«Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz». Por Xosé María Rei Lema

A edición dixital do xornal La Voz de Galicia-edición de Carballo publica un excelente artigo do filólogo Xosé María Rei Lema para lembrar o 75 aniversario do pasamento do poeta e crego Matías Mª. Escariz Méndez, home que tivo moita vinculación co territorio da Costa da Morte e despois coas terras do Morrazo.

Este texto do noso amigo Chema Rei Lema é o achegamento biográfico interesante a un autor pouco coñecido e divulgado e do que a súa obra aínda agarda o rescate, co decidido apoio dalgún dos concellos costeiros (Cee, Muxía ou Fisterra) cos que tivo vinculación.

En abril de 2016 nesta bitácora publiquei a anotación intitulada «”O cerro d’o Pindo”, un poema de Matías M. Escariz Méndez na revista Finisterre (1928)» para dar conta dun texto poético que exhumara o historiador Luís Lamela García e da que reproduzo o seguinte parágrafo:

«Teño escrito algún breve artigo sobre este párroco literato na edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia e tamén o teñen feito o amigo poeta Modesto Fraga e Xosé María Rei Lema, que escribiu un Dicionario de Escritores da Costa da Morte, mais a persoa que mellor coñece a biografía e a obra de Matías Mª. Escariz Méndez é sen dúbida a profesora e investigadora Xulia Marqués Valea, que compilou a maioría da súa obra (aínda sen publicar e que o Concello de Fisterra debería promover), e que tamén lle dedicou varias páxinas no volume A literatura galega no xornal “El Compostelano”: 1920-1946 (Santiago de Compostela: O Correo Galego, 1999).»

E, con licenza do autor, reproduzo deseguida o artigo de Xosé María Rei Lema.

Nos 75 anos da morte do poeta e crego Matías Escariz

Estivo ao fronte de varias parroquias muxiás e publicou as súas composicións en xornais e revistas

Chema Rei Lema
15/02/2020

O pasado 8 de febreiro fixéronse os 75 anos da morte de Matías Escariz, un dos nosos poetas máis prolíficos e tamén dos máis descoñecidos. A pesar de que xa fora reivindicado hai tempo nestas páxinas por Miro Villar ou Modesto Fraga, este crego «fisterrán» continúa no esquecemento e a súa obra espallada por revistas e xornais. Aproveitando esta data significativa dos 75 anos da súa desaparición, imos botar un pouco de luz sobre a súa figura.

Matías María Escariz Méndez naceu o 12 de decembro de 1881 en Buenos Aires, na emigración na que casaran seus pais. El, Francisco Escariz Canosa, natural de Denle, na parroquia fisterrá de San Vicente de Duio, o menor de seis irmáns dunha familia con fondas raíces nesta freguesía. Ela, María Méndez Gundín, orixinaria do lugar da Catuxa, da parroquia de Santiago de Arteixo, tamén a menor dos cinco irmáns desta familia con orixes en varias parroquias arteixás. Con pouco máis de cinco anos, o pequeno Matías vén para Galicia con seus pais: o 10 de abril de 1887 desembarca no porto de Vigo o vapor Graf Bismarck que os trae. Aséntanse na vila de Corcubión, onde a familia Escariz Méndez recibe a chegada de Josefa Francisca o 27 de febreiro de 1890, mais a alegría dura pouco e o 6 de maio dese mesmo ano falece a pequena.

O noso protagonista xa mozo vai ir para Santiago cursar a carreira eclesiástica. Expedíronlle o título de tonsurado en decembro de 1903, o de subdiácono en xaneiro de 1906 e o de diácono en abril deste ano. O 20 de xuño de 1906 é nomeado ecónomo de San Xoán de Bardullas e unidos. O 26 de outubro toma posesión desta parroquia muxiá, xunto coas de Santiso de Vuiturón e Santa Locadia de Frixe. Aquí vai estar ata que a comezos de 1914 é destinado ao concello da Estrada, en concreto a Santa Cristina de Vea. Sete anos botou nela ata que volve á súa terra, pois en febreiro de 1921 destínano ás parroquias de San Vicente e San Martiño de Duio, onde desenvolvería unha ampla actividade, que mesmo traspasou fronteiras (foi socio das entidades bonaerenses ABC de Corcubión e Finisterre en América), e foi aquí onde comezaría a súa produción literaria.

Guerra civil

Tivo que abandonar as parroquias fisterrás por supostos «problemas veciñais» e vai ir para Santiago en outubro de 1930, como capelán do Asilo das Oblatas. A pesar de que estivo menos de dous anos na cidade compostelá, a súa actividade foi moi intensa, tanto relixiosamente (foi nomeado Cronista da Orde Terciaria dos Franciscanos) coma no campo literario. En xuño de 1932 envíano para Betanzos, como capelán do Asilo de Ancianos Desamparados García Hermanos, onde estará ata que volve á súa comarca. A Guerra Civil colleuno como ecónomo de San Cibrán de Vilastose, en Muxía, pero en 1940 xa estaba de novo nas Mariñas, pois aparece como capelán das monxas de Meirás (Sada), onde nese mesmo verán oficia unha misa á que asiste Carmencita Franco. Aquí botou polo menos dous anos, ata que nos sorprende a súa presenza como capelán da Comunidad de Hijas de Nuestra Señora de Cangas de Morrazo no momento da súa morte, o 8 de febreiro de 1945.

Este percorrido pola súa traxectoria profesional como sacerdote vai ter moita importancia tamén no campo literario, pois boa parte da súa produción reflicte os lugares nos que habitou. Como dixemos foi un autor moi prolífico, pois del temos constancia da publicación de 150 poemas, dos que 104 son en galego e 46 en castelán, ademais de tres contos breves en galego. E todo nun espazo de pouco máis de sete anos, pois as primeiras referencias son de 1928, cando comeza a publicar na revista bonaerense Finisterre, voceiro da asociación de emigrantes fisterráns. Será a mediados de 1929 cando inicie a colaboración na súa publicación de cabeceira, que vai ser o xornal El Compostelano. No desaparecido medio santiagués vai editar un total de 127 poemas (catro deles repetidos), dos cales 86 son en galego e 41 en castelán. Eses 86 poemas en galego convérteno no autor que máis poemas publicou na nosa lingua neste xornal entre 1925 e 1936, segundo os datos que ofrece Xulia Marqués no seu libro A Literatura galega no xornal El Compostelano (1920-1946), no que tamén elabora unha pequena biografía de Matías Escariz. A colaboración con este periódico foi ininterrompida ata marzo de 1935. Con todo, en 1941 aparecería un poema titulado A Galicia (O derradeiro Adiós de Pérez Lugín) coa seguinte anotación: «Optó al premio Pérez Lugín» -galardón creado pola Asociación da Prensa da Coruña para premiar o mellor traballo literario que enxalzase a Galicia-, pero que non era senón unha versión dun anterior titulado O derradeiro adiós de Murguía. En El Compostelano tamén publicaría entre 1931 e 1934 outros escritos en castelán referidos a cuestións relixiosas, moitos deles agrupados baixo os títulos xenéricos de Carta a un Terciario Franciscano ou Carta a un infiel.

Unha segunda publicación de referencia para Escariz era a prestixiosa revista viguesa Vida Gallega, na que deixou entre 1929 e 1934 un total de 81 poemas (61 en galego), moitos deles compartidos co xornal santiagués. A súa produción tamén chegou á Arxentina, pois xunto coa citada revista Finisterre, deixou a súa pegada en publicacións como Céltiga, Boletín Oficial de la Sociedad Nueva Casa de Galicia, Revista Oficial del Centro Gallego de Avellaneda ou Betanzos. Centro Cultural Betanzos. Incluso o atopamos na madrileña España Marítima, así como no ourensán La Zarpa e en La Voz de Galicia.

A temática que domina nas súas composicións é a relixiosa, tanto na súa vertente de fervorosa fe, como na máis lúdica das celebracións de festas e romarías. Xunto a ela hai que subliñar o seu gusto polo costumismo e a exaltación da paisaxe que o rodea (con predominio das terras fisterrás, compostelás e mariñás). Mais tamén ten varias composicións nas que incide na temática social e mesmo lingüística e política, sobre todo nos tempos da II República, como ese poema dedicado ás Mocedades Galegas ¡Arriba, Mociños!, ou en ¡¡Meu pobo gallego, esperta!!. Dentro da temática paisaxística, a súa terra fisterrá aparece en poemas como ¿Por quén chamar?, A vila de Cee, O Santo Cristo de Fisterre, ¡Corcubión!, Pregaria á Virxe d’a Xunqueira, como tamén reflicte actividades propias da nosa zona, como o traballo no mar ou O panillo.

En definitiva, unha ampla produción poética, que aínda que non destaque pola súa alta calidade, si é mostra dun eloxiable labor literario dun escritor de noso que non debe quedar perdido no esquecemento.

Publicado en Estudos literarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LX): «Bazarra, un topónimo singular do noso territorio»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha cala na nosa toponimia costeira. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Bazarra, un topónimo singular do noso territorio

Resultan encomiables e meritorios os recentes labores de investigación e de divulgación en materia de toponimia realizados polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG), que perseguen a recuperación e a conservación da nosa memoria colectiva nese ámbito.

As diferentes liñas de traballo abranguen varias iniciativas, como a campaña de charlas denominada Toponimízate, que xa visitou concellos como Mazaricos e Muxía, centrada na difusión da toponimia local e en ensinar o funcionamento da aplicación Galicia Nomeada. Este recurso, dispoñible nunha versión de escritorio e tamén nunha aplicación para móbiles Android e iOS, posibilita que calquera persoa faga chegar topónimos ou microtopónimos da súa contorna. Todas as propostas das persoas usuarias da app contarán coa obrigada supervisión dos especialistas do Seminario de Onomástica da RAG. Ese espazo virtual permitirá xeorreferenciar os nomes do territorio e poder acompañalos de fotografías, textos e gravacións coa súa pronuncia, lendas asociadas ou descricións.

A maiores, tamén serán material para alicerzar a chamada colección Terra Nomeada, na que até hoxe viron a luz os volumes dedicados aos topónimos de Ames, Agolada, Trabada, A Estrada e Begonte e Rábade.

No meu/noso territorio da infancia e da mocidade sempre nos causou fascinación o singular topónimo Bazarra da miña parroquia natal de Toba (Cee), un topónimo hoxe de sobras escoitado grazas a que unha gasolineira, que o pasado ano celebrou o 50 aniversario nesa ubicación, decidiu con excelente criterio preservar o nome do lugar.

Para nós posúe ademais outra significación emotiva, xa que nos tempos de estudo nas diversas facultades compostelás quen fixemos a viaxe centos de veces nos autocares, lentos, na daquela empresa “Finisterre”, ao chegarmos a Bazarra viamos por vez primeira a ría, o Mar. Era a constatación de que xa estabamos de novo na casa familiar.

A singularidade de Bazarra como topónimo pódese consultar no portal Toponimia de Galicia, onde é o único resultado en todo o territorio galego (ver imaxe superior). Máis feraz é a procura na Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega (ILG), que documenta 251 apelidos Bazarra, coas maiores porcentaxes nas localidades de Porto do Son, con diferenza, Muros e Noia, só superadas polas cidades en números absolutos, por razóns obvias derivadas da emigración rural ás áreas urbanas. (ver imaxe inferior)

O meu interese polo topónimo levoume a consultar con dous grandes especialistas na disciplina. Pregunteilles cal podería ser a súa orixe ou o seu significado? E engadía, a xeito de hipótese, talvez “lugar alto”, pois desde ese lugar, á entrada de Cee, pódese ollar toda a ría de Corcubión. Ou tería que ver con algún patronímico?

Gonzalo Navaza, profesor da Universidade de Vigo, escritor e tradutor, con moitos recoñecementos, era unha das persoas idóneas pois entre a súa obra están varios traballos sobre toponimia, entre os que salientan Fitoponimia galega (2006), Toponimia de Catoira (2007) ou O nome dos lugares. Saiáns (2011), ademais de facer parte da Asociación Galega de Topinimia e da Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia, que ditamina a oficialidade.

Navaza, sempre cauteloso nas súas sabias interpretacións, fíxome chegar a súa opinión:

“Así de entrada non che podo dicir nada con seguridade, pero hai unha raíz prerromana bac- ou bac(i)- (eu creo que debe de ser prerromana, pero tamén hai outras hipóteses, mira o que di Corominas para BACÍA) presente en derivados que serven para denominar concavidades e recipientes: o propio bacía (castelán, galego, portugués, catalán e tamén con parentes en occitano, en francés, en italiano….; en castelán é ben usual o seu derivado bacinilla), e en galego bazoca, bazoco, bazanca, ademais doutras variantes con alteración da pretónica, bizoca, buzaca, buceta, bozoca, etc., se cadra con interferencia dos derivados de bucio e doutras familias léxicas; talvez teña relación con eles bazuncho etc. O portugués miñoto ten un BASSA (supoño que sería mellor grafía BAÇA) co significado de TINALHA (tómoo dun traballo sobre léxico minhoto que hai na Revista Lusitana XXIX, páx 249; está a revista enteira na web, no portal do Instituto Camões)… Coñezo in situ algúns topónimos galegos Bazoca, Bazanca (publiquei un breve comentario sobre eles nun estudo da toponimia de Rebordechán, en Crecente) e As Bizocas (onde está o IES do Grove) e son sempre terreos con concavidades que se encharcan coas chuvias… os sufixos –oca, –anca son frecuentes no léxico prerromano, e o mesmo pasa con –arro/–arra… É moi verosímil que tamén a raíz sexa prerromana… En conclusión, creo que ese Bazarra ha de ser topónimo prerromano e que fará referencia a algunha concavidade que se encharca. Dis que está nun alto, pero iso non quita para que haxa (ou que houbese no pasado) unha depresión no terreo que se enche de auga no inverno…”

Convoquei tamén o parecer do profesor e latinista, tamén escritor, Fernando Cabeza Quiles, quen neste ámbito é autor de obras fundamentais como Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (1992); Os nomes da terra: topónimos galegos (2000); Toponimia de Galicia (2008); A toponimia celta de Galicia (2014) ou Toponimia da Estrada (2018).

Cabeza Quiles concorda sobre o que di Navaza sobre o topónimo Bazarra, a partir dunha posible base prerromana *BAC ou BAC(I), ‘depresión, oco, concavidade’. Unicamente matiza: “pero, máis que a unha pequena depresión de terreo que se enche de auga no inverno, penso que Bazarra alude a un fondal máis grande. Tamén considero que o nome da súa parroquia matriz, Toba, se pode referir á mesma depresión orográfica noutro dos seus puntos. O tal fondal podería ser o que ocupa o lugar de Toba de Abaixo e a area recreativa, especialmente onda os muíños. Para isto que eu che digo colla forza e verosimilitude, os lugares de Toba de Abaixo, a area recreativa e Bazarra (o primixenio, pois supoño que hoxe a aldea estará estendida) terían que estar próximos ou moi próximos entre si. Tamén podería suceder que o topónimo Bazarra se refira a algunha encosta ou terreo en pendente da depresión, que se ve moi ben, segundo creo recordar, dende o lugar de Toba de Arriba. En toponimia os conceptos de fondal e encosta, que forman parte da mesma realidade orográfica, poden aparecer nomeados nun mesmo nome de lugar ou, loxicamente, en dous próximos entre si, como poden ser Bazarra e mais Toba.

E non quixera poñerlle o ramo a esta anotación, sen reproducir aquí un poema no que o noso Bazarra está mencionado. É da autoría de Harry Almela (Caracas, 1953) e fai parte desa monumental escolma de poemas que citan a Fisterra que ten atesourado e compilado con rigor o poeta fisterrán Alexandre Nerium, a quen lle agredecemos o seu inmenso labor aínda non recompensado coa publicación. Velaquí o poema de Almela:

DIÁLOGO DE VIAJEROS

Contigo me gustaría recorrer cualquier ciudad.
Conocer las ternuras de Tiziano y Caravaggio, por ejemplo,
el puente de los suicidas en Paris,
o los grises campos del último exterminio
en Kosovo o en Kampala,
Tiananmen o en Auschwitz, no recuerdo.

Los viajeros son almas en pena,
sin patria y sin dioses.
Recorren nocturnos los caminos del alba
mientras cantan los gallos en el techo del mundo.

Y él respondió:
si te encantan los paisajes indecisos,
los celajes detenidos para siempre,
preferiría llevarte al sitio del brumario,
el mes del siempre jamás,
en la bahía gris y extensa de una ría.

Iniciaríamos en Muros, por ejemplo,
donde un bus hambriento nos aguarda.
Pasaríamos a Gándara de los pescadores,
luego a Caldebarcos de las gaviotas frías
en cuyas fauces feroces mueren los peces.

Nos alimentaríamos de cangrejos marinos
que traerían las sirenas.

Luego en Pindo huiríamos nocturnos
de las brujas marinas,
y en Ezaro de los erizos.

En el pueblo de Cee buscaríamos la casa del poeta,
en Bazarra, el ático de las torres bermejas
y en el camino a Calcoba,
el hórreo limpio y libre entre los campos.

Y al final, en la punta del cabo en Fisterra,
preguntaríamos al oscuro mar de los Sargazos
dónde queda el hogar de los dragones.

Publicado en Estudos literarios, Lingua, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXIX): «Lecturas costeiras: O dolmen de Dombate na nosa literatura»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión da obra Antoloxía de Dombate. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O dolmen de Dombate na nosa literatura

Antoloxía de Dombate
AA. VV.
Deputación da Coruña, 2019, 82 páxinas

Vén de publicarse, cos habituais problemas de distribución en obras editadas por organismos oficiais, unha Antoloxía de Dombate, en edición non venal, na que se compilan dezaseis textos de catorce voces en orde cronolóxica, que van desde “O dolmen de Dombate” (Imp. y Lib. de E. Carré: 1895) de Eduardo Pondal até “O dolmen de Dombate” (Poemas que non foron ó lume: 2018), de Matilde Vilariño, pasando por Cándido Pereira Santos; Antón Zapata García; Manuel María; Xosé Luís Méndez Ferrín (en dúas ocasións, con senllos fragmentos das súas novelas Arnoia, Arnoia e Bretaña, Esmeraldina); Xoán Babarro; César Antonio Molina (tamén en dúas ocasións, primeiro o poema “Dombate” do libro O fin de Fisterra. S. C. Valle-Inclán: 1988, e despois un fragmento do ensaio Todo se arregla caminando. Ed. Destino: 2016, sexta entrega das súas memorias de ficción); Xelucho Abella; Alberte Suras; Manuel Rivas; Rafael Lema; Perfecto Varela Vázquez e Rosalía Fernández Rial, para totalizaren oito poemas e oito textos en prosa, dous destes últimos en castelán (de César Antonio Molina e de Perfecto Varela).

O primeiro que sorprende nesta interesante crestomatía é a ausencia de autoría, pois non aparece ningún nome coa responsabilidade da edición literaria, xa que despois da fermosa capa con fotografía do dolmen asinada por Vidal, Cabana, aínda que o fotógrafo José Vidal García (1900-1988) era oriúndo de Laxe, veñen dous paratextos institucionais, unha páxina co «Saúda» do presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, que reivindica a importancia de conservar este tipo de monumentos, e un «Prólogo» de dúas páxinas que asina Xesús Soto, Deputado de Patrimonio do mesmo ente, moito máis literario, con referencias a Otero Pedrayo, mais tamén a Murguía, aos autores do Seminario de Estudos Galegos e da Xeración Nós e a artistas plásticos como Castelao, Cebreiro, Urbano Lugrís, Seoane, Asorey, Raimundo Patiño ou Díaz Pardo. Neste limiar sinálase que a antoloxía foi promovida polo Concello de Cabana de Bergantiños, polo que pode intuírse a man compiladora de Ángel Eiroa, guía turístico do Dolmen de
Dombate nos últimos anos.

De feito, con outra maquetación, o propio Concello de Cabana de Bergantiños puxo en mans da Editorial Caleidoscopio esta mesma Antoloxía de Dombate a un prezo reducido, para que poida chegar a un maior número de persoas interesadas.

Outras ausencias son os criterios para facer a escolla dos textos que figuran e a inexistencia de calquera anotación das fotografías que os acompañan, pois estas imaxes ben merecían a datación e a descrición, hainas históricas con visitantes do SEG e hainas actuais de actividades escolares, de xogos populares ou de concertos que tiveron como escenario a contorna do dolmen.

Malia estas máculas, de doada rectificación en futuras reimpresións, a Antoloxía de Dombate cumpre ben cos obxectivos de divulgación e posta en valor deste singular monumento megalítico, unha anta que mesmo deu nome á lonxeva colección de poesía de Galaxia.

Un labor de difusión, con referencias á literatura, que encetara Xosé María Lema Suárez na súa guía Polas antas e mámoas da Costa da Morte (Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemEsCom. Vimianzo: 2006), da que existen edicións en español e en inglés e que a entidade tamén dispoñibiliza para descarga de balde nesta ligazón:

http://semescom.gal/polas-antas-e-mamoas-da-costa-da-morte

http://semescom.gal/arquivos/libros/pdf/antasmamoas.pdf

Publicado en Antoloxías, Historia, Lendas e mitos, Narrativa, Poesía, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

Os exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías de Manuel Álvarez, viaxan para Abegondo e A Coruña

As persoas que seguen esta bitácora ou a miña conta de Twitter @MiroVillar puideron participar no sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros (2002), con fotografías do guardés Manuel Álvarez, en fermosa edición xa descatalogada por Xerais, para así celebrarmos un novo ano 2020 e tamén para celebrarmos que esta bitácora leva xa 1343 anotacións desde que naceu (28 de xuño do 2011).

Para participar había que lle dar axeitada resposta a esta sinxela pregunta:
«Lindo», un dos poemas de Gameleiros principia co verso de prestado Roubáronnos o vento. A quen lle debemos a súa autoría orixinal?

a) Álvaro Cunqueiro
b) Rosalía de Castro
c) Alexandre Nerium
d) Manuel Antonio
e) Rafa Vilar

Resposta
As respostas debían enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal,
nun chío coa palabra-chave ou hashtag #LindoGameleiros
ou nunha mensaxe directa dirixida á conta de twitter @MiroVillar

A resposta axeitada obviamente era d) Manuel Antonio.

E houbo 18 respostas que bateron no cravo. Moito me agradaría que todas elas recibisen exemplares do libro Gameleiros mais non era posible e foron sorteados dous entre todas as respostas atinadas. Cada exemplar leva a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que o gañador ou gañadora sinale e esas dúas persoas favorecidas polos fados foron:

@loli_manteiga (Loli Manteiga Gómez, Abegondo), a través do Twitter.
@anxoma (Xosé Manuel Pérez Álvarez, A Coruña), a través do Twitter.

Obrigado, moitas grazas a todas as persoas que participaron no sorteo.

E moitos parabéns ás dúas persoas premiadas e a gozardes coa lectura!

Publicado en Fotografía, Memoria Literaria, Poesía, Tradicións | Deixa un comentario

Recensión á biografía Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, de Miguel Anxo Seixas Seoane, en Grial 223

E tamén nese último número, 223 (xullo, agosto, setembro do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, na sección intitulada «O espello das letras», nese artigo intitulado « Dúas biografías: Castelao e Dieste», aparece a segunda sobre o volume Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane. Velaquí:

Castelao. Construtor da nación
Tomo I. 1886-1930

Miguel Anxo Seixas Seoane

Vigo: Galaxia, 2019, 1332 páxinas

Baldomero Cores titulou «Unha biografía perenne» un artigo en La Noche (11-04-1953) para falar das dificultades do xénero e das bondades das obras biográficas escritas por Stefan Zweig, que naquela altura xa escribira máis dunha ducia. Cores sinala que as biografías de Zweig son froito da portentosa cultura dun home apaixonado. E así podemos considerar Castelao. Construtor da nación de Miguel Anxo Seixas, quen xunta unha inconmensurable erudición e a paixón dunha entrega a un inxente labor de “andar ás crebas” durante vinte anos.

Unha angueira así, sintetizar a vida e a obra dun persoeiro da dimensión de Castelao, obriga a que o biógrafo tivese que facer sucesivas reformulacións para poñer orde e concerto na enorme cantidade de documentación, primeiro para lla entregar á Fundación Castelao, da que é vicepresidente, e logo para envorcar todo ese coñecemento nunha magna Tese de Doutoramento, á que precederan outras obras sobre o rianxeiro como Castelao pintor (Galaxia, 2006) ou artigos nas colectivas Para ler a Castelao (2000) e Galicia, o sorriso de Daniel (2004) ou comisariando exposicións como a recente “Castelao maxistral”.

Sobre a complexidade da tarefa reflexiona Seixas na Introdución, comparándoa cunha nao coa súa obra morta visible e a súa obra morta invisible e moito máis grande. Tamén nos ofrece unha interesante síntese das biografías escritas no noso País desde a que considera inaugural, Murguía (1933), de Vicente Risco.

Este primeiro tomo estrutúrase en nove capítulos, sen título e de desigual extensión, enmarcados sempre entre dous anos, ás veces precedidos dunha fotografía, e que inclúen varias epígrafes con encabezamentos máis precisos e rematan cunha vaga oceánica de notas. Un Apéndice gráfico final completa este longo percorrido. E o contido de cada capítulo non se cingue tan só aos episodios da vida de Castelao, arrequentándose co repaso histórico da sociedade contemporánea, na vida civil, no político, no social ou no cultural, poñamos por caso cando se cita o escaso número de libros en galego que cada ano se publican.

De feito, nos dous primeiros (1886-1895; 1896-1899) os datos sobre o propio Castelao representan unha mínima porción, malia sabermos que comeza a escribir e a riscar debuxos na escola particular do seu tío antes de ingresar na pública aos sete anos. Porén inclúen moitos antecedentes familiares e sobre todo describen a vila rianxeira (poboación, economía local…) e a configuración administrativa do estado, un Reino de España católico confesional, castelán, centralista e castrense, cunha Galicia subsidiaria. Feito que explica moitas cousas, como a emigración de seu pai Mariano ao territorio da Pampa arxentina. Seixas nunca cita un dato que non poida documentar, así a correspondencia epistolar entre pai e nai testemuña como en 1896 se reencontran en Buenos Aires e o neno coñece o proxenitor. Escena e escenarios daquela inmensa chaira que inspiraron páxinas literarias do escritor rianxeiro nos catro anos de estadía até que unha doenza do pai marcará o regreso a un Rianxo que mudara ben pouco.

A formación académica enche dous novos capítulos (1900-1902 e 1903-1908) co estudo do Bacharelato en Compostela, coa curiosidade de suspender dúas veces Preceptiva Literaria, e os posteriores cursos universitarios de Medicina. Desta volta coñecemos tamén o desenvolvemento da cidade neses anos, o poder eclesiástico, a situación do ensino ou a súa desgaleguización, aínda que “estudara a Anatomía vertendo as leciós no coarto da pousada ó galego”.

Consegue titular, non sen problemas, como Bacharel en Artes e convence o pai para estudar Medicina. Máis unha vez Seixas non só detalla os seus estudos, que amosan un Castelao festeiro, velaí a súa condición de guitarrista e caricaturista na Tuna de Medicina, e un estudante pouco disciplinado e de reiterados suspensos, senón que nos ofrece unha ben interesante e documentada radiografía do mundo universitario. É a época na que coñece a Virxinia, a súa futura muller, aínda que namorou antes dunha súa irmá, e na que é declarado inútil para o servizo militar por unha lesión de corazón. No entanto o lapis xa non abandonará a Castelao e Seixas consegue dar conta dos seus traballos gráficos para os comercios da cidade ou en periódicos efémeros, El Barbero, revistas, La Tribuna Literaria, ou proxectos como o seu Álbum de autocaricaturas.

Un dos capítulos máis extensos (1909-1915) pormenoriza a súa presenza nas publicacións Galicia Moza e Vida Gallega, onder se converte nun ilustrador de sona que comparte páxinas cos máis respectados e recoñecidos intelectuais e que introduce a lingua galega nos textos. En opinión de Seixas “Castelao autodidacta enchóupase con todo o que o rodea”. Ao mesmo tempo consegue o grao de licenciado, principia o seu encontro coa pintura e as súas ilustracións chegan até as revistas da emigración, primeiro no semanario Galicia (A Habana) e a seguir en moitas outras cabeceiras.

A súa estadía formativa en Madrid virá acompañada da súa primeira carta en galego a unha moza de Dodro, que Seixas reproduce íntegra, cando mesmo co seu pai a correspondencia era en castelán. Son anos ligados a exposicións pictóricas e a colaboracións gráficas como ilustrador, mentres decide rachar con Vida Gallega porque cre que a revista viguesa fomenta a emigración.

De regreso a Rianxo é o tempo da súa coñecida participación en El Barbero Municipal, sempre a carón de Eduardo Dieste, unha epígrafe que nos permitirá seguir a súa evolución ideolóxica e a súa progresiva conciencia política. Nestes anos é cando vai exercer o seu labor médico, sen cobrar, descubrindo que non é a súa vocación, e envorcándose na pintura, pola que recibirá os seus primeiros recoñecementos públicos, como a medalla na Exposición Nacional de Bellas Artes e outras exposicións individuais e colectivas en cidades galegas ou en Madrid así nolo tesmuñan. E principia a súa serie de pinturas de cegos ou a traballar por encarga. Porén, a arte non garante o sustento e chegarán oposicións ao corpo de estatística, que vai aprobar.

No ámbito privado documéntase a voda con Virxinia, coñecemos a familia Pereira, e o nacemento do seu fillo, así como as súas primeiras dificultades na visión, que o volveu cego temporalmente. E no ámbito político testemúñase o seu achegamento aos agraristas de Basilio Álvarez, ao tempo que as súas ilustracións adoptan un ton moito máis reivindicativo. Seixas consegue detallar cada unha delas e os seus obxectivos con precisión cirúrxica.

Como non podía ser doutro xeito (1916-1920) configura outro longo capítulo que vén coincidir co nacemento e esplendor das Irmandades da Fala. Achegámonos agora á cidade de Pontevedra, capital de provincia da que Seixas detalla os insterticios políticos, onde o horario de oficinas permítelle ter unha intensa vida social e cultural, mais tamén exercer como profesor de debuxo no Instituto. Son anos nos que tamén debuxa cubertas e contracubertas de libros, publica obras de seu como o folleto Algo acerca de la caricatura, e neste tempo no dicir de Seixas “aquí debeu comezar o entendemento de Castelao co irmandiño Cabanillas”.

A evolución do galeguismo, o voceiro A Nosa Terra e máis tarde a revista Nós, a influencia do catalanismo, os procesos electorais, converten este capítulo na cerna deste Tomo I, aínda que a profusión dos acontecementos históricos eclipse novamente un chisco a figura do propio Castelao que se recupera cando Seixas nos fala do narrador en galego dos relatos “O segredo” (1909) e “O inglés” (1914), que permanecen aínda sen publicar, ou “Peito de lobo” que agardaría a ver a luz até 1919. Logo virán as “Cousas da vida” e outros textos que o ratifican, así como o seu primeiro ensaio en galego “Arte e galeguismo”. Paga a pena deterse na análise deste texto fulcral que realiza Seixas.

Unha epidemia de gripe que o converte en médico ocasional, o seu continuado labor como publicista en galego, como pintor “primitivista” ou novas oposicións para o ascenso na categoría de Estatística engaden a dimensión máis persoal deste lustro.

No sétimo capítulo (1921-1922) salienta a crónica da súa viaxe a Francia, Bélxica e Alemaña. Seixas documenta os numerosos atrancos antes de obter a bolsa de estudos e as diferentes estadías, para as que acrecenta e cruza moitos datos que completan a percepción e a visión que o propio Castelao escribiu no seu Diario 1921 e “seguir as súas olladas coas súas crenzas previas, as cavilacións e os apuntamentos íntimos daquela, pois foi publicado postumamente”.

Seixas conclúe que “logo de todo o visto na viaxe de 1921 case non vai cambiar a súa pintura” e só interrompe o seu concienciudo seguemento para nos lembrar algúns acontecementos importantes que sucedían en Galicia, como a terceira asemblea das Irmandades. O epistolario de Castelao nesa viaxe foi intenso e o que se conserva conforma outra fonte inestimable de información.

De volta á Terra acrecenta a sólida relación con Vicente Risco, por razóns culturais e políticas, e aínda terá vagar para participar na pontevedresa Xuntanza de Estudos Galegos, ao tempo que se incorpora a Galicia. Diario de Vigo, outra fito das súas colaboracións xornalísticas, ou publica Un ollo de vidro, achegas que novamente coñecemos en profundidade.

O penúltimo capítulo (1923-1927) principia coa epígrafe máis dubidativa de todo o rigoroso traballo de Seixas, pois o autor non é quen de nos confirmar algúns dos datos que ofrece, ás veces contraditorios, sobre a súa viaxe con Risco a Barcelona. Máis preciso, como adoito, é a crónica da quinta asemblea da ING, da interrupción da revista Nós ou de toda a intensa actividade que Castelao segue a desenvolver en Galicia, como a súa participación no Seminario de Estudos Galegos.

A ditadura de Primo de Rivera vén mudar moitas dinámicas e obviamente Seixas dedícalle varias páxinas ás repercusións que tivo no galeguismo en todas as frontes, mesmo “a prensa nacionalista é censurada e prohibida”. Malia todo, Castelao segue a publicar ilustracións e relatos, incorpórase a El Pueblo Gallego e Faro de Vigo, segue a ser reproducida a súa obra na emigración (e a Seixas non se lle escapa unha dese repertorio), antes de que apareza a primeira compilación de Cousas (1926), cuxa ecdótica analízase con profusión. Con todo, a epígrafe máis reveladora é “Derradeiro relato inédito editado”, antes dunha nova alusión á súa vida persoal “Volve a cegueira”, que nos amosa o seu lado máis humano nun momento no que o seu único fillo segue no leito, xa moi grave da súa doenza.

Para lle poñer o ramo a este Tomo I, Seixas escolle o trienio (1928-1930), que se incia coa traxedia da morte do fillo e a solidariedade que suscitou, que deixa a Castelao sen azos para continuar a publicar. A concesión dunha bolsa de viaxe á Bretaña, na que outra volta Seixas segue todo o proceso de adxudicación, revélase fundamental, e desta volta vai na compaña de Virxinia, muller da que moi pouco sabemos nesta biografía. Antes da xeira xunta novos contos para a edición de Cousas. Segundo libro (1929). As anotacións de viaxe e a correspondencia conservada axudan máis unha vez a coñecer con fondura a súa significación, da que nacerían as follas do Álbum de Bretaña e a obra Las cruces de piedra en Bretaña.

Acontecementos políticos, como o Pacto de Lestrobe ou o de Barrantes, a sexta Asemblea Nazonalista; persoais e literarios como a segunda xeira de colaboracións en Faro de Vigo, a publicación polo SEG da obra As cruces de pedra na Bretaña (1930) ou Cincoenta homes por dez reás (1930) en Nós, déixannos ás portas da chegada da II República, momento histórico que Seixas escolle como fronteira entre este tomo e o seguinte da triloxía.

Cómpre agardar, coma neste, altura e rigorosidade, amenidade, malia a inxente fervenza de datos, que nunca chega a facerse indixesta, e incluso unha pequena dose de humor na redacción que casa moi ben coa querenza de Castelao. Afirma Seixas que existe unha cidadanía que axudou a construír esta obra, mais abofé que eses alicerces precisaron do seu labor continuado e preciso.

Publicado en Arte, Biografía, Estudos literarios, Historia, Narrativa, Política, Recensións | Deixa un comentario

Recensión á biografía Rafael Dieste. O libre pensamento, de Luís Rei Núñez, en Grial 223

No último número, 223 (xullo, agosto, setembro do 2019) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un artigo intitulado « Dúas biografías: Castelao e Dieste», que xunta dúas recensións, a primeira sobre a obra Rafael Dieste. O libre pensamento, de Luís Rei Núñez, e a segunda sobre Castelao. Construtor da nación. Tomo I. 1886-1930, da autoría de Miguel Anxo Seixas Seoane.

Este número 223 xira arredor da homenaxe monográfica «Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda: camiños explorados», con media ducia de artigos inéditos da propia escritora que veñen introducidos polo artigo «Sobre a investigadora literaria Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda (1961-2018)», de Xesús Alonso Montero; deseguida os seis artigos intitulados «Lectura de Morgana en Esmelle (2012), de Begoña Caamaño. Proxección da Materia de Bretaña na literatura galega contemporánea (1939-2013)»; «Proposta de edición dos Seis poemas galegos a partir dos manuscritos»; «Rosalía de Castro, Galicia e os galegos en Eça de Queirós»; «Valle-Inclán, tradutor de Eça de Queirós, ou un aspecto do “galeguismo” de Valle-Inclán»; «Gabriel Aresti e as letras galegas» e «Víctor Said Armesto e Rosalía de Castro».

Na sección «Temas do noso tempo» aparecen os artigos «O conto da posverdade» de Carlos Fernández e sobre a mesma temática «Perspectiva histórica e socioeducativa das relações entre Portugal e Timor-Leste», de Ana Isabel Silva e «Situação sociolingüística em Timor-Leste», de João Carrilho Silva. Alén diso, neste novo número, as páxinas de creación poética son da autoría de Isaac Xubín e narrativa de Ana Cabaleiro.

Completan o número as habituais recensións literarias da sección «O espello das letras», na sección «Crónica» o texto «Carta de Moscova. Unha retirada a tempo», de Brais Suárez González.

E na sección «Historia e memoria» publícanse os textos «O Servicio Univdersitario del Trabajo (SUT). Concienciación social e política no eido universitario 1952-1968» que asina Xoán Anllo e «Identidades, diferenzas, estereotipos. Entre os galegos cotiáns e os galegos imaxinarios» de Fernando J. Devoto.

Pecha o volume na sección de «Fotografía e Artes Visuais» o texto asinado por Almudena Fernández Fariña «Unha ollada feminista arredor de Berta Cáccamo».

Velaquí a primeira parte da miña recensión:

Rafael Dieste. O libre pensamento

Luís Rei Núñez

Vigo: Xerais, 2019, 388 páxinas

O xornalista Luís Rei Núñez, na súa dilatada escrita literaria, ten unha especial querenza por desenvolver dunha ou doutra maneira aspectos biográficos de persoas que lle interesan pola empatía cos seus posicionamentos estéticos e/ou ideolóxicos. E esta determinación non só se fixo evidente nos seus ensaios, quer naquela primeira biografía de Rafael Dieste, A travesía dun século (Edicións do Castro, 1987), quer en Poetas Andantes Navegantes (1987), na que estudaba aspectos da vida ou da obra dunha notable serie de escritores (só unha escritora, Rosalía) e de artistas plásticos. Tamén se fixo patente na súa narrativa, en forma de biografías noveladas ou narrativas que se centraban en episodios biográficos, velaí O señor Lugrís e a negra sombra (2007) ou O encargo do señor Castelao (2016).

En boa parte, de os compararmos con atención, Rafael Dieste. O libre pensamento é unha reescrita, corrixida e acrecentada, máis de tres décadas despois, do volume A travesía dun século. Porén, o propio Rei Núñez sinala no «Ultílogo» que agora pretendeu unha biografía menos «autorizada» e moito máis completa. Sen o querer nesas páxinas finais en certa maneira o biógrafo vai confesar a súa identificación co escritor rianxeiro.

De feito, aquel punto de vista máis distante é unha das escasas perspectivas que se botan de menos nesta nova entrega. A outra é a decisión editorial de Xerais Crónica de prescindir das numerosas fotografías que acompañaban e axudaban a contextualizar o relato biográfico. Por sorte, ese criterio de economía non deixou fóra o sempre útil «Índice Onomástico».

Anna Caballé, responsable da Unitat d’Estudis Biográfics da Universitat de Barcelona e unha das máis importantes especialistas sobre a biografía e o canon biográfico, sinala no seu artigo «Los horizontes epistemológicos de la biografía» dous grandes patróns de obxectividade, o primeiro que non inclúe o coñecemento directo do suxeito biografado e o segundo que parte, pola contra, dese coñecemento, como é o caso de Luís Rei Núnez, e nestes caso Caballé aínda sinala outras dúas posibilidades, afastarse dos círculos de influencia do biografado ou beneficiarse da súa estreita colaboración ou da da súa contorna. E Rei Núñez confesa novamente no «Ultílogo» que a muller de Dieste, Carmen Muñoz, desde 1985 e en sucesivas conversas até 1987, puxo a súa memoria e o seu arquivo persoal ao servizo da súa investigación.

Se A travesía dun século dispuña de 13 capítulos, agora condénsase o material biográfico en tan só dez, de maior extensión “á luz dos moitos documentos que foron emerxendo das zonas de sombra”.

«Infancia en Rianxo contra 1900» e «O soldado que non tirou a medalla» non só detallan a infancia e a mocidade de Dieste senón que, con estilo literario, mesmo poético como na descrición da casa no segundo parágrafo, pretenden darnos a coñecer a vila mariñeira da época, a orixe xeográfica da estirpe familiar (das dúas posibles, italiana e flamenga, o biógrafo dá por boa a segunda), o seu temperán acceso á educación, propio da súa clase social acomodada, así como os seus anos composteláns ao se matricular na Escola Normal de Mestres e a súa primeira emigración a Tampico, onde principia a escribir relatos en castelán e a gañar premios literarios. En opinión de Rei Núñez aquí están os alicerces dunha prosa que o levará a compartir “futuro Olimpo contístico con Castelao, Cunqueiro e Fole”. Neste capítulo aínda hai vagar para a evocación da admiración por Vicente Risco e da súa amizade xuvenil co poeta Manuel Antonio, mais tamén das súas coñecidas desavinzas porque Dieste participa da guerra colonial no Protectorado de Marrocos.

«Primeiros libros» é un capítulo fulcral, que principia cando Dieste entra na redacción do xornal vigués Galicia, dirixido por Paz-Andrade, onde tamén vai publicar os seus contos nos «Domingos literarios», algúns deles recollidos máis tarde en Dos arquivos do trasno (1926), e despois de se afastar do devandito xornal axiña vai colaborar con outra cabeceira viguesa, El Pueblo Gallego.

Rei Núñez aproveita para facer historia do Vigo e da produtiva prensa desa década dos vinte, mais tamén da mingua na liberdade de expresión da ditadura primorriverista. O biógrafo torna en crítico literario para debullar cada un dos contos compilados por Dieste, así como a súa primeira recepción, e o mesmo sobre a obra teatral de ambientación mariñeira, A fiestra valdeira (1927), cuxa lectura servirá para o seu ingreso na sección de Artes e Letras do SEG.

Tamén para coñecermos con profusión de datos a amizade entre o escritor rianxeiro e o pintor cesureño Carlos Maside ou a súa primeira xeira londiniense, cabo do seu irmán e cónsul Eduardo, onde escribirá un primeiro Don Frontán en galego, publicado en castelán como Viaje y fin de Don Frontán, no selo da libraría Niké, ao coidado de Arturo Cuadrado e Luís Seoane. Dieste está en plenitude creativa, que se completa no relato biográfico cos testemuños do seu achegamento ideolóxico á esquerda nunha sociedade convulsa que venta a chegada da esperanza republicana.

«E chegou Carmen» amosa o fascinio do biógrafo pola personalidade da que foi compañeira de Dieste e o seu argumentario sobre a comuñón íntima da parella e a notable influencia dela. Porén o capítulo ábrese relatando a entrada do escritor nas Misións Pedagóxicas en 1932, despois de se entrevistar co seu presidente Cossío. É a época dos primeiros poemas de Dieste que han configurar Rojo farol amante e das numerosas misións rurais como a que percorre Galicia de agosto a decembro de 1933, e Rei Núñez describe a biblioteca, a arte e todas as achegas misioneiras, co teatro de marionetas, dos cristobitas, como función máis diesteana, tamén na produción textual que recollerá no futuro na súa obra dramática.

E o destino fai que en posteriores misións Carmen Muñoz Manzano acompañe a Dieste, e ao pintor Lugrís, co seu retablo polas aldeas, até casar cinco meses despois de se coñeceren. A viaxe europea como bolseiro para estudar teatro, primeiro a Bélxica e despois a París, fai que a parella se somerxa na efervescencia cultural e na bohemia, aínda que Dieste non perde o tempo e alén da memoria do seu traballo académico escribe ensaio.
De volta alternan estadías en Rianxo e Madrid mais xa se respira o ambiente de enfrontamento civil relatado no capítulo «A Hora de España». É o tempo da súa participación na Alianza de Intelectuais Antifascistas, coas súas discrepancias internas tan de seu nas esquerdas, mais sobre todo da súa enorme contribución á revista Hora de España, sen abandonar a creación teatral con obras de intervención social, como Nuevo retablo de las maravillas.

As cousas non marchan ben para a República e os Dieste rematan en Barcelona, onde Rafael vai situarse á fronte da revista Nova Galiza, e onde coincide coa delegación do PG. Rei Núñez testemuña que é nesta altura cando principia a usar o pseudónimo Félix Muriel, tan importante na súa obra. A maioría dos textos son de ton combativo, mais non esquece a contística nin o teatro.

«A forza curadora das cartas» serve para coñecermos os primeiros anos do exilio, que se abren coa separación de Carmen e Rafael, de aí a importancia de cultivar o xénero epistolar. Son magníficas as páxinas que relatan a intricada peripecia do exilio de Carmen e da súa procura do reencontro, para o que foi fundamental a intervención de Carlos Gurméndez pai. E axiña o exilio a Montevideo.

E en xullo de 1939 os Dieste chegan a Bos Aires. «Camarada Félix Muriel» relata a súa integración en todos os espazos republicanos e antifranquistas, acollidos polos seus parentes e coincidindo con Luís Seoane que chegara nos primeros meses da guerra e que lle encarga a Dieste diversos traballos para a editorial Emecé, como os dous primeiros títulos da colección poética Dorna: unha tradución do De catro a catro de Manuel Antonio e a segunda edición do seu Rojo farol amante.

Son anos de traballos para outras editoriais (Atlántida), de tertulias artísticas e políticas (no Tortoni) que o biógrafo relata con entusiasmo, e dun texto ben curioso e importante na súa obra «Tratados y confidencias de Félix Muriel», aparecido na revista De mar a mar, que dirixía Lorenzo Varela. Rei Núñez realiza unha encomiable esexese sobre esta creación diesteana que xa nunca abandonou o seu universo literario e habería dar lugar a Historias e invenciones de Félix Muriel. E por volta de 1945 regresa á literatura teatral revisitando obras anteriores que dará ao prelo en Atlántida, unha entrega que certifica a pulcritude e a reflexión metaliteraria de Dieste.

Non é menos interesante a nova estadía europea que se recolle en «Robinsóns en Cambridge… e mais despois» coa encarga do Museo Municipal de Montevideo de elaborar informes para posibles adquisicións pictóricas. Aquí coñecemos os Dieste máis artísticos que percorren as principais cidades italianas, mais tamén de novo Londres e outras cidades inglesas e outras urbes francesas dos Alpes marítimos. A estadía en Cambridge é ben importante porque serve para que Rafael desenvolva as súas preocupacións matemáticas, froito de moitas obras de ensaio posteriores, algunha delas publicada no tempo que viven na mexicana Monterrey.

«Bos Aires bis» trae o doloroso pasamento de seu irmán Eduardo, cónsul que tanto os axudara en momentos difíciles. Proseguen as investigacións matemáticas de Rafael, mais tamén lingüísticas como no manual Pequeña clave ortográfica. Porén, do noso punto de vista, a angueira máis importante desta época é a súa participación na Agrupación Galega de Universitarios, Escritores e Artistas (AGUEA) e nas súas accións galeguistas. Dieste mesmo chegará a dispensar aulas de galego. Mentres o epistolario permítelles a comunicación co denominado exilio interior, o núcleo dos intelectuais galaxios que os vai recibir en 1961 en Vigo.

O último capítulo «Deixando atrás tantos etcéteras» reelabora tamén dous epígrafes de A travesía dun século, se callar daquela máis significativos pois titulábanse «Das usuras do tempo á Academia» e «Ordea-la obra para zarpar» e son estes os dous episodios máis sobranceiros. Regresan a Rianxo, que Rei Núñez describe en contraposición ao Rianxo da infancia, e mentres Carmen é readmitida como inspectora educativa, Dieste publica en 1962 a segunda edición e definitiva de Dos arquivos do trasno, co engadido de doce contos recuperados, aínda que desde Galaxia teiman en que escriba unha nova obra na nosa lingua. Non o fai, segue a publicar en castelán. Isto non é óbice para a súa entrada na RAG, que Rei Núñez detalla desde unha primeira proposta até o seu nomeamento en xuño de 1967, feito que destacados autores (Francisco Pillado, Fole…) aproveitan para reivindicar a súa obra, aínda que o seu ingreso co discurso, aquí debullado, A vontade de estilo na fala popular, demórase até abril de 1971.

A reedición dos seus títulos principais sitúa a Dieste no momento en vida de maior recepción nos cenáculos literarios e no reducido público lector dos estertores franquistas, mais os primeiros anos da transición democrática provocan un redimensionamento da súa obra do que xa pouco vai gozar porque en 1981 fina, sen acreditar moito aínda na concreción da renacida Autonomía de Galicia.

Luís Rei Núñez achegounos documentos e datos novidosos para (re)escribir unha biografía amable e rigorosa, na que se mostra cativado polo biografado, un Dieste creador total, republicano e galeguista non nacionalista, vimbios cos que se identifica en boa maneira. Son máis de trinta anos de traballo, de relectura da súa obra e de ardua investigación. Ben merece a nosa estima lectora.

Publicado en Biografía, Contos, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Narrativa, Poesía, Recensións, Teatro | Deixa un comentario

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade no 2020

“LINDO”*

Roubáronnos o vento pero aínda podemos
atravesar a vida con vogas e ceavogas
de remos, porque os brazos coñecen a afouteza
e ningunha tormenta rebenta o noso peito,
enorme de certezas, xigante de ilusión.

Estamos a piques de lle poñer o ramo a este ano que, coma adoito, mesturou momentos doces e outros amargos.

Escribiu o poeta Manuel Antonio no seu poema «Sos», do inmenso libro De catro a catro (1928) os versos Roubáronnos o sol (…) / Roubáronnos o vento (…). Este último tomeino de prestado para a miña propia reflexión no quinteto «Lindo» de Gameleiros (2002).

Nesta nosa vella nación milenaria perdura o abandono e o despoboamento do rural e a nosa cultura e a nosa lingua sofren agresións e o desleixo de quen ten o poder político para as subverter, como veñen de confirmar os estudos do Informe do Consello de Europa.

Ao tempo continúan en devalo as seculares conquistas dos nosos dereitos civís, democráticos e sociais e non se recoñece o exercicio do dereito de autodeterminación dos pobos.

Cómpre arrincarmos de raíz as malas herbas da inxustiza social, o machismo e a xenofobia.

E todos os desazos que houber teñen que mudar en azos para erguer a esperanza no futuro.

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2020 que se achega para ti e a túa xente!

*E máis unha vez botei man dunha fotografía de Manuel Álvarez que acompaña ese poema do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).

Publicado en Efemérides, Fotografía, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVIII): ¡Esta é noite de Nadal!, un poema de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar un canto de nadal do poeta muxián Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

¡Esta é noite de Nadal!, un poema de Gonzalo López Abente

A literatura galega, coma outras con raiceiras na cultura cristiá, é prolífica en cantos de nadal. Unha temática que non lle pasou desapercibida ao académico Xesús Alonso Montero que, malia se autodefinir adoito como ateo e marxista, escribiu o artigo “O nadal nas letras galegas (1940-1979)”, que se publicou en Madrygal, Revista de Estudios Gallegos, 10 (11-33), Madrid, 2007, que edita o Centro de Estudos Galegos. Facultad de Filología. Universidad Complutense.

No devandito texto o profesor sinala: «Eu posúo unha colección non desdeñable con textos de Aquilino, Celso E. Ferreiro, Manuel María, Ben-Cho-Shey, Xosé Mª Álvarez Blázquez, Arcadio López-Casanova…, razón pola cal estes non son anteriores a 1959, ano no que eu imprimín o meu primeiro nadal. Curioso do xénero, teño feito algunhas indagacións, froito das cales hai na miña colección nadais anteriores: de Aquilino (1948, 1949), de Celso Emilio (1951, 1955, 1956), de Manuel María (1952)…».

Porén, nas súas eruditas referencias non se cita un poema de Gonzalo López Abente intitulado ¡Esta é noite de Nadal! e que se publicou na revista Vamos, Órgano del Colegio Minerva, Santiago de Compostela, 35, decembro de 1957. Compileino no apartado [Dispersos e Inéditos] na Poesía Completa de Gonzalo López Abente, Espiral Maior, 2012, en coedición coa Fundación López Abente.

Malia que algunhas fontes citan 1948 como data de inicio, segundo a páxina do centro educativo que a acubilla a revista Vamos «Nace en 1951, con el Colegio M. Peleteiro. Ya desde sus orígenes contó con la colaboración de los alumnos, a quienes iba dirigida, si bien en ella colaboraban también profesores del centro y firmas más o menos prestigiosas vinculadas a la Universidad de Santiago o a la cultura gallega». E nese espazo virtual tamén coñecemos que o «Colegio Manuel Peleteiro nace a principios de los años cincuenta. Rodeados de un prestigioso equipo de profesores, Don Manuel Peleteiro y su esposa Doña Dolores Ramos consiguen llevar a las aulas de la Academia Minerva (1951) una nueva concepción educativa: la formación integral de personas capaces de afrontar su futuro autónomamente. El reconocimiento externo a su buen hacer no se hace esperar. Los excelentes resultados académicos provocan un incremento vertiginoso en la demanda de plazas. En 1957 se impartió el primer curso en el edificio de la calle República Argentina».

A día de hoxe descoñecemos a razón pola que o poeta muxián Gonzalo López Abente enviou este canto de nadal á revista compostelá Vamos e que viu a luz en decembro de 1957. Cómpre lembrar que nesa década dos cincuenta a súa escrita literaria non era moi vizosa aínda que nesa altura comezan a escoitarse as voces que o reivindican, así o núm. 1 da revista Nemancos (1953), que dirixía o ceés Baldomero Cores Trasmonte, reclamará unha homenaxe a López Abente “retirado das loitas profesionaes” e o poeta Avelino Díaz, director da revista Galicia da Federación de Sociedades Galegas, en Bos Aires, dedícalle o poema “Virá a primaveira” no seu libro Arumes ao vento. Versos galegos (1953).

Nesa década dos cincuenta López Abente dá ao prelo a súa colectánea de poemas Centileos nas ondas (1958), aínda que a súa feitura é evidentemente anterior, imprímese dentro do labor de recuperación literaria que nesas datas está a facer a editorial Galaxia, facendo parte da colección “Trasalba” e que en testemuño de Méndez Ferrín pagou Xaime Illa Couto. Trátase dun libro de poemas mariñeiros, publicado cando López Abente tiña xa oitenta anos e era o vicedecano dos escritores galegos, con dous menos que Ramón Cabanillas, e os versos afortalan aquela apreciación de Vicente Risco de que estamos diante do noso poeta do mar.

Tamén nesa década dos cincuenta López Abente publica varios poemas na revista Vida Gallega, que viña de iniciar unha segunda etapa en novembro de 1954 da man do editor Iglesias Presa, entre eles “No coroamento da Virxen da Barca”. E o seu canto de nadal está na liña desta poesía relixiosa, ás veces mística, de quen xa sente a vellez pois finou o 23 de xullo de 1963, á idade de 85 anos, na casa de seu na rúa Virxe da Barca.

Seis anos antes escribía o seu único canto de nadal na nosa lingua que conservamos. Velaquí:

¡ESTA É NOITE DE NADAL!

A nobre dona dirixe
o gran trafego do pazo
entre mozas de servizo
que alibran ben o traballo.
O siñor foi para o monte
moi cediño dacabalo
a ver se mata ese lobo
que anda de noite oubeando.
O mórdomo está a correr
cal raposo tras dos galos,
e abren a boca as tinallas
ofercendo os seus engados.
O lusco-fusco a orazón
da serán vai espallando
cando pregan as ingrexas
i-ecoan os campanarios.
Noite pecha, erguede a frente
e ollade o milagre; ollái
que centilando no ourente
orvallo de ouro se fai.
Unha estrela a rebrilar
entre alcendidos apagos
polos ceus corre a buscar
ós tres podentes Reis Magos.
Nas crabalizas a Dona
chora un regalo de amor;
un cego tanxe a zanfona
e prega a nobre Señor.
Esperto o eco resoa
riba do pequeno val:
«Esta noite é Noite Boa
esta é Noite de Nadal».

Publicado en Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario

Sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías de Manuel Álvarez

Se máis unha vez non vos tocou a lotaría do nadal, poderedes probar sorte coa nosa literatura.

Como promoción da lectura na nosa lingua (que ben a precisa), contra a crise (que o é tamén do libro), e para celebrarmos que esta bitácora leva xa 1343 anotacións desde que naceu (28 de xuño do 2011), vou realizar un sorteo de dous exemplares asinados do poemario Gameleiros (2002), con fotografías de Manuel Álvarez, en fermosa edición xa descatalogada por Xerais.

BASES
O sorteo é internacional. Poderán participar persoas de todo o mundo que teñan interese pola literatura en lingua galega.

Pregunta
Para participar cómpre dar axeitada resposta a esta sinxela pregunta:
«Lindo», un dos poemas de Gameleiros principia co verso de prestado Roubáronnos o vento. A quen lle debemos a súa autoría orixinal?

a) Álvaro Cunqueiro
b) Rosalía de Castro
c) Alexandre Nerium
d) Manuel Antonio
e) Rafa Vilar

Resposta
As respostas deben enviarse como comentario na propia anotación do blogue crebas.gal,
nun chío coa palabra-chave ou hashtag #LindoGameleiros
ou nunha mensaxe directa dirixida á conta de twitter @MiroVillar indicando un enderezo de contacto.

Premios
Dous exemplares asinados do poemario Gameleiros, con fotografías do guardés Manuel Álvarez, sorteados entre todas as respostas que atinen, que levará a sinatura do autor e unha agarimosa dedicatoria especial para a persoa que os gañadores ou as gañadoras sinalen.

Prazo
Desde hoxe mesmo até as 23:59 do cinco de xaneiro do 2020. Boa sorte!

Publicado en Poesía, Premios | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXVII): Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión do libro de poemas Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lecturas costeiras: Tankas da vida salgada, de X. H. Rivadulla Corcón

Tankas da vida salgada. X. H. Rivadulla Corcón.
Editorial Trifolium. Musa pedestris. Serie Clea. (La Alpujarra-Granada: 2019)

A media ducia de páxinas do limiar, intitulado «Breve historia do nacemento dos Tankas da vida salgada» son de obrigada lectura antes de nos adentrarmos na profundidade dos versos, pois aquí o poeta X. H. Rivadulla Corcón recoñece que esta obra naceu como homenaxe postremeira a Vitoria Moure Dacosta, muller do capitán da mariña mercante Xavier Fernán Braxe, e que foi a lectora e introdutora de Corcón na literatura xaponesa máis tradicional, principiando polo mestre do haiku ou haikai Matsuo Basho, aproximándose canda ela a outra forma tradicional pechada anterior nesa tradición oriental, o tanka, e indo despois á valga doutras poéticas universais.

Estas anotacións previas de Corcón son un excelente e lúcido exercicio de condensación sobre o tanka, tanto no que respecta á explicación das súas características estilísticas e formais como á súa brevísima presenza no noso sistema literario, pois a propia Vitoria deulle a coñecer os «Cinco tankas da Señardade» que o poeta caldelao Manuel Casado Nieto (1912-1983) incluíu no seu segundo libro de poemas Orballo ispido, publicado por Manuel María na súa colección Xistral en 1954 (e non en 1955 como aquí se sinala), mais non se citan aquí os tres «Tankas da Lonxedá» do seu seguinte poemario Canta de lonxe o corazón do tempo (Galaxia: col. Salnés, 1969). Aínda que na sabia opinión do crítico Xesús González Gómez todos estes tankas foron escritos máis ben influenciados polos que publicara en 1946 o poeta catalán Carles Riba e non tanto polos de autores xaponeses.
E sen a rigorosidade no aspecto formal, Vitoria tamén lle amosaría os breves poemas de Mar do fin da terra (1987), de Cesáreo Sánchez Iglesias. Pola súa banda, Corcón aínda engade que tamén esa concepción da poesía faille lembrar Os Eidos (1955), de Uxío Novoneyra.

Pola nosa banda aínda queremos acrecentar que ao infatigable labor de investigación e ás eruditas compilacións do crítico Xesús González Gómez débeselle o (re)coñecemento do labor de Álvaro Cunqueiro como tradutor da poesía xaponesa, adoito co pseudónimo de Manuel María Seoane (mais non traducía directamente senón desde as versións do inglés Arthur Valley), haikus ou tankas, como os da poeta Ono no Komachi (Faro de Vigo, 7-11-1965) e outras composicións de Yamanoveno Okura, Kakinomoto Hitomaro, Otomo-no Tabito, Kamo no Chomei, Hokusai, Takechino Kurohito, Fujinara Hirotsu, Sojo Henio (talvez Hino Sojo?) ou de autoría anónima, case todas elas neses anos no xornal vigués. Cunqueiro fala de wakas, xénero de poesía xaponesa que diferencia entre o poema longo (choka) e o poema breve (tanka), mais só publica traducións destes últimos.

Na nosa poesía actual habería que considerar o bo número de tankas que escribiu Suso Díaz, porén a maioría non están publicados en forma de libro en papel. Suso Díaz, sempre á vangarda de proxectos literarios na rede, dispoñibilizou estes tankas na súa propia páxina persoal.
(https://www.susodiaz.gal/search/label/Tanka)

Con todo, pódese afirmar que na nosa poesía hai unha escasa presenza do tanka, non así do haiku ou haikai que inspirou a ducias de poetas nosos e mesmo algúns libros completamente escritos nesa forma métrica pechada, aínda que a estética occidental nunca poderá reproducir a espiritualidade e o sentido orientais.

Literalmente tanka significa “poema curto” (tan – curto, breve; e ka – poema) e como ben lembra Corcón estaría formado por 31 golpes de voz, que ás veces adoitan equipararse a sílabas (con versos de 5 – 7 – 5 – 7 – 7 sílabas), porén desde a liberdade creativa o poeta muxián opta por outro esquema, polo que cada tanka da súa autoría posúe 18 palabras (con versos de 3 – 4 – 3 – 4 – 4 palabras). Desta maneira conservan a característica de seren composicións breves en versos brancos, sen rima, e anisosilábicos, isto é, de distinto metro ou número de sílabas.

Deseguida, os 102 tankas de Corcón seguen unha idéntica estrutura compositiva, nos tres versos iniciais preséntase a escenografía, case sempre vencellada ao mar e, logo dunha forte pausa, dous versos finais para realizar unha interrogación retórica ou expresar unha reflexión ou un pensamento máis profundo, que aproxima esta poesía a certa espiritualidade filosófica.

Nestes tankas de Corcón os espazos mariñeiros cobran singular importancia, con escenarios costeiros relevantes que van desde os cantís ou acantilados até outros xa máis intimamente relacionados coa actividade pesqueira como o farol, o peirao, a taberna do porto, onde hai un delicado paíño que serve os cafés, ou as galerías das casas que ollan a ribeira.

Canda eles, o léxico dos poemas tamén nos achega ás embarcacións (gamela, palangreiros), aos aparellos (anzol, palangre, nasa), aos diversos oficios do mar (percebeiros, peixeiras ou mesmo as panilleiras, pois son ben sonadas as mulleres das vilas costeiras de Camariñas e de Muxía que lle deron altura a esta artesanía, como souberon cantar os poetas como Gonzalo López Abente). E, por suposto, tampouco podían faltar a nomenclatura de diferentes especies de peixe (congro, muxo, robaliza, sargo, xurelo, marraxos, san martiños, maragotas, en ocasións para facer unha referencia á gastronomía), de moluscos (luras e polbos) ou de mamíferos da familia dos delfínidos (arroaces), así como as aves máis avistadas na costa (gaivota branca, corvo mariño, mascato, arao, pardela) coas que a voz poética establece diálogos ao modo antigo das nosas cantigas medievais galego-portuguesas.

A toponimia permítenos delimitar os espazos, desde o xenérico Costa da Morte até un dos seus corazóns máis latexantes, a vila de Muxía e os lugares da súa contorna, velaí o monte Corpiño e o monte Facho, o cabo Touriñán ou a furna da Buserana, espazos tamén cantados polos poetas muxiáns López Abente ou o máis esquecido Xervasio Paz Lestón.

A relixiosidade mariñeira tamén está moi presente, ao nomear a súa patroa, a Virxe do Carme, historiografía que se mestura coas lendas de sereas.

Tamén son versos que ás veces botan man da figura retórica da sinestesia, con variedade de cores e de odores a nos acompañaren no cántico ou no silencio da tristeza da morte, unha presenza real e pouco desexada na familia mariñeira.

E sempre acompañados na lectura pola presenza do vento en máis dunha ducia de poemas, como non podía ser doutra maneira para quen coñeza Muxía, e as mareas ou a lúa no mar soñado e evocado por Lugrís, o noso pintor do mar tamén aquí convocado. En definitiva, tankas para achegármonos e coñecermos o carácter e a idiosincrasia da xente do mar. Vento nas velas!

(Texto proferido no lanzamento do libro o día 21 de novembro na compostelá Libraría Pedreira)

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario