Artigo en QPC (LXVII): Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión do libro de poemas Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Tankas da vida salgada. X. H. Rivadulla Corcón.
Editorial Trifolium. Musa pedestris. Serie Clea. (La Alpujarra-Granada: 2019)

A media ducia de páxinas do limiar, intitulado «Breve historia do nacemento dos Tankas da vida salgada» son de obrigada lectura antes de nos adentrarmos na profundidade dos versos, pois aquí o poeta X. H. Rivadulla Corcón recoñece que esta obra naceu como homenaxe postremeira a Vitoria Moure Dacosta, muller do capitán da mariña mercante Xavier Fernán Braxe, e que foi a lectora e introdutora de Corcón na literatura xaponesa máis tradicional, principiando polo mestre do haiku ou haikai Matsuo Basho, aproximándose canda ela a outra forma tradicional pechada anterior nesa tradición oriental, o tanka, e indo despois á valga doutras poéticas universais.

Estas anotacións previas de Corcón son un excelente e lúcido exercicio de condensación sobre o tanka, tanto no que respecta á explicación das súas características estilísticas e formais como á súa brevísima presenza no noso sistema literario, pois a propia Vitoria deulle a coñecer os «Cinco tankas da Señardade» que o poeta caldelao Manuel Casado Nieto (1912-1983) incluíu no seu segundo libro de poemas Orballo ispido, publicado por Manuel María na súa colección Xistral en 1954 (e non en 1955 como aquí se sinala), mais non se citan aquí os tres «Tankas da Lonxedá» do seu seguinte poemario Canta de lonxe o corazón do tempo (Galaxia: col. Salnés, 1969). Aínda que na sabia opinión do crítico Xesús González Gómez todos estes tankas foron escritos máis ben influenciados polos que publicara en 1946 o poeta catalán Carles Riba e non tanto polos de autores xaponeses.
E sen a rigorosidade no aspecto formal, Vitoria tamén lle amosaría os breves poemas de Mar do fin da terra (1987), de Cesáreo Sánchez Iglesias. Pola súa banda, Corcón aínda engade que tamén esa concepción da poesía faille lembrar Os Eidos (1955), de Uxío Novoneyra.

Pola nosa banda aínda queremos acrecentar que ao infatigable labor de investigación e ás eruditas compilacións do crítico Xesús González Gómez débeselle o (re)coñecemento do labor de Álvaro Cunqueiro como tradutor da poesía xaponesa, adoito co pseudónimo de Manuel María Seoane (mais non traducía directamente senón desde as versións do inglés Arthur Valley), haikus ou tankas, como os da poeta Ono no Komachi (Faro de Vigo, 7-11-1965) e outras composicións de Yamanoveno Okura, Kakinomoto Hitomaro, Otomo-no Tabito, Kamo no Chomei, Hokusai, Takechino Kurohito, Fujinara Hirotsu, Sojo Henio (talvez Hino Sojo?) ou de autoría anónima, case todas elas neses anos no xornal vigués. Cunqueiro fala de wakas, xénero de poesía xaponesa que diferencia entre o poema longo (choka) e o poema breve (tanka), mais só publica traducións destes últimos.

Na nosa poesía actual habería que considerar o bo número de tankas que escribiu Suso Díaz, porén a maioría non están publicados en forma de libro en papel. Suso Díaz, sempre á vangarda de proxectos literarios na rede, dispoñibilizou estes tankas na súa propia páxina persoal.
(https://www.susodiaz.gal/search/label/Tanka)

Con todo, pódese afirmar que na nosa poesía hai unha escasa presenza do tanka, non así do haiku ou haikai que inspirou a ducias de poetas nosos e mesmo algúns libros completamente escritos nesa forma métrica pechada, aínda que a estética occidental nunca poderá reproducir a espiritualidade e o sentido orientais.

Literalmente tanka significa “poema curto” (tan – curto, breve; e ka – poema) e como ben lembra Corcón estaría formado por 31 golpes de voz, que ás veces adoitan equipararse a sílabas (con versos de 5 – 7 – 5 – 7 – 7 sílabas), porén desde a liberdade creativa o poeta muxián opta por outro esquema, polo que cada tanka da súa autoría posúe 18 palabras (con versos de 3 – 4 – 3 – 4 – 4 palabras). Desta maneira conservan a característica de seren composicións breves en versos brancos, sen rima, e anisosilábicos, isto é, de distinto metro ou número de sílabas.

Deseguida, os 102 tankas de Corcón seguen unha idéntica estrutura compositiva, nos tres versos iniciais preséntase a escenografía, case sempre vencellada ao mar e, logo dunha forte pausa, dous versos finais para realizar unha interrogación retórica ou expresar unha reflexión ou un pensamento máis profundo, que aproxima esta poesía a certa espiritualidade filosófica.

Nestes tankas de Corcón os espazos mariñeiros cobran singular importancia, con escenarios costeiros relevantes que van desde os cantís ou acantilados até outros xa máis intimamente relacionados coa actividade pesqueira como o farol, o peirao, a taberna do porto, onde hai un delicado paíño que serve os cafés, ou as galerías das casas que ollan a ribeira.

Canda eles, o léxico dos poemas tamén nos achega ás embarcacións (gamela, palangreiros), aos aparellos (anzol, palangre, nasa), aos diversos oficios do mar (percebeiros, peixeiras ou mesmo as panilleiras, pois son ben sonadas as mulleres das vilas costeiras de Camariñas e de Muxía que lle deron altura a esta artesanía, como souberon cantar os poetas como Gonzalo López Abente). E, por suposto, tampouco podían faltar a nomenclatura de diferentes especies de peixe (congro, muxo, robaliza, sargo, xurelo, marraxos, san martiños, maragotas, en ocasións para facer unha referencia á gastronomía), de moluscos (luras e polbos) ou de mamíferos da familia dos delfínidos (arroaces), así como as aves máis avistadas na costa (gaivota branca, corvo mariño, mascato, arao, pardela) coas que a voz poética establece diálogos ao modo antigo das nosas cantigas medievais galego-portuguesas.

A toponimia permítenos delimitar os espazos, desde o xenérico Costa da Morte até un dos seus corazóns máis latexantes, a vila de Muxía e os lugares da súa contorna, velaí o monte Corpiño e o monte Facho, o cabo Touriñán ou a furna da Buserana, espazos tamén cantados polos poetas muxiáns López Abente ou o máis esquecido Xervasio Paz Lestón.

A relixiosidade mariñeira tamén está moi presente, ao nomear a súa patroa, a Virxe do Carme, historiografía que se mestura coas lendas de sereas.

Tamén son versos que ás veces botan man da figura retórica da sinestesia, con variedade de cores e de odores a nos acompañaren no cántico ou no silencio da tristeza da morte, unha presenza real e pouco desexada na familia mariñeira.

E sempre acompañados na lectura pola presenza do vento en máis dunha ducia de poemas, como non podía ser doutra maneira para quen coñeza Muxía, e as mareas ou a lúa no mar soñado e evocado por Lugrís, o noso pintor do mar tamén aquí convocado. En definitiva, tankas para achegármonos e coñecermos o carácter e a idiosincrasia da xente do mar. Vento nas velas!

(Texto proferido no lanzamento do libro o día 21 de novembro na compostelá Libraría Pedreira)

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

«O mar na poesía de Antón Zapata García», artigo de Francisco Fernández Rei en Nova Ardentía, 11 (2019)

Nas principais librarías no noso País vén de aportar o número 11 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, publicación que recolle o relevo de Ardentía, que dirixía o chorado amigo Luís Rei (O Grove, 1960 – Pontevedra, 2015), escritor e bibliotecario en Cambados, e cuxo relevo está en mans dun Consello de Redacción que forman o académico Francisco Fernández Rei, o escritor Emilio Xosé Ínsua, Manuel García Sendón presidente da Federación (nativo de Lira), Xaquín Lores e a portuguesa Ivone Baptista.

Neste número 11 de Nova Ardentía, inclúe como é habitual numerosos artigos relacionados coas embarcacións e cos oficios deo mar, coa cultura mariñeira en xeral. E na súa parte final sete artigos que falan desa cultura mariñeira en diferentes manifestacións artísticas: literatura, música ou pintura. Xaime Estévez Vila asina «Discografía galega do mar. 5O referencias ao mar nas gravacións da música galega»; Emilio Xosé Ínsua escribe sobre a «Presenza do mar na literatura galega anterior ao século XX»; o académico Francisco Fernández Rei o artigo intitulado «O mar na poesía de Antón Zapata García»; a sección «Letras de almadraba» ocúpase da poesía de Eliseo Alonso; na sección «Sino de proa» Emilio Xosé Ínsua recensiona os libros La emigración a las Américas por el Puerto de Vilagarcía de Arousa, de Víctor Viana, a novela A gran travesía de Chiruca Macallás, de Xurxo Souto e a obra Pequena Inglaterra, de Ioanna Karistiani e os Contos mariños de Carballo, de Xabier Maceiras Rodríguez; a sección «Lecturas para navegantes» de Xaquín Lores compila as últimas referencias bibliográficas sobre cultura mariñeira e a sección de Emilio Xosé Ínsua «Pintores do mar» fala de Antonio Fernández.

Deseguida reproduzo o texto, sempre brillante e do que moito aprendemos, do académico e profesor Francisco Fernández Rei que celebra a saída o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), ao tempo que lle agradezo a súa xenerosidade, xa demostrada cando participou no lanzamento desta obra, así como a licenza para o reproducir. Velaquí:

O mar na poesía de Antón Zapata García

Francisco Fernández Rei

No 1954 publicouse na Coruña o poemario A roseira da soidade, de Antón Zapata García, onde a Costa da Morte e, sobre todo, o mar de Laxe están presentes en moitos versos da sección “Dorna saudal” que fecha o libro. O prologuista Ramón Otero Pedrayo sinalaba a existencia dun “pneuma argonáutico sinon precisamente ulisaico nalgúns poemas mariñáns de Zapata e seus apaixoados periplos da costa bergantiñán pois sempre as vellas e labouradas testas dos promontoiros axexan e vixían como rexas esculturas da idea fonda, lonxáa e consoadora das ‘Matres’ galegas”.

1. Miro Villar e a investigación da poesía de Zapata

No cincuentenario dese poemario, o Concello de Laxe patrocinou unha edición facsímil, coa mesma cuberta de M. Abelenda do 1954 e cunha longa introdución de Miro Villar, onde debullaba a traxectoria biográfica de Zapata, nado en Laxe no 1866, fillo dun carabineiro das Mariñas de Betanzos e dunha muller de Camariñas parente de Eduardo Pondal. Con 17 anos emigrou á Arxentina, onde foi activo militante da arredista Sociedade Nacionalista Pondal e doutras asociacións; en Buenos Aires faleceu no 1953.

A introdución completábase co relato da intrincada historia do mecanoscrito d’A roseira da soidade: o seu “secuestro” no Concurso Literario de las Obras Gallegas do 1949 do Centro Gallego de Buenos Aires e a posterior censura franquista que eliminou, entre outros, poemas sobre figuras da nación como A. Villar Ponte, Castelao e Bóveda. “Na morte de Lexandro Bóveda” (1937) é o primeiro texto en galego sobre o asasinato do secretario de organización do Partido Galeguista.

Anos despois, Miro Villar defendeu na Universidade de Santiago de Compostela a tese de doutoramento A poesía galega de Antón Zapata Garcia. Edición e estudo (2007), onde analizaba a biografía e o contexto sociocultural da vida do autor, tendo en conta o referente da emigración galega a Arxentina; estudaba a poesía en galego, con atención a aspectos historiográficos, métricos e estilísticos e á xénese e á recepción d’A roseira da soidade; e presentaba a edición crítica da obra poética completa en galego, o devandito poemario e todas as composicións publicadas en diferente medios.

O ano pasado publicou a monografía Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (1), cun completo “Glosario do léxico mariñeiro” (pp. 33-123) e coa edición de toda a poesía con salitre do laxense, “Dorna Saudal (e outros poemas do mar) (pp. 125-267), cos textos do poemario póstumo e os dispersos que compilara para a tese de doutoramento, con centos de notas coas variantes dos textos publicados e notas da edición dos poemas.

O glosario e a obra poética van precedidos de tres curtos capítulos: o primeiro, Breve nota biográfica (pp- 7-12); e o terceiro, O léxico mariñeiro (pp. 27-32), que contén opinións sobre “o poeta mariñán” na revista arxentina Céltiga de abril do 1928 e, sobre todo, de Zapata “poeta do mar” despois de publicarse A roseira da soidade.

2. Poemas do mar de Zapata

O segundo capítulo introdutorio, Poemas descritivos do mar e da vida mariñeira (pp. 13-26), é unha excelente guía para a lectura de todos os textos agora editados, con explicación do tema, da métrica e da calidade poética das composicións ou de certos versos. Miro Villar edita, en primeiro lugar, os 34 poemas que Zapata agrupara baixo o epígrafe “Dorna saudal” no seu poemario, con este breve texto:

O rizón da miña dorna,
fica no ancoiral de Laxe,

mentres a dorna, ¡probiña!,
recorre todol-os mares
A. Z. G.

O primeiro poema titúlase “Dorna saudal”, coma o epígrafe. A dorna é a señora do mar da Arousa e do mar de Ons (e no seu día do Porto do Son), pero non é barco da Costa da Morte. Na literatura galega, sobre todo na poesía, converteuse en símbolo da singularidade da nosa cultura, polo que son incontables os textos líricos con alusión á dorna, que navega en poemas do pre-Rexurdimento e en moitos textos do século XX. (2)

Posiblemente o poema máis coñecido de Zapata sexa “Alando a traíña”, que tivo cinco versións. Na revista Nós (25 de xullo do 1931) publicouse co título “Traiñeiros de Laxe”, cunha dedicatoria ó pintor Camilo Díaz Baliño, que retirou cando presentou o libro á censura, porque Díaz Baliño foi dos primeiros paseados do franquismo. No texto Zapata denuncia o escravo traballo da pesca de baixura, como se ve nestas estrofas:

Mentras alan, descalzos, a traíña,
e, â salmuira mestúranse os suores,
revoa, câl revoa unha anduriña,
a trïada que conta as súas dôres:

‒Sempre, ¡sempre! Traballando,
desde a mañán hastra â nuite…
¡e sempre probes ficamos!

Co estribelo decote,
barco e corpos abalan:
-¡Ei!… ¡raina!… ¡Ei!… ¡raina!…

En “Mareas vivas” narra os labores do marisqueo e canta as mareas que con lúa nova ou baixa o mar enche ou devala moito máis que nas mareas habituais. No poema “Os birbirichos e as birbiricheiras” d’A gaita gallega (1853), Xoán Manuel Pintos cantara a ceifa do marisqueo no areal cambadés no Sarrrido ó que acudía a xente pobre do Salnés.

En “Mar roleiro” trata unha das traxedias no mar, a morte dun percebeiro de Laxe. Miro Villar dedica esta monografía á memoria de Paco Souto, de Malpica, “poeta, percebeiro e incansable activista cultural, que amou inmenso o mar, ese mesmo atlántico que che reclamou como tributo a túa vida o 30 de marzo de 2017”.

Interesantes son catro poemas dedicados ás estacións: “Mariña de primaveira” é un poema etnográfico onde enumera especies de mariscos, e en menor medida peixes e o xeito de pescárenos o home e os mascatos; “Mariña de vran” é a descrición da calma do mar nesa estación; “Mariña de outón” é a narración dun día de vendaval e chuvia e pouca faena mariñeira; e “Mariña de inverno” é o relato dun día de forte maresía, con barcos varados nas praias, algún que foxe do temporal e o naufraxio dun barco estranxeiro ó fracasar o salvamento por parte de seis mariñeiros nunha buceta.

Zapata é un ourive do verso nos sonetos, como “A Costa da Morte”, sobre a lenda da morte do Sol no occidente galego, ou “A vila de Laxe”, que se espella “n-as ondas tranquías, coor turquesa/ pieitando os seus cabelos de ourífica finura”, con praias que no verán son leitos de puntillas onde sestean “as peixadoras quillas/ sin relembrar nortadas, trebóns e furacáns”. Ourivaría hai en “Amante navío”, tres sonetos con léxico e tema mariñeiros que forman un poema de amor, con dous barcos (trainera e navío) relativos á vida de dúas persoas, trasuntos do poeta e da amada.

Moi logrado é o soneto “Trincado”, onde condensa as manobras de navegación do barco de cabotaxe propio do golfo Ártabro e da Mariña:

Nachudo de arrufada, con papos de homes gordo,
n-un largo, vai fendendo, a xeito de bigotes,
as ondas que, en salseiros, pol-o courel, abordo,
solagan imbornaes, bancadas, calabrotes…
(…)
e cando xa se emproa, e ao vento bate a vela,
ás voces de: “¡Dar fondo1”, “¡Desata drisa!”, “Arria”,
¡câl de un ditrema iñorme, dél sae unha gamela!…

N’A roseira da soidade fechaba a serie “Dorna saudal” o texto “Acordeón galego”, instrumento musical de grande importancia na vida mariñeira. Compara o seu son co do mar nas furnas, nos coídos, nas praias e coas ondas contra o “muelle”; un acordeón que se escoita por bares e tabernas desde Buenos Aires a Laxe, que fala de eternas traxedias, de maresías e de galernas, que chora cando non hai peixe nin cereais e que ri cando a xente que emigrou volve ou cando os barcos pescan sardiña.

Miro Villar publica dous poemas censurados polo franquismo. Un é “Invocación «O Caxestal»”, apóstrofe a un cantil da costa de Laxe, descrito como “baruda e petrinforme catedral/ que as ondas fono erguendo c-ôs seus brazos”, “penasqueiral xigante/ ‒de traxédeas testigo” onde arela que ondee a bandeira galega (“o teu cúmiaro sexa/ lugar onde brandê nosa bandeira”). O outro poema é “O remorso do mar”, con denuncia da represión franquista xa no verso primeiro (“Morden os cans das foulas n-os cantiles”).

Hai poemas dedicados a naufraxios famosos na Costa da Morte, coma o do barco-escola inglés Serpent fronte á praia de Trece de Camariñas, con 172 náufragos (“Na Costa Brava dormen os fillos d-Inglaterra”); e o naufraxio do trasatlántico inglés City of Agra, que embarrancou nos baixos de Camelle (“Houbera mar de fondo a sete mares”) .

Ademais, figuran textos onde o mar non é o tema central. Algúns son fragmentos de poemas d’A roseira da soidade, como a composición narrativa “A Crus da Rosa”, onde describe a vila de Laxe, as faenas e os tesouros da pesca e trata o embarque dos emigrantes na Coruña e a paisaxe que deixaban na travesía. En “Lembranza e loubor da Cruña” refírese ás condicións do embarque no “Muelle de Ferro”, de onde saían os trasatlánticos para América, e describe a actividade xerada na cidade meré á pesca de fresco e ás “salazóns de pescado”.

3. Léxico do mar e toponimia costeira na poesía de Zapata

Os termos do “Glosario do léxico mariñeiro” agrúpanse seguindo o Léxico de los marineros peninsulares de Manuel Alvar: 1. O mar, 2. Xeomorfoloxía 3. Meteoroloxía, 4. Astros ou fenómenos relacionados, 5. Navegación e manobras no mar e na terra, 6. Embarcacións, 7. Comercio, 8. Natación, 9. Pesca, 10. Fauna, 11. Flora.

Non se definen as palabras de uso máis común, pero si todas as demais, fornecendo a maioría dos contextos de uso, as variantes dun termo e a forma do galego estándar, de ser necesario, como se aprecia no artigo de Miro Villar sobre os tipos de embarcacións publicado no nº 10 de Nova Ardentía (3), onde non aparece a entrada trincado:

Balandro (‘Embarcación de vela que se empregaba antigamente na pesca’, i-en Laxe teño un balandro).

Tarrafas (‘Embarcacións que usan a arte de pesca ao cerco do mesmo nome para a sardiña’: n-entán säen do porto tarrafas e traíñas // si s-engaiolan n-as mallas / das tarrafas e traíñas Cfr. infra tarrafas ‘aparellos’).

Trasatrán; trasatráns; trasatrante; trasatrantes (No estándar trasatlántico(s), ‘Embarcación para o transporte de pasaxeiros’. Nunha ocasión caracterizándoa, sorríslle aos trasatráns de aceiro frío).

A maiores do léxico común, Miro Villar estuda a fraseoloxía mariñeira e, sobre todo, a onomástica mariñeira de Zapata con análise da antroponimia e santoral, mitoloxía, nomes de embarcacións, topónimos e xentilicios. Entre as moitas entradas da toponimia están o latinismo Ara-Lucis, expresión poética para nomear os faros (Touriñán, Fisterra, Ortegal, Vilán…); Briganza para as Mariñas betanceiras e, por extensión, as costas galegas; e Cabo Nerio para o faro de Fisterra (o Promontorium Nerium dos romanos).

Outros topónimos estudados son o Cabo Vilán de Camariñas, o primeiro da Península ibérica con luz eléctrica; Cantábreco mar ou Cantábrico; Celtinérea e Celtineria, en alusión ós nerios, pobo prerromano da zona da actual Fisterra e, por extensión, Galicia; Costa Brava e mar da Costa Brava, denominacións bastante usadas, sobre todo na literatura, no canto de Costa da Morte, que se rexistra en Zapata, mesmo no título dun soneto; Facho Néreo para o faro de Fisterra; Mar do Sol para o mítico Gran Sol; Punta da Barra para a lingua de terra no esteiro do Anllóns na Ponteceso…

4. O mar de Zapata e a construción do galego literario (4)

No léxico de Zapata hai as ondas medievais, as vagas e os vagallóns de Leiras Pulpeiro, pero tamén os fisterráns tombos (“tombos galgantes e ruxintes, con louco revoar”), grandes vagas que se producen cando hai mar picado e que rompen nos baixos ou nas praias. Tombo rexístrase nos muxiáns Victoriano Abente e Gonzalo López Abente (5) e recentemente en Alexandre Nerium e en poetas do Batallón Literario da Costa da Morte.

Zapata introduciu o termo rotía para as ondas producidas polo mar de vento, que é a rutía do fisterrán Alexandre Nerium, as únicas documentacións no galego literario. O laxense ten moitos rexistros de furna, con gran tradición poética (Pondal, Leiras, Cabanillas, Manuel Antonio…) e furnals e furnales, que só se documentan en Zapata.

Case sempre emprega ardentía como “sucesión de ondas que o mar embravecido lanza contra a costa formando rompentes de escuma”, a primeira vez nun poema do 1918 (“Antes de vir a ‘ardentía’,/ −antepoñend’o ‘socheo’,−”), acepción que no galego escrito introduciu o sadense Lugrís Freire (1909) (“unha de aquelas ardentías, s’unha de aquelas bruantes marexadas chegaba a romper sobre de a popa de o falucho”).

Usa o termo literario rochedo de Cabanillas e o popular coído, propio da Costa da Morte (e da zona de Muros) para designar pequenas enseadas con pedras traídas polo mar. Antes de Zapata só se rexistra coído no 1922 na prosa de López Abente, de Muxía.

Tamén emprega termos populares con tradición literaria como argazo, courel (do barco) e peirao, que introduciron no galego escrito, respectivamente, Sarmiento (1746), Pondal (1886) e Pintos (1853); e outros como refacho, nordés e nordesía, que introduciron Cabanillas (1917), A. de la Iglesia (1857) e Leiras Pulpeiro (1884), respectivamente.

Zapata foi o primeiro que empregou no galego literario voces como nortada para vento forte do norte, velear para navegar en vela, sueste para o gorro da roupa de augas e socheo. En falas do “tranquilo” mar da Arousa (Cambados, O Grove, Rianxo), o socheo designa a “fase final do crecente da marea, anterior á preamar”, acepción que se descoñece en Fisterra e posiblemente en Laxe. O socheo de Zapata (“nin nos socheos, vagallóns, nin tombos” // “Antes de vir a ‘ardentía’,/ -antepoñend’o ‘socheo’,-” // “O socheo, ¡o socheo!, balbordante / correndo como un galgo”) debe ter unha acepción semellante ás que Paco Rivas rexistrou en Foz: “auga que impulsa unha onda ou unha andana despois de romper”, “resaca que fai o mar ó romper as ondas” ou “subida grande de nivel das augas provocado polo empuxe do mar”. (6)

Para a xente do mar usa peixeiro, introducido por Rodríguez López (1908), e pesco que introduciu Sarmiento (1746); e creou peixador (e peixadora) e peixar, que só el usou ata agora na lingua literaria. Debeu considerar que pescador (7) e pescar son castelanismos, polo que por diferencialismo creou eses termos sobre peixe, como inventou os hiperenxebrismos somariño e trasatrán (e trasatrante) para evitar as formas cultas submarino e trasatlántico. Creou o neoloxismo marefoxas e marfoxa para nomear unha foxa abisal mariña, e debe ser creación súa ancoiral para ancoradoiro.

Na fauna usa termos da Costa da Morte e de falas próximas, coma o equinodermo tallante (e non os literarios estrelamar ou estrela do mar); no texto “Porto peixeiro” rexístrase boguina e corno para o molusco gasterópodo Buccinum undatum. (8) En Zapata corvo ten moitos rexistros como ave de terra, e só algún dubidoso para o do mar; neste caso emprega o castelanismo cormorán, voz tomada do francés, e corvoransos.

Na poesía de Zapata rexístrase o termo popular ardora para a fosforescencia do mar, que indica a presenza dun cardume, e varios termos para diferentes tipos de cardume: bramos, saltido, tintura e xarabeles. (9)

5. Remate

Os meus parabéns a Miro Villar pola coidadosa edición da poesía do mar de Zapata e polo glosario de voces mariñeiras que, malia algunha carencia e inexactitude nalgunhas definicións, é un traballo encomiable e útil para o lexicógrafo e, particularmente, para a xente que ama a cultura mariñeira.

Co seu labor de anos de investigación, Miro Villar contribuíu a sacar do esquecemento unha figura que moito traballou pola causa de Galicia na emigración arxentina. Cantou as figuras da nación represaliadas polo franquismo, pero cantou, sobre todo, a paisaxe costeira do seu Laxe natal e a vida escrava da xente do mar.

Con monografías como Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García hoxe temos moito máis mar na cultura galega.

NOTAS
(1) Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Estudo, edición literaria e notas de Miro Villar. [Silleda]: Edicións Fervenza, 2018.

(2) O cambadés Ramón Cabanillas foi un dos seus mellores cantores e Álvaro Cunqueiro fixo filigrana poética coa dorna como motivo. Entre os que se marabillaron con este barco, á parte de Antón Zapata, están Manuel Antonio, Luís Amado Carballo, Xulio Sigüenza, Álvaro de las Casas, Ánxel Sevillano, Pura Vázquez, Xohana Torres, Salvador García-Bodaño, Xosé Luís Méndez Ferrín, Darío Xohán Cabana e Xosé Miranda. Cfr. F. Fernández Rei, E. X. Ínsua López e L. Rei: “Fálame de barcos. Apontamentos para un catálogo (I)”, Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial 2 (2005), 11-17.

(3) M. Villar: “As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García”, Nova Ardentía 10, 2018, 72-76. No final do artigo reprodúcense dous poemas de Zapata: “Pedras de Besugueira”, Alborada 7, Bos Aires, xuño-xullo 1932, e “Porto peixeiro”, con ilustracións de Suárez Couto, 1950.

(4) Cf. F. Fernández Rei: “Moita costa, pouco mar: o léxico mariñeiro e a construcción do estándar galego”, en Mª Álvarez de la Granja e E. X. González Seoane (eds.): A estandarización do léxico. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega, 2003, 285-347 (particularmente o apartado 2.6 “Os tombos e os coídos de Zapata García”).

(5) Antes de que Victoriano Abente usase tombo no 1881 (“tombos de mar fervendo”), Xoán Manuel Pintos introducira a variante tumbos no 1853 (“os tumbos [da Lanzada] que escumaban a cachóns”). Para a documentación do léxico no galego literario moderno vid. Santamarina, Antón (dir.) / Ernesto González Seoane / María Álvarez de la Granja: Tesouro informatizado da lingua galega (Versión 4.1).

(6) P. Rivas: Entre o abalo e a zaranda. Dicionario léxico do mar. Pontecaldelas: Ed. do Cumio, 2016, s.v. socheo.

(7) En galego mariñeiro é termo xenérico para quen vive do mar, mentres que pescador é o mariñeiro que traballa con liña, á parte do que pesca con cana no río.

(8) Corno rexístrase en falas galegas do Cantábrico, en Cedeira, na Costa da Morte, na ría de Vigo e no Baixo Miño (en Muros dise corna). Buguina, que introduciu o pontevedrés Pintos (1861) no galego literario, é propia do Golfo Ártabro, da Costa da Morte, da ría da Arousa, de Portosín e de Portonovo.

(9) Sobre a significación e a presenza destes termos no galego mariñeiro e outras denominacións para banco de peixe en Laxe e no litoral galego e portugués, pode verse F. Fernández Rei: “Cardumes, barrías e manchas de peixe en galego e portugués”, en A. I. Boullón Agrelo, X. L. Couceiro Pérez e F. Fernández Rei (eds.): As tebras alumeadas. Estudos filolóxicos ofrecidos en homenaxe a Ramón Lorenzo. Santiago de Compostela: Universidade. Servizo de Publicacións e Intercambio Científico, 2005, 347-363.

Publicado en Antoloxías, Ensaio, Estudos literarios, Lingua, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Día da Balea: Poemas de Miro Villar, Estevo Creus e Estíbaliz Espinosa



Continuamos desde estas crebas coa terceira entrega da divulgación do fermoso proxecto poético na rede intitulado «Día da Balea» que promove a Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA), unha ONG galega fundada en 1992, adicada ao estudo e divulgación dos mamíferos e tartarugas mariñas de Galicia, a través da investigación.

Desta serie publicamos deseguida as tres últimas lecturas poéticas, que tamén se poden ollar na canle de youtube da CEMMA, coas voces de min propio (Miro Villar), Estevo Creus e Estíbaliz Espinosa.

Publicado en Gravacións, Historia, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVI): Adeus ao poeta Xosé Leira López, un dos promotores das «Aulas no Camiño»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para escribir unha desas lembranzas que nunca quixera facer, por se tratar da triste despedida dun caro amigo poeta, Pepe Leira. E que a Terra che sexa leve! Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Adeus ao poeta Xosé Leira López, un dos promotores das «Aulas no Camiño»

Unha mensaxe do poeta fisterrán Modesto Fraga e posteriores notas dos medios de comunicación trouxeron a mala nova do pasamento do noso común amigo, o poeta Xosé Leira López (Valdoviño, 1951 – Ferrol, 2019).

Autor pouco prolífico á hora de publicar, malia ser un dos membros fundadores por volta de 1977 do celebrado Grupo de Comunicación Poética Rompente, relegou a súa actividade lírica ao íntimo e só moitos anos despois deu ao prelo a súa única obra individual intitulada Canto custa instalarse no amor (Espiral Maior, 1996), con fermoso limiar de Xosé Luís Méndez Ferrín e con epílogo do finado sociólogo Fermín Bouza Álvarez. Porén, os seus versos pódense atopar en moitas outras obras colectivas, as máis delas de carácter reivindicativo como a antoloxía Alma de Beiramar (Asociaciación de Escritores/as en Lingua Galega: 2002), unha colectánea de versos contra a incompetencia canda o desastre ambiental da marea negra do Prestige.

Da man de Modesto Fraga coñecemos a Xosé Leira López, Pepe Leira para as súas amizades, na época do nacemento do Batallón Literario da Costa da Morte. De feito, ao rastrexarmos a hemeroteca atopamos no ecuador da década dos noventa a súa participación nos recitais poéticos que o colectivo soneirán Arre Sentelha! organizaba no Castelo de Vimianzo, como poeta convidado, xunto á autora Rosa Méndez Fonte.

Desa fructífera colaboración naceu un diálogo poético interxeracional que lle permitiu convidar a unha pequena representación do Batallón a recitar na inauguración do curso na Facultade de Humanidades de Ferrol, na que era profesor de Socioloxía. Aló estiveron Modesto Fraga, Alexandre Nerium, Xavier Rodrigues Fidalgo e Rafa Vilar (tamén estaba prevista a miña asistencia, que non puido ser por problemas de axenda de última hora).

Xosé Leira López tivo unha excelsa vinculación coa vila de Fisterra, pois foi un dos promotores das «Aulas no Camiño» da Universidade da Coruña, xunto coa profesora e poeta Rosa Méndez Fonte. Nestas xeiras que se realizaban a final de cada curso, aló polo mes de xullo, o alumnado participante facía etapas dos diversos camiños que levan a Santiago de Compostela e sempre con prolongación até Fisterra, mesmo aínda cando a igrexa católica non recoñecía este itinerario. Nesas xeiras desenvolvíanse sempre actividades culturais e literarias paralelas e unhas delas viña sendo un recital de poesía que adoito tiña como escenario o faro de Fisterra.

Na fotografía que acompaña esta anotación, feita por Carmen López e cedida por Alexandre Nerium, recóllese o recital en xullo de 2002, que poñía remate a unha viaxe de 20 alumnos e alumnas con esa lectura poética celebrada no faro de Fisterra, onde interviron Manuel María, os citados dous profesores e poetas Xosé Leira López e Rosa Méndez Fonte, e os fisterráns Xoán Alberte Moure e Alexandre Nerium. Noutras edicións outras voces do Batallón acompañaron aos dous poetas infatigables organizadores do evento.

Na memoria de Xosé Leira López reproduzo deseguida dous poemas da súa autoría, o primeiro aparecido no único libro que quixo dar ao prelo e o segundo é aquel texto de solidariedade.

Que a Terra che sexa leve, caro amigo e compañeiro na República das Letras!

a mesa e o pano de Camariñas
e o cacharro ovalado de barro de Bonxe
e o Xesús de Misterio
e os plátanos e as laranxas e as mazás
e as peras e as cirolas de California

e Ti

***
I
Penetrou o fuel oil
nas badías do teu corpo
como un semen negro

e saímos á rúa
para esixir castigo
do violador
e os seus cómplices.

II
Os nosos berros
en Muxía, Compostela e Madrid
ficarán para sempre inscritos
nos pentagramas da carraxe
e nos futuros caleidoscópicos
dos pobos ergueitos.

Estoutra imaxe publicouna o xornal coruñés La Voz de Galicia.

FISTERRA. RECITAL POÉTICO EN EL FARO. 10/7/2002. FOTO: MILLARES

Publicado en Memoria Literaria, Obituarios, Poesía | Deixa un comentario

Día da Balea: Poemas de Lucía Novás, Xosé Iglesias, Eduardo Estévez e María Lado




Continuamos desde estas crebas coa segunda entrega da divulgación do fermoso proxecto poético na rede intitulado «Día da Balea» que promove a Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA), unha ONG galega fundada en 1992, adicada ao estudo e divulgación dos mamíferos e tartarugas mariñas de Galicia, a través da investigación.

Desta serie publicamos deseguida as catro seguintes lecturas poéticas, que tamén se poden ollar na canle de youtube da CEMMA, coas voces de Lucía Novás, Xosé Iglesias, Eduardo Estévez e María Lado.

Publicado en Gravacións, Historia, Poesía | Deixa un comentario

Día da Balea: Poemas de Xosé Henrique Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xavier Queipo e Rafa Vilar

Desde estas crebas divulgamos o fermoso proxecto poético na rede intitulado «Día da Balea» que promove a Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA), unha ONG galega fundada en 1992, adicada ao estudo e divulgación dos mamíferos e tartarugas mariñas de Galicia, a través da investigación.

Desta serie publicamos deseguida as catro primeiras lecturas poéticas, que tamén se poden ollar na canle de youtube da CEMMA, coas voces de de Xosé Henrique Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xavier Queipo e Rafa Vilar, introducidas sempre por este texto:

21 DE OUTUBRO, DÍA DA BALEA

O 21 de outubro de 1985 cazouse por derradeira vez unha balea en Galicia. CEMMA quere aproveitar esa data para propoñer o 21 de outubro como DÍA DA BALEA, coa intención de celebrar o día no que decidimos a paz coas baleas, tamén a riqueza de especies de cetáceos que temos nas nosas augas e a necesidade de seguir traballando para a súa conservación, mais tamén aproveitar para lembrar unha época da nosa historia que, queiramos ou non, non pode quedar borrada.

Nesta ocasión para a conmemoración deste ano contamos coa colaboración dunha ducia de escritoras e poetas que quixeron sumarse á nosa iniciativa e apoiala a través do seus textos, cuns videopoemas que vos iremos poñendo aquí. O noso agradecemento a todos eles/elas.

(Foto da primeira balea cazada no inicio da época de 1924, Corcubión)

Publicado en Gravacións, Historia, Poesía | Deixa un comentario

Som Cultura per la llibertat. L’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana (AELC)

Hoxe cos compañeiros e compañeiras de L’Associació d’Escriptors en Llengua Catalana (AELC)

Som Cultura per la llibertat

Publicado en Manifestos | Deixa un comentario

Polo País de Gales e suroeste de Inglaterra. Unha crónica de Xela Cid. (19-28 de agosto de 2019)


(As fotografías que ilustran esta anotación son de propia autoría, agás esta do grupo realizada polo xornalista Ameixeiras no Priordy Llanddewi)

A xeira anual do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), «Viaxe polo País de Gales e suroeste de Inglaterra», que desta volta nos levou a viaxar entre os días 19 e 28 de agosto polas terras atlánticas británicas, tivo unha outra e moi completa crónica da autoría da profesora Xela Cid e que se pode ler no propio sitio web do SemEsCom. Deseguida reproduzo aquí o seu texto.

Polo País de Gales e suroeste de Inglaterra. Unha crónica de Xela Cid. (19-28 de agosto de 2019)

Como cada verán dos últimos once anos, con agosto chegou a actividade cultural e lúdica máis esperada do Semescom: A VIAXE.

O novo destino afastounos durante dez días da vida cotiá, doméstica, da casa en definitiva, enchéndoa de novidades, incertezas, humor, colaboración, e nesta ocasión de moitas estreituras.

Navegamos polo Golfo de Biscaia e a Canle da Manga, e no bus percorremos as terras do Sur de Inglaterra e o País de Gales.

Un primeiro madrugón para chegar ó punto de encontro en Guitiriz e comezar un tempo de folganza activa para descubrir un anaco máis de Europa.

Un dos obxectivos iniciais destas viaxes foi o coñecemento dos países atlánticos como Cornualles, a Bretaña francesa e Irlanda, sempre na busca das conexións galegas coas nacións con raíces celtas.

Despois de dous anos seguidos pola cálida Provenza e a costa lígur italiana no Mediterráneo, a viaxe deste ano foi o retorno á xeografía das brétemas, á chuvia e á luz grisácea. Volvemos mirar ó Atlántico.

Gales agasallounos coa primeira sorpresa: unha climatoloxía inesperada, días de luz, sen chuvasqueiro nin paraugas. Deben ser cousas do cambio climático que se manifesta en todo o planeta.

Foron xornadas de mar e terra, dúas delas completas mariñeiras. Ida e volta a bordo do ferry “Pont-Aven” do “Britanny Ferries” entre Santander e Plymouth. Unha experiencia pracenteira para a maioría, un minicruceiro, e algo menos para os que se senten perdidos e mareados ó non ter os pés na terra. Resultou unha travesía tranquila dada a bravura destas augas, un tempo de lecer para a conversa, a lectura, o xogo ou sinxelamente gozar mirando o mar albiscando golfiños, mascatos e aves de mar adentro.

Sobrepasada a punta francesa de Pern, na illa de Ouessant (Bretaña), entramos na Canle.
O historiador Xosé Mª Lema, aproveitou para contar a orixe dos catro faros de Eddystone. Faltaban unhas catorce millas para chegar ó porto de Plymouth cando pasamos preto do cuarto que emerxe no medio do mar. Ó pé sobresae un penediño onde estivo ancorado o terceiro ou Torre de Smeaton, quen seica se inspirou nun carballo para erguer este primeiro faro de pedra lonxe da costa. Hoxe xa en terra, nun outeiro preto da Cidadela Real, mirando ó mar, loce franxas vermellas e brancas. Ó regreso, antes de levar áncoras, permitiunos facer as últimas fotos ó seu carón e despedírmonos de Inglaterra. Unha fermosa historia. É un xeito diferente de chegar á Illa de Gran Bretaña.

Foi unha viaxe a un país máis pequeno ca Galicia, apreixado entre o inmenso Atlántico e a poderosa Inglaterra.

As peripecias xa comezaron nos pequechos camarotes dobres do barco, onde moitos se afanaron na busca da segunda cama ben agochada colgada do teito. O anecdotario comezaba a  agromar.

Tan pronto pisamos terra e subimos ó noso autocar da empresa Lázara, para encamiñarnos a Bristol, Lema puxo en marcha sen perda de tempo as parolas rodantes, “Rolling Talk”, en galés Sgwrs dreigl, que amosa a dificultade de pronunciación para nós desta lingua supervivente de orixe celta.

De Plymouth levou áncoras o Beagle hai case douscentos anos con Darwin a bordo como naturalista, para dar unha das voltas ó mundo máis fascinantes, con efectos científicos e sociais sorprendentes. Este feito serviu de base para que Xela Cid falara dos grandes científicos e naturalistas ingleses e galeses, afondando en dúas figuras do século XIX, o inglés Darwin e o galés A. R. Wallace, pois ambos chegaron á formulación da revolucionaria Teoría da Evolución.

Días máis tarde unha grata sorpresa, por non prevista; a visita á interesante cidade (xa inglesa) de Shrewsbury onde nos achegamos a casa natal desta singular figura, Charles Darwin.

Bristol deunos paso para o noso destino galés. Pero antes detivémonos nesta cidade inglesa atravesada polo río Avon e asentada na desembocadura do Severn que forma a Canle de Bristol. Sempre presentes os vellos peiraos comerciais, hoxe renovados como pubs e tabernas onde corren as pintas de cervexa e o ron, e aínda resoan os ecos de Stevenson e A Illa  do Tesouro ou John Cabot, o Cristovo Colón de Bristol.

Dende o símbolo da cidade, a ponte suspendida de Clifton sobre a gorxa do Avon deseñada por Bruel, deixamos Inglaterra.

No terceiro día por fin tomamos contacto con Gales, e fixémolo seguindo a súa fronteira invisible e o val do río Wye, declarado lugar de excepcional beleza no tramo final ata chegar ó Severn. Separa Gales de Inglaterra con sendeiros por ambas marxes.
“Onde está a fronteira? -pregúntalles Saramago no confín entre España e Portugal ós peixes que, no mesmo río, segundo esvaren por unha marxe ou pola outra, nadan agora no Duero, agora no Douro.

Esta fronteira galesa de grande tensión, está ben marcada pola presenza de numerosos castelos defensivos.

O escritor Claudio Magris que meditou sobre o tema di: «Non hai viaxes sen que se crucen fronteiras políticas, lingüísticas, sociais, psicolóxicas… Traspasar as fronteiras; tamén amalas -por canto definen unha realidade, unha individualidade, darlle corpo saíndose do indistinto- pero sen idolatralas, sen facer delas ídolos que esixen sacrificios de sangue.»
No val idílico do Wye aparecen as primeiras abadías do século XII, ou mellor os seus esqueletos, a cisterciense Tintern e a agostiña Llanttony Priory.

É aquí onde comezamos a comprender, noutra orde de cousas, que o bus era moi cómodo, pero grande de máis e as estradas estreitas. Houbo que manobrar. Unha constante na viaxe, esgotadora para Pablo Bustelo, condutor e amigo do Semescom. Un reto superado que xa consta no seu currículo.

Non quedou outra que renunciar ó miradoiro do Niño da Aguia, chegar ós altos do Hay Bluff e ata o emblemático pobo literario e cheo de librerías de Hay-on-Wye.

Compensáronse estas perdas con outras visitas non previstas que Chus Barbeira, gran organizadora de todo isto, e o inquedo e xeneroso buscador de información, o arquiveiro Pablo Sanmartín, foron destapando e encaixando cada día coma pezas dun quebracabezas. Isto foi, realmente, circular por Gales.

Estamos no primeiro Parque Nacional e o último declarado no 1957, o Brecon Beacons. Montañas baixas onde sobresae a cima chata do Pen y Fan de 886 m, o punto máis alto do Sur de Gales. A metade occidental, Xeoparque Europeo dende 2005, inclúe un labirinto de covas calcáreas visitables. Nesta cadea de vellas montañas do sur están as Negras do Oeste e Leste, o Brecon e un gran bosque, antigo coto de caza.

Dúas vilas representativas: Crickhowell, chea de flores na rúa principal e as ruínas dun castelo de fondo e Brecon, antigo lugar con edificios xeorxianos, puxeron punto final a este primeiro día en Gales.

O centro do país está ocupado polos Montes Cámbricos con aldeas e granxas illadas.
Dise de Gales que toda a historia da Terra se pode reconstruír a partir das súas paisaxes. Montañas antigas formadas na oroxenia caledoniana, un pouco máis vellas cás galegas da hercínica, ambas durante o Paleozoico.

Nestas terras están representados todos os períodos da Era Primaria. O nome do Cámbrico vén da forma latina de Gales, Cambria. O Ordovícico e Silúrico das tribos celtas dos ordovicios que ocuparon o norte e centro do país e dos siluros no sur; o Devónico do condado de Devon e o Carbonífero das capas de carbón atopadas nas rochas británicas.

Seguindo o rumbo leste-oeste e sur-norte a expedición móvese polo perímetro de Gales. Cada zona ten personalidade propia marcada pola fronteira, o mar, as montañas e a situación dos tres Parques Nacionais.

O cuarto día dedicouse á capital do país -dende 1955-, Cardiff, e a toda a área carbonosa do sur, que no XIX viviu a idade de ouro en plena revolución industrial.

De camiño, Caerleon ou forte das lexións, nas antigas terras dos siluros. Nesta área arqueolóxica poden distinguirse o que foron edificios romanos como o hospital, as termas, os barracóns, os baños militares e o que queda dun anfiteatro circular, que a tradición local vencella coa Táboa Redonda Artúrica.

Pepe Carballude achegou os seus coñecementos do mundo romano facilitándonos a comprensión destas estruturas.

Cardiff foi o maior porto carboeiro do mundo no XIX. O seu centro está dominado polo gran castelo normando e animadas galerías vitorianas. Na desembocadura do Taff sitúanse os peiraos construídos polo Marqués de Bute. Nesta zona está, entre outros, o edificio levantado no 2006 da Asemblea Nacional de Gales, constituída en 1997.

Tras a visita ó segundo castelo máis grande do Reino Unido, rodeado de auga e o primeiro concéntrico da Gran Bretaña, Caerphilly, chegamos a cidade de Neath para pasar a noite.

A aula móbil segue funcionando e Rosa García Vilariño introduce as súas  “Pequenas pinceladas gaélico-galegas na nosa cultura.”

A seguinte xornada achegounos ó segundo Parque Nacional marítimo-terrestre, o Pembrokeshire, con 400 km de costa virxe incluídos.

Un atraso por problemas técnicos impediu ver a cidade  medieval de Tenby. Fomos directos a Saint-David’s, pequena cidade cunha xigantesca catedral. Nunha contorna espectacular, no punto máis occidental do sendeiro da costa érguese este monumento relixioso, o máis importante de Gales  dedicado ó patrón do país.

Atrás quedou Swansea, berce do bardo máis nomeado, Dylan Thomas, e tamén o pobo de Laugharne no esteiro do Taff onde viviu os últimos anos nunha cabana, hoxe museo dedicado a súa vida e obra. E o mito pervive.

Aínda que non puidemos ver estes lugares, sempre cómpre deixar algo, Miro Villar, o poeta, fixo unha cala sobre a poesía galesa contemporánea destacando na narrativa Roald Dahl e o poeta Dylan Thomas. O mellor, o recital que nos ofreceu.

Este foi o día máis longo no bus. Atravesamos o país do sur ó norte para chegar a Llandudno a durmir xa entrada a noite, onde o decadente gran hotel, un emprazamento único nos acubillou.  Alí sentíase un fóra do tempo.

Atrás fomos deixando unha costa de difícil acceso con praias, cantís, unha xeoloxía complexa, unha rica flora e fauna aviar. No 1970 inaugurouse un sendeiro de case 300 km que no 2011 recibiu o segundo premio ó mellor destino costeiro do mundo.

Unha paradiña en Aberystwyth cun gran paseo marítimo de fachadas vitorianas. Aquí en 1984 A. X. Canosa, de Coristanco, creou a primeira páxina web en galego.

Así chegamos ó norte, a zona louseira cunha produción actual moi minguada. Muros, tellados e ata os dolmens son deste material.

O sexto día foi completo. Pódese dicir que se cumpriron todos os obxectivos desta viaxe. Fomos a Illa de Anglesey, chamada a nai do País de Gales  pola abundancia de cereais, atravesando o estreito de Menai por outra das pontes de Telford. E vimos: unha das fisterras galesas, Holyhead, na Illa de Holy;  o faro de South Stack; a torre de observación de aves Elin’s; o poboado da idade do ferro Holyhead Mountain Hut Circles; o dolmen de Trefignath e a vila co nome máis longo, Llanfairpwllgwyngyl… etc., etc. (ata 58 letras).

Aínda deu tempo a pasear pola fermosa localidade de Conwy. Visitamos o castelo onde se estaba celebrando unha festa medieval e achegámonos ó peirao para ver a casa máis pequena de Gales.

Un día máis no norte permitiunos ver algúns dos castelos que EduardoI, o conquistador de Gales, mandou construír, coma os de Caernarfon ou Beaumaris.

O último Parque Nacional visitado, nun domingo luminoso de agosto, foi Snowdonia, coas montañas máis altas e moita xente. Pagamos o prezo de non poder aparcar en Beddgelert e non chegar a Llamberis ó pé do Snowdon de 1085 m, o teito de Gales e o segundo pico de Gran Bretaña. Pero si gozamos de perfectos vales glaciares, lagos e fervenzas. Nesta zona explotáronse as grandes minas e canteiras de lousa no XIX, que deixaron a súa pegada na paisaxe ata hoxe. Galicia aínda produce moita lousa xerando un gran impacto ambiental sobre todo na zona do Valdeorras.

Abandonamos finalmente a baía de Llandudno coa lembranza de Alicia no País das Marabillas e a estatua do coello branco, e saímos de Gales.

Tras unha breve visita a cidade de Shrewsbury -inglesa, pero lindeira co País de Gales-, Manuel Chouza falou do fenómeno da especiación para despedir a Darwin.

Un par de horas para pasear pola gran cidade inglesa de Birminghan. Vimos as barcazas pintadas de vivas cores espalladas polas canles, a monumental praza da Vitoria e o  futurista edificio da biblioteca.

Unha última parada para ver a gran catedral de pedra de gra vermella de Worcester e chegar a durmir a Gloucester. Pola mañá entramos na súa catedral de altas columnas e traballado claustro con bóvedas en abano, unha auténtica filigrana.

Fechamos este percorrido circular na cidade de Plymouth e embarcando novamente con destino a Santander.

Toca xa facer algunhas reflexións. Gales e Galicia comparten unha natureza prodixiosa, máis degradada a nosa. En Inglaterra e Gales semella que o ser humano ten menos impacto na modificación da paisaxe e adáptase a un medio cuxa conservación é prioritaria.

Gales ten bosques autóctonos marabillosos, montes e beiras de ríos cheas de árbores coma carballos, castiñeiros, freixos, faias, pradairos, abeleiras, bidueiros, tileiros e vellos teixos. Exemplares centenarios acá e acolá cinguidos dun verde case artificial onde pastan miles de ovellas. Esta é a estampa permanente deste país.

O bosque vai a menos en Galicia. Un dos nosos poetas da terra, Uxío Novoneyra, nun dos seus poemas d’Os Eidos lémbranos da insignificancia  do “home” diante da natureza. Depredador insaciable de canto recurso hai no planeta, incapaz de deter o tren dunha vida non sostible, o poeta do Courel devólvenos por un intre ó lugar de onde vimos.

«Courel dos tesos cumes que ollan de lonxe
Eiquí síntese ben o pouco que é un home!»

Xa na casa, despois de dar voltas por Gales, despois de que as pólas das árbores nos abrazaran polas estradas e puliran un pouco o bus, despois de poñernos tan difícil transitar por elas, de impedirnos avanzar e chegar ás aldeas e viliñas máis agochadas ou ir dende ó sur ó norte dunha tirada por limitacións hoteleiras, temos que recoñecer que ó mellor este é o xeito de manter unha natureza envexable.

Cada viaxe, di Magris, ten a súa medida, o seu ritmo, o seu paso e a súa respiración. E Gales impuxo a súa lentitude, a súa calma e sobre todo as súas estreituras.

Penso que o grupo superou todas as dificultades, e facilitou a convivencia e harmonía entre todos para facer posible o soño desta viaxe .

Antía, Mariña e Roi, a mocidade do grupo, xunto con Xela, na última cea en terra inglesa, en Gloucester, despediron a viaxe agradecendo á dirección do Semescom o traballo de todo o ano. Sen Chus e Lema  autores da Guía  “Do País do Gadis ao País de Gales” que informan e animan no bus permanentemente, nada disto sería posible.

Tamén deron as grazas ós que axudan a maiores, ós que escriben e falan na aula móbil como Xosé Mª Lema e Antón García Losada que proporcionan unha completísima recensión histórica e xeográfica do país visitado, así como o noso xornalista Xosé Ameixeiras que fai as fotos do grupo e escribe as crónicas xornalísticas durante a viaxe para dar a coñecer esta actividade. Non menos importante son os que escoitan e respectan as informacións que se lles proporcionan, aínda que ás veces son eles ou que están máis ó tanto do asunto; non é pouco, desde logo.

Esta xente miúda pon a nota de esperanza e xuventude nun grupo que en por si desborda unha madurez vital extraordinaria.

As persoas que por vez primeira viaxan con este grupo quedan sorprendidas gratamente ó descubrir a fórmula xenuína do Semescom: todo moi concentrado, intenso pero eficaz.
Mais a maxia pona o ambiente que se crea neste grupo que zumega curiosidade, cultura, sinxeleza e amizade, que fai esta viaxe única no seu xénero.

Só queda pois esperar que novas ideas flúan para abordar novos retos, novos obxectivos, que traerán máis viaxes.

Croeso Galicia
Benvidos a casa.

Publicado en Arte, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Poesía, Roteiros, Tradicións, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Recensión a Feliz Idade, de Olga Novo, en Grial 222

E aínda nese último número, 222 (abril, maio, xuño do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «Entre a concepción e a desmemoria» para dar conta do libro de poemas Feliz Idade, de Olga Novo (Kalandraka. Faktoría K de Libros, 2019), do que podemos ler un fragmento desde a páxina da editora. Velaquí a recensión ao completo:

Entre a concepción e a desmemoria

Feliz Idade

Olga Novo

Faktoría K de Libros Kalandraka, 2019. 146 páxinas

Oito anos de silencio editorial poético separan esta Feliz Idade, que acompañan as ilustracións de Din Matamoro, do seu antecedente Cráter (2011), mais non de creación porque na «Carta Limiar» (Vilarmao, 23 de agosto de 2018) que Olga Novo escribe a súa filla Lúa xa nos advirte: “O libro que agora tes nas túas mauciñas de nena foi vivido ao longo de sete anos, como sete son as direccións do espazo, as puntas da estrela, os sons, as cores e as esferas planetarias”.

E a seguir a poeta sinala a circularidade da súa proposta que xunta nun único elo a concepción e o nacemento da nena e a desmemoria e o pasamento do seu propio pai, pois o libro “Nace contigo, e remata coa morte do meu pai, aínda que o seu bosque de cromosomas ten continuidade en ti”. O ton confesional epistolar non agocha unha reivindicación radical da poesía, mesmo desbotando escribir unha elexía como fixera Rosalía na morte dunha das súas fillas, para defender a súa potencialidade como linguaxe da revelación e como tentativa de superación da dor humana.

Non é a primeira vez que a poeta bota man do xénero epistolar na súa obra, velaí aquel magnífico texto do poemario A cousa vermella (2004) que principia así: “29 de xaneiro do 2002. / Querida mamá: estou aprendendo a ladrar. / une saison en enfer, repite comigo Une-Saison-En-Enfer / trinta xeracións de meu analfabetas. / Eu estou aprendendo a ladrar.”

Sete, novamente a importancia cabalística deste número, son as partes nas que se divide o libro, aínda que a primeira sexa un único e longo poema intitulado «Fogonazo» e a derradeira «Harmonía fractal» apareza reducida a dous versos “Feliz / coma un fento”.

«Fogonazo», que se abre co verso de Dylan Thomas “And death shall have no dominition”, é un canto celebratorio da maternidade, aínda que ben diferente daquel Darío a diario (1996) de Xela Arias ou das recentes propostas do diario en prosa Maternosofía (2010) de Inma López Silva e do ensaio Maternidade fóra de catálogo (2018) de Marga Tojo. Unha temática que xa preludiaban os versos “a min, / primeiriza nos partos / chámame o mar para romper augas”, dun dos poemas máis salientables do seu primeiro libro a teta sobre o sol (1ª ed., Edicións do Dragón, 1996; 2ª ed., Letras de Cal, 1999). Un poema no que a cultura clásica, Borges ou a pintura de Klimt acompañan o proceso dual de concepción, coma muller e coma poeta, ou coma poeta e coma muller.

«Poesía en posición fetal» é o significativo título da segunda parte e que congrega oito poemas sobre os diferentes momentos da xestación, que “poñen a funcionar a poesía de verdade”, mais que tamén lembran as xeracións anteriores, como no poema «Na chegada da primeira locomotora» onde o diálogo intertextual co coñecido poema de Curros serve para a lembranza daquel tataravó que gañaba a súa vida escavando os túneles para os camiños de ferro ou para algunhas das tarefas da nai, que estaban moi presentes en moitos versos do xa citado A cousa vermella (2004), poñamos por caso o poema «Interpretación libre das Gnosiennes para Nina».

Alén diso concíbese o propio acto da creación poética como un exercicio da liberdade fronte a calquera poder establecido que non entende e non se emociona coa vida nova: “Que entende o poder / do amnio / e de nós / que fomos concibidas nunha aldea / no colo do coro comunal de espectros tan queridos”. Máis unha vez na obra de Olga Novo a reivindicación dun mundo rural, e non só como memoria, que se poida confundir con nostalxia, senón como sociedade en transformación. E os lentes cos que cómpre ollar teñen unha óptica anticapitalista, de defensa do ancestral labor comunal, e feminista.

Os cinco poemas da terceira parte, «A Lúa su o negrillo», deveñen nun mosaico que inclúe o diálogo con André Breton e María Zambrano para celebrar o nacemento da filla, mais tamén de novo con Rosalía no antolóxico «En min e en todas», que principia e remata nun verso rotundo e fermoso: “Nalgún poema pasei frío e pasei fame”, para (re)descubrir o carácter inefable da poesía ou para lembrar os avós no «Tantán republicano», un dos textos de linguaxe explícita máis política, que fala da Internacional, a terra de quen a traballa, as barricadas e a loita pola liberdade, e logo a posterior represión e as fosas comúns. E o poema final, que dá título a esta parte, para lle ensinar á filla a árbore que a protexe, os eidos nativos, as trinta xeracións de analfabetas que a preceden (xa lembradas n’A cousa vermella) e o lugar, a aldea.

Na cerna os dez poemas de «Zona tigre», que uns versos de Wallace Stevens en memoria do seu pai preanuncian que van acaparar o protagonismo os últimos anos e a desmemoria do pai da autora. Son versos que se interrogan sobre o proceso da comunicación. De feito a voz poética alterna entre o eu e o ti, para establecer un diálogo, non sempre posible na oralidade, que inclúe episodios históricos que lle foron narrados, pois hai referencias a 1938, en plena guerra (in)civil, a unha feira ancaresa de 1952, a aquel debuxo dun tigre pegado no tractor Barreiros…, mentres os desacordes da memoria do pai o levan a chamar pola súa nai ou a tropezar coas sílabas, na deteriorización que se fai poema desgarrador. Os versos describen traballos manuais do mundo rural que xa desapareceron ou foron mecanizados e transformados, coma a propia vida na que Carlos, o irmao, colle a remuda.

A reflexión metaliteraria enche en boa medida os nove poemas «Da beleza indómita» e nesta parte son moitas as alusións que acompañan a aprendizaxe, de todas as épocas e de todas as literaturas, desde Claudio Rodríguez Fer até Rosalía, con Pimentel, ou desde Pasolini a Safo, con Rilke, Apollinaire ou Lorca, con otras moitas voces e outras músicas e outras artes. E as palabras poesía e poemas a apareceren e reapareceren.

Antes do brevísimo e contundente final, a sexta parte leva por encabezamento o xogo de palabras «Amar es», unha ducia de poemas que se aproximan máis á poética anterior dos primeiros libros publicados a teta sobre o sol (1996; 2ª ed., 1999) ou Nós nus (1997), de xinea amorosa, velaí o «Amor fou» que pecha, mais agora desprovista case por completo da retórica erótica e celebratoria do corpo, ao tempo que tamén se pecha o círculo con novos versos que describen a crianza, que regresan á metaliteratura ou nos que agroma esa dimensión telúrica ao xeito da poesía courelá de Uxío Novoneira.

E as potentes e fermosas imaxes, ás veces próximas ao surrealismo que a poeta sempre reivindicou, sorprenden coma lóstregos a nosa atención a cada pouco e non embazan a gozosa lectura, a mantenta máis transparente ca noutras entregas, co engado do léxico patrimonial aínda vivo en ámbitos non urbanos e recollido en herdo porque “Da miña lingua probaches o idioma labrego / onde gardo gadañas e angazos canastros de trigo”.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Samuel Eiján. Poesía reunida. Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo, en Grial 222

No último número, 222 (abril, maio, xuño do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa», para dar conta da obra Samuel Eiján. Poesía reunida. Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo.

Por outra banda, este número 222 xira arredor do tema «Novas narrativas na historia da arte contemporánea», con artigos sobre a cuestión da autoría de Lourdes Méndez (sobre antropollxía feminista na arte), Germán Labrador Méndez (derredor dos gravados do canteiro José Meijón) e Rafael Sánchez-Mateos Paniagua (sobre a memoria colectiva das compostelás irmás Fandiño).

Na sección «Documentos» Xesús González Gómez recupera e traduce vatios textos de «Francisco Fernández del Riego na prensa catalanista durante a República». E na sección «Temas do noso tempo» aparece os artigos «A cuestión catalá na política española. Unha calella sen saída?» da autoría de Ramón Villares e «O nacionalismo como problema político. Reflexións sobre o problema catalán» asinado por Xacobe Bastida Freixedo.
Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Anxo Mena e narrativa de Ana Fontenla.

Na sección «Historia e memoria» publícanse os textos «Os galegos nos inicios da independencia arxentina. A asemblea do 22 de maio de 1810» que asina Xosé Ramón Barreiro Fernández e «El País de Pontevedra. Prensa provincialista no Rexurdimento» de Xurxo Martínez González.

Pechan este número na sección de «Ciencia e técnica» o artigo intitulado «Buratos negros: as zonas vedadas do Universo» que asina Jorge Mira Pérez; «Latexos de saudade no cinema» de Fernando Redondo Neira na sección de «Artes Visuais» e pecha o volume na sección de «Fotografía» o texto asinado por Francisco J. Leira Castiñeira «O Gabinete Fotográfico do Corpo de Exército de Galicia».

Velaquí a miña recensión ao completo:

Un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa

Samuel Eiján. Poesía reunida

Edición de Francisco Leira Castiñeira e Armando Requeixo

Santiago de Compostela: Provincia Franciscana de Santiago / Xunta de Galicia / Real Academia Galega, 2018, 510 páxinas

A sinerxia entre diferentes entidades e institucións non é habitual no noso sistema literario, porén na edición desta obra converxen tres, Provincia Franciscana de Santiago, Xunta de Galicia e Real Academia Galega, e a maiores colaboran tamén o Consello da Cultura Galega e o Museo do Pobo Galego, e aínda se podería engadir a pertenza dos editores literarios a outras dúas, pois Francisco Leira Castiñeira pertence ao Grupo de Investigación Histagra da USC e Armando Requeixo fai parte do Centro Ramón Piñeiro, así pois todo un acontecemento digno de anotar.

Samuel Eiján. Poesía reunida recupera toda a obra en galego do padre franciscano dos seus libros Mágoas. Versos gallegos (1902, cunha 2ª edición corrixida e aumentada de 1913), D’a-y-alma. Versos gallegos (1915) e Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926), así como os poemas galegos do apartado “En la lengua de mi tierra” que figuraban en Aleteos (1926), optando os editores pola sempre aconsellable edición diplomática que respecta os orixinais.

Fr. José Antonio Castiñeira Chouza, Ministro da Provincia Franciscana de Santiago, Valentín García Gómez, Secretario Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, e Víctor F. Freixanes, presidente da RAG, asinan os textos de presentación, o primeiro salientando o franciscanismo do poeta, o segundo incidindo na dificultade de acceso aos seus textos agora superada e o terceiro lembrando a nosa poesía relixiosa desde Saco Arce até Díaz Castro ou Antón Tovar e subliñando a súa vía para o coñecemento do alén.

As vinte e dúas páxinas do estudo introdutorio “Redescubrindo a Fraysel“, que asina o historiador Francisco Leira, iluminan o “Contexto sociopolítico e pensamento dun expoñente da poesía relixiosa galega do primeiro terzo do s. XX”, ao tempo que engaden importantes datos biográficos sobre o poeta que facía uso dun pseudónimo creado desde a súa condición de freire (“Fray”) e o acrónimo do seu nome. De vocación temperá, Samuel Eiján, nado en 1876 en San Clodio (Leiro), ordenouse axiña como sacerdote e cultivou todos os xéneros literarios, chegando a ser director da lonxeva revista El Eco Franciscano antes e despois da súa estadía en Xerusalén entre 1903 e 1906.

Nos seguintes epígrafes demóstrase a través da lectura da súa obra, non só a poética, que Eiján foi unha persoa moi conservadora que defendía o galeguismo folclorizante e tradicional, con obxectivos evanxelizadores onde “a literatura é como unha forma de predicación doce”. Así, coñecemos en profundidade o seu pensamento, sempre refractario e mesmo belixerante coas ideoloxías liberais, progresistas e socialistas que collían pulo no primeiro terzo do s. XX.

Leira tamén fai un achegamento á súa presenza no noso sistema cultural e literario, pois Eiján xa foi académico correspondente da RAG desde 1915 (electo numerario en 1941) e entrou no Seminario de Estudos Galegos en 1926 co discurso “Franciscanismo literario en Galicia”, para finalizar co estudo do seu galeguismo “folclórico”. Porén bótase en falta algunha anotación sobre a actitude do poeta nos anos da república e do franquismo, pois tan só se nos di que foi comisario de Terra Santa de 1933 a 1945, ano do seu pasamento. E tampouco coñecemos as razóns de deixar de publicar libros na nosa lingua desde 1926. Dous hiatos que axudarían a comprendermos moito mellor a personalidade do poeta.

Por parte, Armando Requeixo nas 32 páxinas do seu estudo “A teopoética de Samuel Eiján” fai unha introdución a cada un dos títulos que se compilan neste volume, non sen antes repasar “A tradición herdada” na poesía relixiosa desde as Cantigas de Santa María até os seus coetáneos Saco y Arce, o arcebispo Lago González, Barcia Caballero e Eladio Rodríguez González, estes dous últimos prologuistas nos seus libros.

As cuestións ecdóticas ocupan o seguinte epígrafe e deseguida a análise cumprida de toda a obra poética galega, non só reparando no trazo preferencial da súa relixiosidade senón tamén procurando outras liñas temáticas a considerar. A este respecto é ben interesante comprobarmos as diversas lecturas que suscitou na fortuna crítica anterior que compendia Requeixo, con especial relevo na historia da nosa literatura de Carballo Calero de 1963, que o inclúe entre os “Epígonos”.

Requeixo conclúe que “Samuel Eiján foi un dos máis importantes poetas relixiosos galegos. A súa é unha poética que asenta nunha visión radicada do trascendente” e engade que os seus versos poden “conmovernos co seu exemplo seráfico na lingua da nosa terra”. Dubidamos moito que o materialismo da sociedade contemporánea favoreza esa lectura, mais esta compilación recupera nunha coidada edición un pináculo da nosa poesía ascética e relixiosa, unha liña non escasa e que chega até hoxe como ben demostrou a antoloxía Os ríos pasan cheos de Deus. Poesía relixiosa en galego (2007), compilada polo teólogo Victorino Pérez Prieto, e que curiosamente deixou fóra os versos de Samuel Eiján. A súa Poesía reunida vai contribuír a lle dar visibilidade.

Publicado en Estudos literarios, Poesía, Recensións | Deixa un comentario