre con López coma o maior benefactor, pois a súa economía era xa ben folgada na altura.

Nesta época, alén de casar en 1938 coa vimiancesa Gloria Romero Sánchez e do nacemento do seu primeiro fillo Perfecto un ano despois, xa empeza a aparecer con diferentes cargos directivos societarios e xunto a outros galeguistas loitan, sen éxito, polo control do Centro Gallego, en mans conservadoras e filofascistas.

Porén, o momento máis importante prodúcese o 18 de xullo de 1940, cando Castelao e a súa muller Virxinia Pereira chegan a Buenos Aires a bordo do Arxentina. Constitúense dous grupos de galeguistas de Arxentina e Uruguai que se comprometen a soster a economía do matrimonio, coas achegas xenerosas de Manuel Puente, Rodolfo Prada e Perfecto López, entre moitos outros. Como ben é sabido, Castelao acrecentou o seu labor político e ideou a Irmandade Galega, continuadora do PG, e revitalizouse o voceiro A Nosa Terra. E o emigrante vimiancés sempre estivo aí e tivo moito a ver co feito de que a ABC de Corcubión fixese parte do proxecto.

«Anos de loita a carón de Castelao (1944-1950)» é, sen dúbida, o capítulo máis interesante e revelador, porque Perfecto López vai aparecer sempre nas actividades do rianxeiro: na homenaxe pola publicación do Sempre en Galiza; na creación do Consello de Galiza; nas homenaxes polo seu nomeamento como ministro do Goberno de Giral no exilio republicano, e tamén na correspondencia cando Castelao anda por París e non pode aceptar, como era adoito, o convite da ABC de Corcubión para participar na súa festa anual.

O capítulo remata coa importante e longa estadía de Perfecto López na Terra en 1949, porque se vai converter de aquí en diante na persoa que levou a “conexión” entre o Consello de Galiza e os galeguistas do interior, aínda que non resultase moi frutífera. E un breve epígrafe final desenvolve o misterio da terra galega que se levou para o soterramento de Castelao da que López foi portador, como tamén o foi da “Mensaxe da Terra” que se publicou en A Nosa Terra en xullo de 1950, de autoría colectiva mais con certeza redactada por Ramón Piñeiro, na altura xa o líder galeguista.

«Os anos cincuenta» testemuña a feraz actividade de Perfecto López nesa década, tanto desde a presidencia da ABC de Corcubión como na súa participación no Grupo “Nós”, que presidía Manuel Puente e que constituía o sostén do Consello de Galiza. Mais este capítulo é fulcral á hora de recoller as importantes diferenzas entre o galeguismo do interior e do exilio, fragmentado tamén entre os herdeiros do Consello e o denominado “Grupo Tortoni”, máis virado a posicionamentos esquerdistas, con Seoane, Cuadrado, Baltar, Blanco-Amor, Núñez Búa, Lorenzo Varela ou Valenzuela, entre outros.

Malia todo, o galeguismo do exilio contribúe en desigual maneira á fundación da Editorial Galaxia e máis unha vez Perfecto López estará entre os accionistas do proxecto. Por volta de 1953 nunha nova estadía por terras galegas contacta cos galeguistas de Galaxia, nomeadamente con Otero Pedrayo, pois unha das súas misións era levar para editar na Arxentina os mecanoscritos dos dous primeiros tomos da súa Historia de Galicia. Nese momento tamén coincidirá coa escritora Nina Epton, da que Rei Lema reproduce varios fragmentos alusivos a López do libro Grapes and Granite, do que existe versión galega desde 1993 da man de Antonio e Francisco Fernández del Riego, e que se converten na mellor descrición da súa personalidade.

A súa presenza na organización do I Congreso da Emigración Galega; na fundación da Editorial Citania, que editaría en Buenos Aires un amplo catálogo de importante obra galega, como A esmorga de Blanco-Amor; as súas novas viaxes de retorno que serven para dar testemuño das continuas desavinzas in crescendo entre os galeguistas do exilio e os que se refuxiaban na resistencia cultural no interior, ou a súa implicación na viaxe de Otero Pedrayo á cidade porteña son outros episodios fulxentes do seu compromiso.

«Os últimos anos» transcorren con vellas angueiras, como a súa presenza nun Consello de Galiza a cada vez máis feble, e outras novas como apoiar a revista Alén Mar da Asociación Argentina de Hijos de Gallegos, dirixida polo seu fillo Perfecto nos tres últimos números. Creba a súa saúde e o seu pasamento ten enorme trascendencia na colectividade. En Vimianzo habería que agardar ata 2001 coa homenaxe que lle tributou a entidade Adiante Soneira. A maiores, Rei Lema engade un breve capítulo «A semente que agroma. Perfecto López Romero» sobre o labor do seu fillo.

Perfecto López, de escasa formación académica, non escribiu nada, agás un poema no que lembra a súa avoa analfabeta e algúns textos ou discursos que testemuñan o seu bulir no asociacionismo da emigración, mais o seu labor de mecenado faino digno de lembranza no noso sistema cultural e literario e Rei Lema artellou unha biografía de lectura áxil que nos permite recoñecer esa débeda.

(Foto 2: Perfecto López a carón de Otero Pedrayo mentres escoitan a Suárez Picallo, 1959)

Publicado en Biografía, Ensaio, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Política, Recensións | Deixa un comentario

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade no 2019


“TARITO”

O mariñeiro, escravo do mar, é o gladiador
de hoxe, pelexa en circos de argazo, anfiteatros
son os acantilados e o César é Neptuno.
O seu combate é sempre desigual contra a morte
por máis que no seu peito lle medre unha man branca.

Estamos a piques de lle poñer o ramo a este ano que, coma adoito, mesturou momentos doces e outros amargos.

Escribiu o poeta Manuel María “foi en Foz onde descubrín que o mar é moi grande e o home moi pequeno e que hai moita desproporción entre ambos” e acontecementos lutuosos recentes dan testemuña desa loita desigual que tamén inspirou o poema.

Nesta nosa vella nación milenaria continúa o abandono e o despoboamento do rural e a nosa cultura e a nosa lingua sofren agresións e o desleixo de quen ten o poder político para as subverter. Mesmo a edición de libros en galego baixou nunha enorme porcentaxe.

Na sociedade contemporánea inzan as malas herbas da insolidariedade, a xenofobia e o machismo e neste estado que habitamos medra a Vox neofranquista, ao tempo que non se recoñece o exercicio do dereito de autodeterminación dos pobos e continúan en devalo as seculares conquistas dos nosos dereitos civís, democráticos e sociais.

Porén os desazos que houber teñen que mudar en azos para erguer a esperanza no vindeiro ano.

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2019 que se achega para ti e a túa xente!

E máis unha vez botei man dunha fotografía de Manuel Álvarez que acompaña este poema do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LV): A vinte anos da antoloxía “mar por medio”, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte

Marpormedio01

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar a lembranza da publicación hai agora vinte anos da antoloxía mar por medio, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A vinte anos da antoloxía mar por medio, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte

En decembro de 1988 e en plena efervescencia da actividade do Batallón Literario da Costa da Morte, este colectivo publicou co patrocinio do Concello de Corcubión, polo interese persoal de quen era naquela altura o seu alcalde, o nacionalista Rafael Mouzo Lago, o volume colectivo mar por medio, unha escolma poética de autores da cidade cubana de Holguín e de membros do citado Batallón Literario da Costa da Morte.

O proxecto callara uns meses antes nunha viaxe solidaria argallada polo rexedor e que levou a unha pequena representación do Batallón a realizaren, xunto a outros autores, artistas e músicos de Galicia, unha serie de actos culturais na illa caribeña. Aquela media ducia de poetas do Batallón contactaron con autores da Asociación Hermanos Saíz de Holguín e do encontro naceu a idea de crear un volume colectivo con textos das dúas beiras do Atlántico, un labor que coordinarían Modesto Fraga e Rafa Vilar, pola banda galega, e George Riverón, pola parte cubana.

Non houbo dúbida ningunha á hora de escollar ao escritor Xosé Neira Vilas para realizar o prólogo da publicación pola confluencia na súa persoa e na súa obra dunha forte relación galego-cubana. E Neira Vilas, xa na súa terra nativa de Gres e aínda soerguendo o que ía ser a súa Fundación, acolleu con entusiasmo a proposta e escribiu Un abrazo poético (Limiar), primeiro texto que se reproduce ao final desta anotación. E non só iso, despois cando o libro xa foi unha realidade, na súa serie semanal intitulada Crónicas galegas de América, publicada no xornal compostelán El Correo Gallego, dedicoulle o artigo «Poesía das dúas ribeiras», segundo dos textos reproducidos.

O volume mar por medio, con ilustración de portada do cubano Alex Calvo, foi presentado o sábado 2 de xaneiro de 1999 no Auditorio municipal Capela do Pilar, en Corcubión, e consta de trinta e seis poemas, en edición bilingüe (trece de cada beira do atlántico) introducidos polo Limiar de Xosé Neira Vilas, quen non puido estar nesa xornada. A maquetación e o deseño foron da autoría do poeta Eduardo Estévez, que malia non ser membro do Batallón colaborou en moitas das actividade do grupo. No acto de presentación participaron o alcalde da localidade, Rafael Mouzo Lago, así como cinco representantes do Batallón Literario da Costa da Morte: o seu presidente na altura, Alexandre Nerium; o coordinador literario da obra, Rafa Vilar, así como Modesto Fraga, María Lado e Suso Bahamonde.

Antecedidos sempre por unha brevísima biobibliografía na obra aparecen primeiro as e os trece poetas da Asociación Hermanos Saíz, afin á UNEAC (Unión Nacional de Escritores/as e Artistas Cubanos): Ronel González Sánchez; George Riverón Pupo; José Luis Serrano; Belkis Méndez Rodríguez; Gabriel Pérez Rodríguez; Elena Guarch Rodríguez; Ernesto Almaguer Alberteris; Maribel Feliú Gómez; Yunior Felipe Figueroa; Roberto Frutos Rojas; Michael Hernández Miranda; José Poveda Cruz e Senén Orlando Pupo. E deseguida en orde alfabética as e os trece poetas do Batallón Literario da Costa da Morte: Marilar Aleixandre; Suso Bahamonde; David Creus; Estevo Creus; Modesto Fraga Moure; Mónica Góñez; María Lado, Tomás B. Lijó Marcote; Abel Mendes Bujeiro; Alexandre Nerium; Xavier Rodrigues Fidalgo; Miro Villar e Rafa Vilar.

O Batallón Literario da Costa da Morte e o Concello de Corcubión acordaron destinar toda a recadación da venda do libro aos damnificados en Centroamérica. E a publicación péchase co seguinte colofón: «A impresión deste libro en decembro de 1998 coincide co vintenove aniversario da fundación da sección galega do Instituto de Literatura e Lingüística da Academia de Ciencias de Cuba, na Habana, e co sexto aniversario do nacemento da cátedra de galego da Universidade da Habana. Nas tres iniciativas estivo presente o prologuista deste libro D. Xosé Neira Vilas, a quen lle damos beizóns».

Marpormedio02
Marpormedio03

(Texto I)
UN ABRAZO POÉTICO (Limiar)

Galicia e Cuba. Dous pobos irmáns. Dous corazóns que latexan ó unísono por enriba do mar. A emigración masiva de galegos á Illa comezou pouco despois de que Carlos Manuel de Céspedes, aquel 10 de outubro de 1868, iniciara na Demajagua a loita independentista. A riada seguiu ata os trinta deste século. Foron seis longas décadas de achegamento, de fusión, de simbiose cultural.

A Cuba chegou o noso exemplo de laboriosidade, a vontade de asociación solidaria, os previsores hánitos económicos das nosas xentes, e chegaron artes de pesca e de labranza, comidas, xeitos de convivencia. Por alá andan apelidos galegos, e voces da nosa lingua que foron entrando na fala cotiá. E de Cuba viñeron símbolos como o noso Himno e a nosa bandeira, veu a Academia Galega, viñeron decenas de escolas, fontes públicas, arranxo de camiños, cemiterios civís, e os recursos para desempeñar leiras, redimir foros e erguer novas casas. Viñeron ditos, refráns, décimas, e rumbas, danzóns e habaneiras.

Tamén houbo e hai unha simbiose literaria. Poetas dende José Martí ata os nosos días, e narradores como Carpentier, téñense referido a Galicia de xeito entrañable. E da nosa parte aparecen os temas cubanos na poesía de Armada Teixeiro, Ramón Cabanillas e Roberto Blanco Torres, por citar só algúns.

Por todo esto e por moito máis, que toca ó fondal do sangue, ó íntimo dos sentimentos, e por xestos colectivos como o dos cubanos que viñeron loitar pola nosa dignidade dende a trincheira republicana durante a guerra civil do trinteseis, ou o dos galegos mambises que tomaron parte na contenda independentista de Cuba, resulta significativo un poemario no que cantan a dúo poetas das dúas beiras do Atlántico.

Trátase, en ambos casos, de poetas xoves, de voces novas. Hai trece cubanos (dez homes e tres mulleres) e outros trece galegos (tamén dez homes e tres mulleres). Os galegos, na súa totalidade, son membros do Batallón Literario da Costa da Morte, a vizosa organización que tan bos froitos vén dando, e os cubanos naceron case todos no nordeste da Illa (Holguín, Cacocum…) e os maís deles son membros da Asociación Hermanos Saíz.

É, pois, unha antoloxía ben proporcionada en canto á cantidade de autores e de poemas, as súas idades e o feito de que en ambos casos pertencen a organizacións literarias. Máis alá deso, é sabido que se expresan en idiomas diferentes, viven en sociedades moi distintas e teñen o ancho océano entre eles, o mar por medio.

E volvo ó dito: todo conflúe na arte da palabra non só porque a palabra é universal senón tamén porque se trata de que uns e outros son voceiros de dous pobos irmanados pola historia, pola cultura e polo sangue.

Hai aquí, do comezo ó fin, poesía da mellor factura. Poesía verdadeira e non renques de signos en xogo de gato por lebre como soen verse por aí adiante con demasiada frecuencia. Estamos ante uns poemas nos que hai fondura e beleza, que van do cotián ó trascendente, ó cósmico. Poesía Limpa, cálida, agurgullante. En canto ós temas e ós autores un por un, o lector dirá.

Noraboa pola irmandade galego-cubana que esta presencia ratifica. E noraboa ós poetas dunha e doutra orela do ancho mar.

Xosé Neira Vilas
Gres, outubro de 1998
(Este texto foi recollido na obra Con Anisia Miranda na Costa da Morte. Embora, 2014)

Marpormedio05 Marpormedio06

(Texto II)
Crónicas galegas de América. Por Xosé Neira Vilas
«Poesía das dúas ribeiras»

Dúas ribeiras do Atlántico: a galega da Costa da Morte e a cubana de Holguín, no nordeste da Illa. Poetas dunha e da outra uniron as súas voces nun poemario tutulado “Mar por medio”, que acaba de ver a luz gracias ó xeneroso apoio do Concello de Corcubión e do seu alcalde, Rafael Moizo (sic por Mouzo), militante da solidariedade.

Tiven noticia deste fermoso proxecto hai uns meses. Fun a Fisterra con Anisia. Alí, Isaac Díaz Pardo, Marcos Valcárcel e eu falamos de Casto M. Insua (galeguista emigrado en Bos Aires) e doutros temas da emigración. E atopámonos con Rafa e Miro Villar, Modesto Fraga e outros membros deste dinámico batallón literario que naquelas terras fai da poesía un modo de vida (Unamuno dicía que quen non vive poeticamente é un parvo).

Trátase de poetas novos. Hai trece cubanos e outros tantos galegos. E en cada grupo, tres son mulleres. Aparece unha breve ficha de cada autor. Os poemas galegos levan ó pé a correspondente traducción ó castelán, e os cubanos ó galego.

Inda que algúns creadores son moi novos, case todos teñen premios e obra publicada, e vese nuns e noutros unha riqueza expresiva, un afán de comunicación e unha vontade anovadora que nos enchen de ledicia e nos confirman que a poesía vive, latexa, faise imprescindible.

Este libro é o punto de partida para outras iniciativas. Con Abel Prieto, actual ministro de Cultura de Cuba, temos falado da posibilidade de editar unha selección de contos breves de autores galegos e cubanos. Algo semellante ó proxecto de ‘Mar por medio’. Os poetas da Costa da Morte e de Holguín adiantáronsenos. ¡Que ben! Para todos eles a nosa máis rotunda noraboa.

Abriron o camiño. Un camiño fraterno, solidario. Por el avanza a perenne e crecente amizade entre dous pobos irmáns.

(El Correo Gallego, 1 de abril de 1999. Publicouse coa reprodución da portada do libro mar por medio. Batallón literario da costa da morte. Poetas cubanos de Holguín. Corcubión: Batallón Literario da Costa da Morte / Concello de Corcubión, 1998).

Marpormedio07

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Encontros, Memoria Literaria, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Entrevista a Rafa Vilar: «A cultura, á parte de pesar no PIB, constrúe a sociedade do coñecemento»

A xornalista Patricia Blanco publicou hoxe na edición de Carballo do xornal La Voz de Galicia unha entrevista co meu irmán Rafa Vilar despois de que o seu libro de poemas intitulado A cidade e a chuvia, de próxima publicación, recibise o I Premio SELIC de Creación Literaria na modalidade de Poesía, un certame convocado pola Semana de Literatura de Compostela e que premian textos inspirados na propia cidade.

Do sitio web institucional do Concello de Santiago de Compostela entresacamos este parágrafo sobre o ditame do I Premio SELIC de Creación Literaria:

Poesía
Na categoría de poesía, o I Premio SELIC foi para a obra A cidade e a chuvia, presentada baixo o lema “Enheduanna” por Rafa Vilar. O xurado destaca do texto que “evoca a alma interior e a identidade de Santiago nun traballo sensitivo, delicado e cheo de matices”. A obra “describe a necesidade da chuvia cunha elegante composición de versos moi medidos, que precisan dunha lectura lenta, e que reflicten á perfección o paso das estacións, a mutabilidade da vida na cidade”. Segundo o xurado, Rafa Vilar converte cada poema “nunha declaración de amor a Compostela, cidade soñada, imaxinada, onírica”.

E deseguida reproducimos a entrevista xornalística, que se pode ler nesta ligazón.

«A cultura, á parte de pesar no PIB, constrúe a sociedade do coñecemento»

O ceense Rafa Vilar, afincado en Santiago, vén de gañar o premio SELIC de creación literaria

Patricia Blanco
Carballo / La Voz 20/12/2018

Os anos que separan os 18 dos 50 pasounos en Santiago, mais Rafa Vilar (1968) segue tendo un forte vínculo «de identidade» coa Costa da Morte e con Cee, onde naceu e viviu ata a maioría da idade: os seus regresos son seguros no verán e procurados unha vez ao mes. O mar ou as vivencias iniciais marcárono como persoa e autor. Escritor especialmente activo no eido da poesía, é licenciado en Filoloxía Galego-Portuguesa (USC) e vén de obter coa obra A cidade e a chuvia -agora será publicada- o premio SELIC do Concello de Santiago na categoría de creación literaria, galardón que se suma a unha longa lista de recoñecementos, entre o que destaca aquel Bouza Brey do 92, por Liques da memoria.

-Por que «A cidade e a chuvia»?

-É unha homenaxe á cidade de Santiago. Relaciono motivos que teñen que ver con ela: a chuvia, a pedra, a catedral, a xente, os camiños, os peregrinos… Son 50 poemas que falan diso.

-Un galardón especial por vir da cidade que o acolleu?

-Cheguei aquí con 18… Levo xa máis tempo aquí ca en Cee, aínda que sigo moi vinculado alá. É especial, si, porque é tamén unha homenaxe a ese mosaico de cidades que é Santiago: a cidade na que vives, a cidade histórica, a imaxinada, a xeracional…

-Vostede pertenceu ao Batallón Literario. Bota en falta aquel fervedoiro? Veríao hoxe posible?

-Hai momentos e tempos históricos nos que se producen estas cousas que se dan case por casualidade. Foi unha confluencia de xente que tiñamos inquedanzas parecidas e que criamos que había un baleiro a cubrir. Fixémolo, reunindo a maior cantidade de xente para a dinamización social e cultural da Costa da Morte.

-É máis doado hoxe escribir e difundir? E publicar?

-Gañouse en maneiras de expresión pública, pero hai outro elemento que ten que ver coa crise. Sempre impacta na cultura. Houbo un baixón nas obras publicadas, pero penso que ten máis que ver con eses motivos económicos, porque existir existe moita xente escribindo, publicando, buscando plataformas (redes sociais, recitais…) para socializar a literatura, canles que non pasen só polo papel ou o libro. Polo tanto, creo que é un bo momento de creatividade, con xeracións convivindo: xente de 50 coma min con outros de 18 ou 20 e mesmo de 80.

-E o apoio das Administracións?

-Xa hai anos que veño sendo crítico co papel das Administracións e da principal que hai en Galiza, a Xunta. Non hai unha aposta decidida pola cultura e a literatura deste país. Prefiren investir cartos noutras cousas, ás veces inexplicables, sen entender que a cultura, á parte de pesar no PIB, porque si que pesa, tamén constrúe algo fundamental, a sociedade do coñecemento.

-Como de optimista é en canto ao galego? Que temos que facer?

-Se o miro con perspectiva histórica, diría que estou preocupado. Cando comezaba a escribir hai 35 anos pensaba que poderiamos conseguir avances significativos no uso social do galego. Pero vexo un retroceso en determinados ámbitos e unha falta de aposta das Administracións por normalizar a lingua. Aínda así, quero ser optimista: hai moita xente que escribe, fai música e quere vivir as 24 horas en galego. Non deixamos de ser un foco de resistencia, e é o que nos vai permitir avanzar. Teño fillos pequenos aos que educo en galego: na casa falan galego, con moitos dos seus compañeiros tamén… Pero a escola tampouco funciona como elemento galeguizador.

-Foi voceiro da xestora nacional de Nunca Máis. Que se aprendeu de todo aquel movemento?

-Como sociedade, creo que a non ter medo, a enfrontarse ás decisións dos gobernos cando son erradas. Gañouse en conciencia ecolóxica e penso que ese pouso quedou, sobre todo nos mozos.

-Escribe día a día?

-Día a día, non [ri], pero sempre teño na cabeza ideas e proxectos, algún poema solto, algún pequeno relato. A miña cabeza nese sentido é un fervedoiro coas palabras, gústame xogar con elas. A literatura tamén necesita certo repouso, distanciarse, volver…

-O certame de Santiago pretendía aumentar a presenza da cidade na literatura. Cre que a Costa da Morte nese sentido vai por diante? Sempre tivo quen lle escriba.

-Creo que nesa parte, si, por sorte. Se cadra estivemos abandonados en infraestruturas e investimentos, pero a nivel literario e cultural si tivo, ten e terá quen lle escriba. Algúns intentamos contribuír a iso, e seguiremos.

Publicado en Entrevistas, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Premios | Deixa un comentario