Artigo en QPC (LXXVIII): Contra vento, maré e coronavirus. A Costa da Morte en Nova Ardentía, 12. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para publicarmos unha recensión na que se fai unha breve análise sobre a presenza da Costa da Morte no múmero 12 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial». Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Contra vento, maré e coronavirus. A Costa da Morte en Nova Ardentía, 12. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial

Un convite a seguir remando despois de tantos días de anguria, preocupación, alicerza o editorial asinado polo coordinador Emilio Xosé Ínsua de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, que na súa periodicidade bianual chega ao seu número 12, datada en xuño de 2020, aínda que desta volta non se presentou dentro das xornadas do Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia, que organiza a entidade Culturmar (Federación Galega pola Cultura Marítima e Fluvial). A revista, en papel, xa se atopa nos andeis das principais librarías do noso País ao módico prezo de cinco euros. E todos os números anteriores poden ser lidos de balde na rede a través da ligazón: https://culturmar.org/tipo-de-publicacion/ardentia/

Entre unha cantiga medieval do xogral galego Juião Bolseiro (séc. XIII), que abre a revista, e unha versión do poema «Alando a traíña» do poeta laxés Antón Zapata García, que pecha este número 12, veñen 98 páxinas con diversos aspectos da nosa cultura marítima fluvial, iniciadas coa sentida necrolóxica «Adeus a Staffan Mörling», o etnógrafo de orixe sueca que recalou, coma se fose unha embarcación, na illa de Ons e que estudou os barcos tradicionais percorrendo todo o litoral galego, anotando e fotografando, desde Ribadeo até A Guarda, entre eles as lanchas de Caldebarcos ou de Fisterra.

Non son estas as únicas referencias á cultura mariñeira da Costa da Morte que se poden rastrexar nunha lectura dos sempre interesantes e variados contidos que se publican neste número 12 da Nova Ardentía, e mesmo outras concomintancias poden deducirse desa cultura común a toda a costa. De feito, sen ir máis lonxe, no artigo de José Manuel Dopazo Entenza «O mar de Ons ten voz feminina. As percebeiras» moitas das intervencións recollidas oralmente, gravadas e transcritas, serían moi semellantes ao que nos comentarían as moitas percebeiras que tamén houbo nos cons da Costa da Morte (Fisterra, Muxía, Camariñas, Corme, Malpica…). Outra cousa que nos chamou a atención é a presenza de talasonimia que atopamos tamén no noso territorio pois en Ons hai O Centulo (coma en Fisterra), O Cornecho (coma en Malpica) ou Caniveliñas (Caneliñas, en Cee).

O artigo «Supersticións e costumes a bordo dos pesqueiros», da autoría de Esperanza Piñeiro de San Miguel e Andrés Gómez Blanco, non inclúe alusións explícitas ás crenzas da xente mariñeira da Costa da Morte, mais moitas delas son idénticas ás que expresan as súas vivencias.

Santiago Llovo Taboada centra o seu texto «O carreto, o Castromil do mar» na historia deste senlleiro transporte de pasaxeiros que percorreu toda a ría de Muros e Noia e noutros barcos de peiraos próximos. Non hai aquí referencias a embarcacións que fixeron o seu labor en Laxe, poñamos por caso, mais entre as embarcacións citadas está o Mazaricos, propiedade de José Romaní Cacheiro, ou o vapor Rosario, construído en 1908 en Vigo para unha sociedade anónima de Muros, que facía unha viaxe diaria no inverno e dúas no verán para levar o correo entre esa localidade e Carnota.

A historiadora e feminista compostelá Encarna Otero Cepeda, autora do documentario As mulleres co mundo na cabeza. Os camiños do Pindo. Memorias de vida en vivo (Consello da Cultura Galega: 2019) explica a xestación do filme no seu artigo «As mulleres co mundo na cabeza», seguindo o camiño aberto pola fotógrafa Ruth Matilda Anderson que retratara as leiteiras regresando a Carnota naquela súa viaxe galega de 1924-1925 e acompañando o texto con ilustracións da cooperativa artística «Cestola na cachola» para faceren unha homenaxe a «Elas, as carretadoras da vida, as construtoras do espazo, as que levaban e levan aínda o mundo nas súas cabezas».

Por parte, Manuel Lara Coira na súa contribución «Os muíños de mar en Galicia (II). Séculos XVI e XVII» estuda os de Acea de Ama (sic), de 1550, e Aceas do Burgo, de 1580, ambos e dous de Culleredo, o Muíño de El-Rei, de 1609 en Neda, o Muíño da Seca, de 1622 en Cambados, o Muíño de Xubia, de 1639 en Neda tamén, o Muíño das Torres, de 1647 en Cereixo (Vimianzo), que xa estudara polo miúdo a etnógrafa Begoña Bas por volta de 1990, e as Aceas da Illa, de 1681 na Illa da Arousa.

Por último, na sección «Sino de proa», na que se dá conta da publicación de libros relacionados coa cultura mariñeira, hai unha recensión da novela Homes de ferro (Ézaro ediciones, 2020), de Alfredo Conde, que asina o presidente da Federación, Manuel Sendón, de Lira, e na que lembra como o novelista narra a «epopeica peregrinación a Compostela duns bravos e destemidos irlandeses que atravesaron o mar dos celtas vogando desde Irlanda ata Galicia», onde a costa fisterrá ten unha notable presenza e no decorrer da narracción tamén hai unha pequena homenaxe ao galeguista corcubionés Plácido Ramón Castro, quen visitara en 1928 e escribira sobre as Illas Blasket, na costa de Dingle, no oeste de Irlanda, un relato que vén de ser recuperado e estudado por varios autores e dispoñibilizado para libre descarga pola Fundación que leva o seu nome nesta ligazón: https://www.fundacionplacidocastro.com/w/uploads/apropositodaviaxedeplacidocastroasillasblasket-pdf.pdf

Obviamente, a Costa da Morte tamén ten moita presenza no volume Vida e traballo no mar dos galegos (Museo do Pobo Galego. Santiago de Compostela: 2020), de Francisco Calo Lourido, que recensiona o académico Francisco Fernández Rei.

O Consello de redacción de Nova Ardentía asina o artigo «Celebración do primeiro centenario do Boletín Nós», para lembraren textos de inspiración mariñeira de diversos autores da época, entre eles o muxián Gonzalo López Abente, quen publicou por entregas o relato intitulado «A Buitra», e o xa mentado poema do laxés Antón Zapata García. «Alando a traíña» é un canto mariñeiro, mesmo inclúe a estrofa do que o poeta denomina ‘Canzón dos traiñeiros de Laxe’, no que a alegría e a musicalidade do canto non oculta as duras condicións de traballo da pesca de baixura e o seu escaso rendemento económico naquela época: —Sempre, ¡sempre!, traballando, / dende a mañán hastra â nuite… / ¡e sempre probes ficamos!… O poema tivo cinco versións anteriores (Céltiga, Bos Aires, nº 67, 10 de outubro de 1927; A Nosa Terra, Idearium das Irmandades da Fala, A Coruña, nº 243, 1º de nadal de 1927; El Compostelano, Santiago, nº 2527, 28 de agosto de 1928; Correo de Galicia, Bos Aires, nº 1211, 7 de abril de 1929 e Nós, Ourense, nº 91, Día de Galicia (25 de xullo) de 1931. Na que se publicou na revista Nós, o seu título era «Traiñeiros de Laxe» e incluía esta dedicatoria: «Ó meu irmán galego Camilo Díaz Baliño, c’unha gan fe na súa laboura de enxebreza / pictóreca en col dos outos ideaes que fai xermolar no lenzo: Raza, Terra e Mar galegos», que no libro foi substituída pola autocita coa que se abre a composición, por razóns obvias, ao ser o pintor un dos primeiros “paseados” polos franquistas. Foi reproducido por Casas, Álvaro de las (1939). Antología de poetas gallegos. Buenos Aires: Sopena Argentina. 166-171. Tamén existe unha tradución, intitulada «Alando la traína», Céltiga, Bos Aires, nº 80, 25 de abril de 1928, reprodución dunha versión feita polo xornal La Razón (Uruguai) e publicada o 1º de Abril.

Vento nas velas, pois para esta Nova Ardentía, 12 (que continúa a navegación da vella Ardentía dirixida por Luís Rei), unha lectura sempre agradecida para todas as persoas que desexamos que medre o mar e todo o seu inmenso patrimonio marítimo e fluvial e tamén para as que se queiran mergullar no seu coñecemento.

Publicado en Documental, Encontros, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Poesía, Presentacións, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

Recensión á edición conmemorativa de Estirpe, de Xosé Luís Méndez Ferrín, en Grial 225-226

E tamén nese último número, desta volta dobre 225-226 (xaneiro, febreiro, marzo e abril, maio, xuño do 2020) de Grial. Revista Galega de Cultura, na sección intitulada «O espello das letras», aínda publico outra recensión sobre a edición conmemorativa de Estirpe, de Xosé Luís Méndez Ferrín no seu XXV aniversario.

Unha atinada edición non venal e conmemorativa

Estirpe
X. L. Méndez Ferrín
Xerais Poesía, 2019, 144 páxinas

O colofón é ben ilustrativo do obxectivo que se pretendía, xa que sinala “Esta edición conmemorativa do libro Estirpe de X. L. Méndez Ferrín fíxose por iniciativa do Concello de Redondela, mostra do compromiso coa lingua e a literatura de Galicia, e rematouse de imprentar en xuño de 2019 ao cumprirse vinte e cinco anos da súa primeira publicación”.

E de inicio unha breve Dedicatoria do poeta corrobora ese compromiso da corporación municipal redondelá da que salienta que “foi avanzado na instauración da lingua galega nos ámbitos administrativos que lle son propios, co cal serviu de modelo a toda Galicia”. En efecto, así foi desde a primeira corporación democrática en 1979 que situou como alcalde a Xaime Rei, quen o había ser durante varias décadas primeiro con Unidade Galega e axiña co PSdeG-PSOE. Cabo súa nese labor de promoción e protección da nosa lingua foi fundamental a achega de persoas como Xosé González Martínez, fundador da Asociación de Funcionarios para a Normalización Lingüística, quen fora durante vinte anos técnico do SNL municipal.

E ao seu sucesor nesa angueira desde 2017, o investigador literario Xurxo Martínez González, débeselle apoñer toda a responsabilidade e todo o acerto desta homenaxe ferriniana que levou aos habitantes de Redondela a dispoñeren da reedición de Estirpe. Non se trata dunha reimpresión daquel fermoso artefacto literario que publicara Xerais, un libro de gran formato con debuxos de Gonzalo Araúxo, senón dunha reedición que pasa a integrar a actual colección de Poesía, similar a esta no deseño, aínda que sexa un título que apareza sen numeración, se callar por se tratar dunha edición non venal.

A recepción crítica de Estirpe na altura da súa primeira publicación foi a de considerar esta obra de solidez, despois de varios anos de silencio lírico desde O fin dun canto (1982), coma unha das máis importantes do seu autor e un dos cumios da poesía galega do século XX, salientando o seu discurso literario épico e mítico, como alicerces da construción nacional do pobo galego. Alén diso, recibiu o Premio Nacional da Crítica que concede a Asociación de Críticos de España á mellor obra de poesía publicada nese ano en calquera das linguas do estado español; foi finalista do Premio Nacional de Literatura convocado polo Ministerio de Cultura e, no noso ámbito, recibiu tamén na modalidade de creación literaria o Premio Losada Diéguez que convocan os Concellos de Boborás e O Carballiño e a Deputación de Ourense.

O finado e chorado historiador e escritor ourensán Marcos Valcárcel sintetizou de maneira moi axeitada a achega ferriniana ao salientar a súa vontade de entroncamento co universo mítico pondaliano, a prodixiosa reinvención da lingua, a poetización da paisaxe e, mesmo, certa estética vangardista.

Estirpe ten a peculiaridade de principiar co texto «Adicatoria», en inusual poema en catro linguas: inglés, francés, castelán e galego, no que o autor expresa o seu desexo de que o seu libro faga parte das bibliotecas de tres poetas amados: Seamus Heaney, Derek Walcott e Antonio Gamoneda. E tamén remata o libro con outro paratexto, o «Colofón», dedicado aos poetas Chus Pato e Xabier Cordal, en forma de poema épico que percorre a nación atlántica botando man de moitos topónimos significativos e moito léxico patrimonial, que son tamén declaración de principios: “Non esquenzas as verbas estirpe / que son morte pró estranxeiro opresor, elas nos lavan”.

«Estirpe» é a epígrafe do primeiro texto, estruturado en nove poemas onde sobrancean as voces dos ancestros e a propia configuración do territorio, mais tamén o simbolismo das serpes, dos cervos, dos cabalos, da espada e do labirinto, moitos destes signos xa recorrentes na obra ferriniana.

De resto, vinte poemas longos que poetizan momentos fulcrais da nosa propia historia como «Don García, Rei» ou «Prisciliano»; da prehistoria, como «Despedida ao Crasto Laboreiro» (nunha versión anterior Castro Leboreiro); da historia comteporánea, como «Pontevedra», onde lembra as vítimas da represión franquista, e das loitas emancipadoras, como «Irlanda» ou «Homenaxe a Fidel Castro», mais tamén da mitoloxía como «Perceval», expoñente do “ciclo artúrico” tamén reiterado na súa obra narrativa.

Porén, a contemplación dos tempos pretéritos non é só saudosa senón que serve como ferramenta para dialogar co noso presente histórico e cos grandes temas universais da poesía, como a dor ou a morte. Velaí como o diálogo con «Jerry Lee Lewis» serve para defender o corazón existencialista do noso poeta e a ofuscación do seu alter ego Heriberto Bens contra a estética dos mods.

Ou a metalileratura, tan omnipresente en todo o libro, mais que acada o seu cumio en «Quais des brumes», onde a nosa creación, Manuel Antonio, Ulysses Fingal (seudónimo do pintor Urbano Lugrís)… mestúrase con grandes voces universais, poñamos por caso Daniel Defoe, Arthur Gordon Pym, Stevenson, Conrad, Victor Hugo…

Mesmo un poema como «En las orillas del Sar», que remata coa citación literal dun verso rosaliano desa obra, serve para poetizar o tempus fugit, a mocidade perdida desde a saudade; outro como «Sorga» para falar do amor no ronsel de Petrarca e de René Char e outro como «Testamento do ghebo», como ten sinalado Anxo Angueira no seu artigo nun libro colectivo de homenaxe a Ferrín, faino referente inescusable no subxénero poético do testamento, xunto a outros poemas de Rosalía e de Pondal.

Como corolario, podemos botar man das propias palabras de Ferrín no inicio da «Autopoética» que antecedía a cinco poemas de Estirpe meses antes de que o libro vise a luz e que se publicou no Boletín Galego de Literatura, 7 (1992): «Eu son consciente de que estou escribindo unha obra nada máis en toda a miña vida. Para min existe un único relato acompañado de poemas que se está producindo dende o inicio da miña carreira literaria e, cando escribo, estou en relación con tódolos meus textos anteriores e cos dos outros autores. Quere dicir isto que no meu relato están tamén outros relatos e outros poemas que non son meus».

Publicado en Historia, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Recensión á Antoloxía de Dombate, en Grial 225-226

Condicionado pola pandemia, saíu con notorio retraso o último número, desta volta dobre 225-226 (xaneiro, febreiro, marzo e abril, maio, xuño do 2020) de Grial. Revista Galega de Cultura, que desde hai días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia. Neste volume dobre asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» un artigo intitulado «O dolmen de Dombate na nosa literatura», coa recensión á Antoloxía de Dombate, AA. VV., editada pola Deputación da Coruña o pasado ano.

Este número dobre 225-226 abeira de xeito monográfico o 70 aniversario baixo a epígrafe «Editorial Galaxia: un proxecto estratéxico». Logo dos artigos de presentación dos novos directores da revista, Henrique Monteagudo e Francisco Castro, deseguida presenta un dossier asinado por Antón Vidal Andión «O modelo de gobernanza da Editorial Galaxia», Víctor F. Freixanes «70 anos da Editorial Galaxia. Un proxecto estratéxico», Malores Villanueva «Pensar e crear Galaxia.Os inicios dunha empresa cultural que fai 70 anos» e Dolores Vilavedra «70 anos de literatura galega».

Na sección «Temas do noso tempo» aparecen os artigos «É a barbarie con rostro humano o nos futuro?» de Slavoj Zižek, traducido por Carlos Aymerich, «Sobre a persistencia da dereita galeguista», de Miguel Anxo Bastos Boubeta e «Os tempos están cambiando», de Manuel Veiga Taboada. E na sección «Documentos» Marilar Aleixandre asina a interesante entrega «Emilia Pardo Bazán e Adelaida Rey Mosquera, filla da súa avoa asasinada. Referencias en tres cartas».

Alén diso, neste novo número, as páxinas de creación poética son da autoría de Rosalía Fernández Rial e narrativa do prematuramente finado Xulio Amigo.

Completan as habituais recensións literarias da sección «O espello das letras», os artigos «A xente da Barreira en versión clásica», de Xosé Manuel Dasilva, «Suspiros de España», de Xosé Ramón Barreiro sobre o libro de Xosé Manuel Núñez Seixas; «Ricardo Carvalho Calero. O anxo da Terra», de Henrique Rabunhal e «Otero Pedrayo xornalista? Unha aproximación crítica ao seu legado en prensa», de Iago Codesido.

Na sección «Crónica» o texto «Carta de Xirona. As flores, a catedral e os diálogos», de José Ramón Castro Frade, na de «Ciencia e Técnica» o artigo de Martín López Nores intitulado «Potenciar a formación en Humanidades Dixitais para non STEM-parnos», mentres que na sección «A ciencia nas Batuecas. Unha deformación histórica» que asinan Lourenzo Fernández Prieto e Antonio Míguez Macho e «Ante o abismo» de Jaume Claret Miranda.

Pechan o volume a sección de «Artes visuais e escénicas» cos textos «Culturiña» asinado por Afonso Becerra de Becerreá, «Cinegalicia 1989, Vigo. O cinema galego faise valer».de Miguel Anxo Fernández e «A persistente estrea. Teatro galego, panorámica da temporalidade e do peche)», de Roberto Pascual; a sección de «Música» cos textos «Folk, tradición e experimentación», de Fernando Fernández Rego, «Ferreñas e Rock and Roll. Gabanza das que ficaron fóra», que asinan Laura Romero e Iria Pedreira, «Xoán Rubia: pasaba por alí», do propio Xoán Rubia e «A música na revista Nós (1920-1935). Folclore e Academia», de Javier Gándara Feijóo; a sección «Feminismos» co texto multiautorial «Para tecer xuntas todas as teas», da autoría das xornalistas Fernanda Tabarés, María Obelleiro Hermida e Susana Pedreira; a sección «Literatura infantil e xuvenil» cos artigos de Montse Pena Presas «A literatura infantil e xuvenil galega segue contando. Sobre espazos acadados e retos para a década dos 20», de Eva Mejuto «A lectura tamén é política (e moito!)» e de Miguel Vázquez Freire «A ilstración na LIX galega no século XXI».
Este número dobre 225-226 remata coa «Homenaxe poética. A Carlos García Martínez», un soneto de Xoán Xosé Fernández Abella dedicado ao finado director do Museo do Pobo Galego.

Velaquí o contido da miña recensión, que xa tivera unha primeira versión no dixital QuepasanaCosta:

O dolmen de Dombate na nosa literatura

Antoloxía de Dombate
AA. VV.
Deputación da Coruña, 2019, 82 páxinas

Vén de publicarse, cos habituais problemas de distribución en obras editadas por organismos oficiais, unha Antoloxía de Dombate, en edición non venal, na que se compilan dezaseis textos de catorce voces en orde cronolóxica, que van desde “O dolmen de Dombate” (Imp. y Lib. de E. Carré: 1895) de Eduardo Pondal até “O dolmen de Dombate” (Poemas que non foron ó lume: 2018), de Matilde Vilariño, pasando por Cándido Pereira Santos; Antón Zapata García; Manuel María; Xosé Luís Méndez Ferrín (en dúas ocasións, con senllos fragmentos das súas novelas Arnoia, Arnoia e Bretaña, Esmeraldina); Xoán Babarro; César Antonio Molina (tamén en dúas ocasións, primeiro o poema “Dombate” do libro O fin de Fisterra. S. C. Valle-Inclán: 1988, e despois un fragmento do ensaio Todo se arregla caminando. Ed. Destino: 2016, sexta entrega das súas memorias de ficción); Xelucho Abella; Alberte Suras; Manuel Rivas; Rafael Lema; Perfecto Varela Vázquez e Rosalía Fernández Rial, para totalizaren oito poemas e oito textos en prosa, dous destes últimos en castelán (de César Antonio Molina e de Perfecto Varela).

O primeiro que sorprende nesta interesante crestomatía é a ausencia de autoría, pois non aparece ningún nome coa responsabilidade da edición literaria, xa que despois da fermosa capa con fotografía do dolmen asinada por Vidal, Cabana, aínda que o fotógrafo José Vidal García (1900-1988) era oriúndo de Laxe, veñen dous paratextos institucionais, unha páxina co «Saúda» do presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, que reivindica a importancia de conservar este tipo de monumentos, e un «Prólogo» de dúas páxinas que asina Xesús Soto, Deputado de Patrimonio do mesmo ente, moito máis literario, con referencias a Otero Pedrayo, mais tamén a Murguía, aos autores do Seminario de Estudos Galegos e da Xeración Nós e a artistas plásticos como Castelao, Cebreiro, Urbano Lugrís, Seoane, Asorey, Raimundo Patiño ou Díaz Pardo. Neste limiar sinálase que a antoloxía foi promovida polo Concello de Cabana de Bergantiños, polo que pode intuírse a man compiladora de Ángel Eiroa, guía turístico do Dolmen de
Dombate nos últimos anos.

De feito, con outra maquetación, o propio Concello de Cabana de Bergantiños puxo en mans da Editorial Caleidoscopio esta mesma Antoloxía de Dombate a un prezo reducido, para que poida chegar a un maior número de persoas interesadas.

Outras ausencias son os criterios para facer a escolla dos textos que figuran e a inexistencia de calquera anotación das fotografías que os acompañan, pois estas imaxes ben merecían a datación e a descrición, hainas históricas con visitantes do SEG e hainas actuais de actividades escolares, de xogos populares ou de concertos que tiveron como escenario a contorna do dolmen.

Malia estas máculas, de doada rectificación en futuras reimpresións, a Antoloxía de Dombate cumpre ben cos obxectivos de divulgación e posta en valor deste singular monumento megalítico, unha anta que mesmo deu nome á lonxeva colección de poesía de Galaxia.

Un labor de difusión, con referencias á literatura, que encetara Xosé María Lema Suárez na súa guía Polas antas e mámoas da Costa da Morte (Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemEsCom. Vimianzo: 2006), da que existen edicións en español e en inglés e que a entidade tamén dispoñibiliza para descarga de balde nesta ligazón:
http://semescom.gal/arquivos/libros/pdf/antasmamoas.pdf

Publicado en Antoloxías, Cinema, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Infantil, Lingua, Narrativa, Poesía, Teatro | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXVII): “Abalando”, unha descoñecida autotradución castelá de Gonzalo López Abente

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar unha descoñecida autotradución dun poema de Gonzalo López Abente. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

“Abalando”, unha descoñecida autotradución castelá de Gonzalo López Abente

A nosa compilación da Poesía completa de Gonzalo López Abente, publicada en 2013 por Espiral Maior en coedición coa Fundación López Abente, no apartado intitulado «Poemas traducidos a outros idiomas», daba conta da existencia de tan só tres textos do poeta muxián versionados noutras linguas, aos que habería que engadir outros dous poemas traducidos ao castelán que se publicaron despois nese mesmo ano, “O castro” e “A miña terra” en Sinfonía Atlántica. Antología general de la poesía gallega, edición bilingüe, selección, estudo e tradución de Carlos Clemetson, Madrid, Editorial Eneida, 2013.
No Limiar da Poesía completa explicábase polo miúdo a localización dos anteriores:

Tan só coñecemos tres poemas de Gonzalo López Abente traducidos: un ao francés, outro ao castelán e outro ao portugués (pois noutras revistas portuguesas aparece no orixinal en lingua galega). Velaí:

“Le charretier”, Nós, 1, 30 de outubro de 1920. (Versión ao francés de Philéas Lebesgue, recollida de Les Tablettes. Boletín mensual de Saint Raphaël-Vas, do poema «O carreteiro»). O orixinal publicouse en Alento da raza.

“El abrazo”, Caras y Caretas, Bos Aires, 1303, 22 de setembro de 1923. Debaixo do título sinala: (Traducción del gallego por Antonio Zapata García del libro «Alento d’a Raza»).

“Como ti queiras”, Tríptico, Coímbra, 6, 15 de xaneiro de1925. O orixinal publicouse en D’Outono. Na versión portuguesa, da que descoñecemos a autoría, hai unha serie de grallas (como o uso do ñ no canto de nh en ‘mansiña’, ou o uso do x no canto de j na forma verbal ‘sexa’) e o autor aparece como Gonzalo Lópes Abente. Tamén se engade: Do livro no prelo «D’Outono».

Porén, a nova de que, coincidindo co 142 aniversario do nacemento do poeta Gonzalo López Abente, a Real Academia Galega (RAG) fixo pública a dixitalización e difusión dos documentos relativos ao poeta e á súa obra, a través do Arquivo Dixital de Galicia, trouxo á luz unha versión autógrafa dunha autotradución ao castelán do poema “Abalando”, que na versión orixinal en galego é o XIII do libro Monza de frores brancas para Nosa Señora da Barca, un pequeno poemario manuscrito que o poeta depositara na Academia e que foi exhumado e editado pola propia RAG en 1971 cando se lle dedicou o Día das Letras Galegas.

Nas nosas intensas pescudas nos arquivos da RAG, anos atrás e cos fondos noutras condicións, non chegamos a coñecer esta autotradución que aparece manuscrita nun envelope de Impresos da empresa madrileña Euramérica S. A., dirixido a Gonzalo López. Abogado. Mugía. Coruña.

O envelope reciclado data de 1955, mais non podemos precisar cando o poeta decidiu usar ese papel para escribir a súa autotradución, mais non debeu ser moi lonxe da data. Nesa altura tiña xa 77 anos, o que explica a súa irregular caligrafía. Ao tratar de manter a métrica (nun verso non o consegue) e a rima do poema, como é obvio ten que sacrificar a literalidade dos versos, e como pode ollarse na imaxe realiza algunhas correccións sobre unha primeira versión, polo que aquí pódese observar perfectamente o oficio do poeta. Non temos constancia de que esta autotradución chegase a ser publicada.

Velaquí a versión publicada e a autotradución manuscrita.

XIII
ABALANDO

Érguese a linda alborada
vistida de escentileos
e para que o amado vexa
abre as fiestras do ceo.
Refrega os ollos o sol,
espreguízase e lixeiro
pilla a súa amada e vaise
coela nas azas do vento.
Polos outos fenestrás
a parella entra no tempro
e aos pes da Virxen da Barca
a pregar cai de xoellos.
As Sombras agoniantes
acóchanse nos cornechos.
¡A nuite tírase ao mar
chorando e morta de medo!
O retabro corusquea
de ouro, de lus e contento;
os apóstolos escisman
na ceifa dos evanxeos;
cantan os anxos garridos,
gordos, risoños e ledos,
a redor da milagrosa
Raíña dos universos
que sorrí no camarín
entre brancos candieiros
e froriñas homildosas
de doce e lene arrecendo.
A Virxen deixa o milagre
fuxir do seu duro encerro,
e aló embaixo, diante dela,
con estrondo grave e rexo,
ponse soio a abanear
aquel enorme penedo…
¡Pedra de abalar bieita
que foi nave noutro tempo!

ABALANDO
Traducción del gallego
hecha por su autor

Dejó el lecho la alborada
en bata de centilleos
e abre para que amor vea
ventanas del azul cielo.
Frota los ojos el sol,
se despereza y ligero
coge a su amada y se va
con ella en alas del viento.
Por los altos ventanales
la pareja entra en el templo
y postrada ante la Virgen
de la Barca ora en silencio.
Las sombras agonizantes
se ocultan con desaliento.
¡La noche se arroja al mar
llorando y muerta de miedo!
El retablo reluciente
de oro, de luz y contento;
los apóstoles meditan
en los frutos evangélicos;
cantan los ángeles puros,
gordos, alegres, risueños,
en redor de la Santísima
Reina de los universos
que sonríe dulcemente
entre blancos candeleros
y florecillas humildes
que aromatizan el amplio templo.
La Virgen deja al milagro
huír de su duro encierro,
y abajo, delante de ella,
con estruendo grave y recio,
se pone a balancear
aquel peñascal soberbio.
¡Piedra de abalar bendita
que fué nave en otros tiempos!

Publicado en Estudos literarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXVI): A presenza da Costa da Morte no volume “Os restos do franquismo en Galiza”

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para analizar a presenza costeira no volume Os restos do franquismo en Galiza (Laiovento, 2020), de Manuel Monge González. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A presenza da Costa da Morte no volume Os restos do franquismo en Galiza

O mestre e sociólogo Manuel Monge González é un dos nomes imprescindibles na investigación da nosa memoria histórica democrática e republicana. De feito, entre 2007 e 2011 foi o presidente da Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña, coñecida como CRMH e que mantén o sitio www.memoriadacoruna.com, e na actualidade é presidente de Defensa do Común e secretario do clube de opinión Foro Cívico. Entre as súas obras publicadas hai varios títulos que teñen relación coa memoria: A historia secuestrada polo franquismo (2010), O «camarada Fraga» e as vítimas da represión franquista (2014), Os Borbóns: unha monarquía escandalosa. A herdanza do franquismo (2016) ou o volume que hoxe nos ocupa, publicado neste tempo de pandemias, que se intitula Os restos do franquismo en Galiza. Exaltación, honras, privilexios e distincións a golpistas, franquistas e criminais (Laiovento: 2020).

Antes de falarmos da presenza da Costa da Morte neste libro, cómpre realizar unha síntese da moita información que o público lector atopará nas súas 380 páxinas, condensadas en 11 capítulos e un prólogo. Neste Limiar (pódese ler aquí completo), o autor lembra que xa pasaron 43 anos desde as primeiras eleccións democráticas (15 de xuño de 1977) e máis de 12 anos desde a aprobación da denominada Lei de Memoria Histórica , e no inventario que realiza «aínda quedan en Galiza sobre 602 símbolos franquistas en 87 concellos: rúas, retratos, placas, esculturas, monolitos, distincións de Fillo Adoptivo, Fillo Predilecto, Alcalde Honorario, etc, que exaltan, honran e distinguen a golpistas, franquistas e criminais». É posible, cremos nós, que a exhaustividade da investigación aínda deixase fóra algunhas referencias máis, por non dispoñer dos datos de todos os concellos galegos.
Manuel Monge remata o Limiar pedindo coherencia ás organizacións políticas, nomeadamente as chamadas progresistas, porque observa prácticas contraditorias, por exemplo entre corporacións locais que eliminan a simboloxía franquista, outras que nada fan sobre os mesmos nomes e símbolos, e incluso outras que eliminaron uns e deixaron outros nos rueiros ou nos libros de Actas.

No capítulo 1, «Alcaldes, gobernadores e presidentes de Deputación asasinados en Galiza», recolle a arrepiante e aterrecedora cifra de 52 máximos mandatarios asasinados, e iso que a listaxe non contempla as ducias de concelleiros e concelleiras que tamén o foron. Na Costa da Morte só testemuña o paseo do alcalde de Fisterra, Cipriano Fernández Brage, militante de Izquierda Republicana (IR) e que «apareceu nun pozo da Castellana (Aranga) o 5-11-1936».

No capítulo 2, «Por que aínda queda simboloxía franquista na Coruña?», o autor trata de lle dar resposta a este interrogante, pois se ben nos últimos tempos foron moitas as denominacións franquistas retiradas, a pesar de varios anos de gobernanza socialista con maioría absoluta, de cogobernos entre PSOE e BNG ou da lexislatura da Marea Atlántica, sorprende a permanencia de moitas outras honras ao franquismo de diverso xorne.

Deseguida, nos capítulos 3, «Criterios para a eliminación da simboloxía franquista», e 4, «A eliminación de rúas, retratos e distincións honoríficas no Estado», Manuel Monge realiza un repaso, importante, mais sempre incompleto, sobre a desigual evolución que seguiu o cumprimento da Lei da Memoria Histórica, salientando situacións ben distintas nos diferentes territorios, coa sorpresa de que non sempre as forzas progresistas actúan con decoro ou como, máis excepcionalmente, partidos conservadores chegan a apoiar as medidas de restitución da legalidade.

O longo capítulo 5, «Simboloxía franquista no concello da Coruña», é o máis extenso, porque Manuel Monge foi concelleiro nacionalista na cidade de 2003 a 2007 e porque o movemento asociativo de base, tanto a CRMH coma outras entidades, desenvolveu un enorme traballo de reivindicación e de investigación.

Sen especial relevo da Costa da Morte, é ben salientar o apartado que lle dedica á «Simboloxía franquista nos centros de ensino», porque dá conta da aprobación (3 de novembro de 2004) da Proposición no de Lei sobre a retirada dos símbolos da Ditadura franquista dos edificios públicos do Estado e na exposición de motivos do debate o socialista González Serna manifestaba: «En una democracia madura, como la nuestra, no se puede permitir que haya niños y niñas que acudan a diario a centros educativos que llevan por nombre el del Dictador o de alguno de sus colaboradores». Manuel Monge detalla abondosos cambios de denominación na cidade coruñesa, porén esta práctica non chegou aínda ao concello de Cee, como ben sabemos.

Non queremos deixar este capítulo sen recoller a referencia ao deputado republicano corcubionés asasinado e reivindicado polo historiador Luís Lamela xa no seu primeiro libro de 1991. Manuel Monge escribe: «José Miñones, coñecido como “Pepe Miñones”, elixido deputado polo Frente Popular nas eleccións de febreiro de 1936 e fusilado polos fascistas, é un exmplo do espolio de todos os seus bens e foi distinguido pola CRMH como Republicano de Honra 2018».

Máis adiante, cando fala das grandes familias que medraron á sombra do ditador lembra que o banqueiro Pedro Barrié de la Maza, que hoxe nomea unha fundación privada, aínda é Fillo Predilecto da Coruña (30-3-1950), Medalla de Ouro (5-4-1963), dálle nome a unha avenida e outras distincións, sendo tamén Fillo Adoptivo de Corcubión, Sada e O Barco de Valdeorras, nomeamentos que a día de hoxe aínda non foron revogados.

E, por último, no feixe de «Propostas para a recuperación da Memoria Histórica e Democrática» figura a colocación dunha placa de homenaxe a Mercedes Romero Abella, mestra de Monelos, asasinada polo franquismo. É coñecido que Mercedes naceu en Cee o 27 de xuño de 1907 e viviu en Corcubión onde seu pai tiña un estudio fotográfico. Foi torturada, violada e paseada no chamdo pozo da Castellana (Aranga) o 19 de novembro de 1936. (http://vitimas.nomesevoces.net/gl/ficha/4353)

Máis sucinto é o capítulo 6, «Simboloxía franquista na Deputación da Coruña», do que nos interesa salientar aquí a referencia ao aínda hoxe Fillo Adoptivo (5-1-1937), Enrique Cánovas Lacruz, porque participou activamente do consello de guerra que condenou a morte ao deputado republicano corcubionés Pepe Miñones.

A «Simboloxía franquista no resto de Galiza», capítulo 7, inclúe obviamente o maior número de referencias á Costa da Morte, así sabemos que José María López Ramón é Alcalde de Honra de Ferrol e Fillo Adoptivo da mesma cidade, mais tamén de Ourense e de Corcubión. Dos seus méritos sabemos que foi «militar, excombatente voluntario no exército sublevado en 1936. Xornalista e alcalde de Ferrol de 1959 a 1963. Procurador nas Cortes franquistas…».

En Camariñas, segundo os datos de Manuel Monge, aínda permanecen a Avenida Eugenio López e a Travesía do mesmo nome, así como a Avenida Juan Carlos I (que as entidades da memoria histórica consideran sucesor do franquismo, agravado polos seus problemas coa corrupción) e tamén unha placa do «Instituto Nacional de Vivienda», co xugo e as frechas.

E en Cee, a Rúa Lino Rodríguez Madero e o colexio público CEIP Eugenio López. Dado que son nomes que se repiten ao longo do volume, temos que dirixirnos a outras páxinas para coñecermos os seus «méritos». De Lino Rodríguez Madero sinala que foi «Presidente da Deputación da Coruña de 1974 a 1977. Procurador nas Cortes franquistas desde marzo de 1975», mentres que de Eugenio López y López sinala que en Ourense aínda é «Fillo Predilecto (18-3-1979). Significado falanxista. Avogado. Delegado Nacional de Juventudes dende 1962 (o Frente de Juventudes era a sección xuvenil de Falange). Director Xeral de Ensino Primario na ditadura dende o 22 de maio de 19868. Gobernador Civil de Cuenca, conselleiro nacional do Movemento. Fiscal da Audiencia Territorial de Madrid e A Coruña. Fiscal Xefe da Audiencia Territorial de Burgos. É tamén Fillo Adoptivo de Sarria, Pontedeume e Ortigueira. Ten rúas en Camariñas e Ortigueira e dá nome a un colexio de Cee».

En Corcubión anota aínda sen revogar dúas distincións honoríficas da corporación, José María López Ramón como Fillo Adoptivo (12 de maio de 1967) e Pedro Barrié de la Maza tamén Fillo Adoptivo, sen datar o acordo plenario. Da personalidade deste último xa se falou con anterioridade, de López Ramón, que tamén é Fillo Adoptivo de Ferrol e de Ourense, comenta, entre outros datos, «Militar, excombatente voluntario no exército sublevado en 1936. Xornalista e alcalde Ferrol de 1959 a 1963. Procurador nas Cortes franquistas en representación dos concellos coruñeses. Gobernador Civil de Ourense de 1963 a 1970».

En Fisterra testemuña a Rúa Manuel Lago Pais. «Afiliouse a Falange con 18 anos. Voluntario no exército sublevado en 1936. Falece en egovia en setembro de 1936 na toma de Fuente del Pino e é presentado como ‘glorioso mártir’». Deseguida reproduce un fragmento dunha crónica do noso historiador Luís Lamela, quen documentou a homenaxe falanxista que lle fixeron en 1937.

Finalmente, pechan este necesario libro de divulgación histórica catro breves capítulos intitulados «Non queremos o ‘camarada’ Fraga como Fillo Adoptivo», «Franquismo despois de Franco», que recolle a conferencia do autor nunha palestra organizada polo Grupo de Memoria Histórica do parlamento Europeo en 2019, e «Por unha Lei de Memoria Histórica Democrática de Galiza», onde se narra como a maioría absoluta do PP no pleno do Parlamento Galego rexeitou a admisión a trámite do devandito proxecto, presentado polo deputado do BNG, Luís Bará, e que obtivo o apoio dos grupos PSOE e En Marea. O derradeiro capítulo é unha listaxe de «Nomes para non esquecer», que compila a totalidade dos persoeiros franquistas que aínda son honrados nalgunha institución ou que recibiron distincións aínda non revogadas.

A lectura déixanos un pouso ben amargo, non só porque o colexio público de Cee aínda leve o nome dun franquista senón porque, malia moitos avances a respecto de anos atrás, son aínda moitas, demasiadas, as pegadas do franquismo que non se borraron. Cómpre, como sinala Manuel Monge, non caermos no desazo, non calarmos máis e actuarmos sen demora nestes tempos escuros onde a ultra dereita medra de xeito considerable e nauseabundo nas rúas e nas institucións. Franquismo Nunca Máis!

Publicado en Ensaio, Historia, Política | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXV): Os poemas manuscritos da revista Carnota


(Poemas manuscritos de Darío Xohán Cabana, Antón Avilés de Taramancos, Xosé Luís Méndez Ferrín, Miguel Anxo Fernán-Vello, Xosé Vázquez Pintor, Lois Diéguez, Xela Arias e Alfonso Pexegueiro, publicados na revista Carnota)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a publicación de poemas manuscritos de poetas contemporáneos nas páxinas da revista Carnota, textos que apareceron nos anos 1983, 1984 e 1985. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Os poemas manuscritos da revista Carnota

A revista Carnota publicouse na década dos oitenta e da miña autoría é a ficha incluída no proxecto do Dicionario da Literatura Galega. Tomo II. Publicacións periódicas (1997), que publicou Galaxia, coa coordinación de Dolores Vilavedra, crítica e profesora de Literatura Galega na USC. Velaquí a miña achega:

CARNOTA
Boletín informativo do Concello de Carnota. O seu número 0 (outubro de 1983) levaba o título de Cornatum, que cambia por Carnota xa no primeiro número, de novembro dese mesmo ano. Deixouse de editar como tal no número 16 (1986), aínda así no ano 1991 fixéronse dúas edicións especiais desta publicación. O coordinador era Xosé Manoel Currás Rúa, agás nos exemplares de 1991 nos que é substituído por X. M. Orodea. Tiña periodicidade mensual, que logo pasou a bimestral, para finalmente saír sen periodicidade fixa e con moita irregularidade. As súas páxinas recollen basicamente información local e municipal, aínda que desde o primeiro número dedica espazo á historia local da man de Barreiro Barral. Habitualmente tiña unha páxina poética onde se reproducía un texto manuscrito dun escritor galego. Nesta sección publicáronse colaboracións de Darío Xohán Cabana, Bernardino Graña, Antón Avilés de Taramancos, Ana Romaní, Xosé Luís Méndez Ferrín, Miguel Anxo Fernán-Vello, Xosé Vázquez Pintor, Lois Diéguez, X. M. Bello, Xela Arias e Alfonso Pexegueiro. Tamén viron a luz manifestacións populares anónimas como coplas das fiadas, de entroido, moitas delas comentadas por Miro Villar. Artigos de Francisco Rodríguez sobre Rosalía, de Darío Xohán Cabana sobre Castelao, de Francisco Carballo sobre o plebiscito do 28 de xuño de 1936 e outros temas históricos e etnográficos completan as páxinas culturais, nas que hai tamén artigos sobre a normalización do noso idioma, ecoloxía e cómic en galego, ademais de recomendaren un libro ou publicaren unha biobibliografía sobre Cunqueiro no último número.

O PDF que poñemos á vosa dispoñibilidade foi creado a partir da miña colección particular da revista Carnota, incompleta xa que faltan tres números, razón pola que non aparecen os poemas de Bernardino Graña, Ana Romaní e X. M. Bello. Porén, a súa singularidade é obvia porque todos os poemas son manuscritos requiridos polo director da revista, Currás Rúa, aos poetas nomeados. Unha característica que fai da revista Carnota un fito literario de moita consideración.

«72, Vigo, folga xeral», Darío Xohán Cabana. Carnota, nº 2, decembro de 1983.
«Poesía secreta», Antón Avilés de Taramancos. Carnota, nº 4, febreiro de 1984.
«Sen título», Xosé Luís Méndez Ferrín. Carnota, nº 6, xuño-xullo de 1984.
«Sen título», Miguel Anxo Fernán-Vello. Carnota, nº 7, agosto-setembro de 1984.
«Díxome, Cirene a fremosa», Xosé Vázquez Pintor. Carnota, nº 8, outubro de 1984.
«Historias do vello aparador», Lois Diéguez. Carnota, nº 9, novembro-decembro de 1984.
«Cidades neón», Xela Arias. Carnota, nº 10, xaneiro de 1985.
«Sen título», Alfonso Pexegueiro. Carnota, nº 11, maio de 1985.

Publicado en Antoloxías, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

«A Pontragha», un poema inédito na GaZeta (Revista de Agrupacións Poéticas de Base)

Moncho Bouzas Tobío, vello camarada do extinto Batallón Literario da Costa da Morte e agora activo no grupo literario Nova Poesía Guitirica, desde a coordinación da súa publicación dixital GaZeta (Revista de Agrupacións Poéticas de Base), solicitoume un poema inédito, para acompañar a saída do número 1 da GaZeta «coa indisimulada intención de integrar no espazo cultural que definen as agrupacións poéticas que participan na revista a experiencia e referencia do Batallón».

Alén da revista, que xa se lanzou dixitalmente neste mes de maio, están a poñer en andamento un Festival de Agrupacións Poéticas de Base, en Guitiriz, se callar coa denominación de Festival Guitirico.

Nesta ligazón pódese ler a Gazeta nº1 (Revista de Agrupacións Poéticas de Base), mais deseguida reproduzo aquí tamén o poema «A Pontaghra», ao tempo que lle desexo longa vida a esta experiencia literaria dixital dunha agrupación moi dinámica nos últimos tempos. Saúde!

A Pontragha

Con case noventa anos, de engurras rostro e mans
miúdas que arrecenden a pan de broa, fincas
no teu caxato a carga do tempo inexorable,
ergues a ollada cansa, noutrora pillabana,
que esculca interrogando nas pedras da estación.

Só se escoita a cadencia do Lengüelle, monótona
e fermosa salmodia das augas que se van,
como a vida da xente, como o bulicio ledo
da cantina da infancia, das olladas a furto
e os tímidos desexos da vosa puberdade.

Nas paredes de branco ferido de humedén,
nas xanelas, nas portas, pechadas e doentes,
bate a túa saudade como bátegas, mancan
as lembranzas choídas con aqueles sorrisos,
rostros que levan nomes ou que desacordaches.

Remiras a cantina da estación e recordas,
coma se fose agora, que na súa algueirada
medraron os afectos, as horas máis alegres,
unha felicidade que se constrúe cauta
nos ollos e as mans dadas con e contra o futuro.

Nas travesas da vía sangra o ferro e desangras
a memoria das horas. A moza foi muller
e as mans encaleceron con traballos humildes,
a desfacer o lombo con cargas e descargas,
mentres moitos dos soños marchaban nalgún tren.

Publicado en Poesía | Deixa un comentario

Memoria Literaria (XVIII): No 25 aniversario da publicación da Antoloxía poética de Gonzalo López Abente (Espiral Maior, 1995)

Foi un dez de maio de 1995, hai agora 25 anos, cando estivemos en Muxía, como ben lembra a hemeroteca, para presentarmos a miña edición literaria da Antoloxía poética  de Gonzalo López Abente (Espiral Maior, 1995). A nova na edición comarcal do xornal coruñés La Voz de Galicia ocupou toda unha páxina, cunha crónica do xornalista Xosé Ameixeiras do acto desenvolvido, así como as miñas propias valoracións e un artigo de saúdo da publicación intitulado “Recordo dun poeta esquecido”, que asina Xan Fernández Carrera.

A devandita Antoloxía poética nacera por iniciativa do amigo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, hoxe director do Museo do Pobo Galego, e publicouse grazas a un convenio entre a editorial Espiral Maior, que dirixe aínda hoxe o poeta Miguel Anxo Fernán-Vello, e a alcaldía do concello de Muxía, daquela en mans do nacionalista Bautista Pose Paz.

Foi tamén a primeira vez que partillei un acto público con Manuel María, malia termos coincidido xa algunhas veces con anterioridade e moitas máis con posterioridade, mesmo fóra do noso País nunhas Xornadas Das Letras Galegas en Lisboa (que organizara en 1998 o Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades-CRPIH).

O poeta chairego sempre tivo moito aprezo pola poesía de Gonzalo López Abente. Nesta bitácora xa demos testemuño do artigo ou necrolóxica que Manuel María publicou no diario lugués El Progreso (10 de agosto do 1963) con este encabezamento: “Recuerdo al Patriarca de la Poesía Gallega. Noticia de Gonzalo López Abente”.

(De esquerda a dereita, Bautista Pose Paz, daquela (1995) alcalde nacionalista en Muxía; eu propio; Manuel María e Miguel Anxo Fernán-Vello, editor de Espiral Maior. Fotografías de Manuel Vilar Álvarez. Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Entrevistas, Estudos literarios, Fotografía, Memoria Literaria, Poesía, Presentacións | Deixa un comentario

«Sete anotacións para unha lectura (persoal) da poesía galega de 2018»


(Premer sobre a imaxe para acceder á lectura)

Onte celebramos un Día das Letras, dedicado este ano a Ricardo Carvalho Calero, moito máis virtual ca nunca e foron ducias ou centos as actividades que se puxeron en andamento a través da rede. Entre elas estivo o lanzamento do novo sitio web [chandapolvora.gal] de Chan da Pólvora Editora. Da súa carta de presentación tiramos estes catro parágrafos:

«A nova web servirá de completo expositor do proxecto da editoa, cun blogue onde se reflectirán as novas vinculadas ao selo ou os procesos editoriais dos libros que se publiquen. Ademais dunha tenda online na cabeceira do menú, despréganse en varios hovers as características dos selos paralelos Biblioteca de Mesopotamia, [específico para a Ribeira Sacra e promovido por varias administracións da rexión silomiñota] e Batiscafo, unha iniciativa destinada a potenciar a tradución dos poetas que escriben en galego.

Ideados expresamente para a web son os espazos Chanzo e LIPo [Laboratorio de Indagacións Poéticas], este último xurdido a finais dos anos noventa e agora recuperado como unha das marcas de identidade de Chan da Pólvora.

Chanzo está dedicado ás publicacións online, onde cada visitante poderá descargar en PDF as obras coas que vaiamos engrosando o andel dixital da editora. Para a apertura, estará á disposición da comunidade dixital unha antoloxía da poesía galega do ano 2018, que realizou María Xesús Nogueira. Nela, poderedes atopar o mellor dos poemas publicados nese ano, con nomes como Luz Pozo Garza, Xabier Cordal, Cesáreo Sánchez
Iglesias, Andrea Nunes, María do Cebreiro ou Xabier Xil Xardón, entre outros. De igual maneira, introdúcese un artigo onde Miro Villar fai balanzo da produción poética editorial nese ano. En días sucesivos, irán aparecendo outros artigos sobre ese mesmo período. Mario Regueira é o encargado de realizar a antoloxía correspondente ao ano 2019.

LIPo é o acrónimo do Laboratorio de Indagacións Poéticas, recuperado para ser un ámbito dedicado á poesía audiovisual. Ana Romaní e Chus Silva serán os encargados de facer pezas sonoras específicas para unha sección que Chan da Pólvora pretende converter en lanzadeira de audiolibros. As primeiras entradas de LIPo é un videobooks de Samuel Solleiro, autor de O mundo dos vivos, publicado por Chan da Pólvora. Canda el, aparecerá un poema sonoro de Paula Luís, a inquietante autora de Dendrita, o libro coa que a editorial inicia a temporada actual, ademais de oito breves pezas sonoras de Romaní e Silva.»

O noso ISSUU reproduce o PDF coa panorámica da miña autoría intitulada «Sete anotacións para unha lectura (persoal) da poesía galega de 2018» e que tamén se pode ler ou descargar nesta ligazón.

Saúde para este novo proxecto de Chan da Pólvora Editora que rompeu augas no mesmo mes que se despedía a libraría Chan da Pólvora, nos últimos tempos ao goberno do poeta Quico Valeiras, un espazo que botaremos en falta sen ningunha dúbida. Saúde e Poesía!

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LXXIV): A 35 anos da publicación da revista muxiá Decrúa (1985-1986)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a publicación da revista muxiá Decrúa, que editou cinco números nos anos 1985 e 1986. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A 35 anos da publicación da revista muxiá Decrúa (1985-1986)

En maio de 1985 vía a luz o número 0 da revista muxiá Decrúa, editada pola A. C. Decrúa, Os Muños (Muxía) e que se vendía ao prezo de “Dez pesos”. No seu Editorial, sen sinatura mais da autoría de Manuel Vilar, explicaban a razón do seu nome e os seus obxectivos, dos que reproduzo apenas e literalmente dous parágrafos significativos:

«Chegadas as primeiras calores do verán, aló polo mes de Xuño, antes do S. Xoán e do S. Pedro, cando a terra ainda garda nas suas entrañas a humidade que foi armacenando durante o inverno e o sol peta xa con forza alá no alto do ceo, as herbas más comezan a medrar con forza e non deixan agromar o millo novo. É o tempo de darlle a primeira sacha, de desterrar estas herbas. É o tempo de facer a decrua, se logo queremos recoller o froito dourado aló no prateado Outono. (…)

DECRUA foi idea dun grupo de xente moza que, decatándose da nosa situación de miséria e vendo que as institucións nada fan por remediala, decidémonos a dar un primeiro paso no camiño de traballar arreo pola cultura, é dicer, de todo aquilo que é produto de viver en sociedade, nun determinado lugar e nun determinado tempo. Queremos, con iso, enlazar co pasado, con aquela Muxia de antes de época de Franco, onde habia dous casinos, un periódico quincenal, os poetas facian versos e as festas de carácter colectivo, como os carnavais, estaban moi metidas nas ideas das xentes. Pero non só queremos mirar ao pasado, senón que as nosas miradas están postas neste presente e no futuro inmediato. Decrua é tamén o título dunha obra de Gonzalo López Abente. Con iso tamén queremos rendirlle o noso homenaxe a un dos mais significativos poetas muxians, seguindo no camiño que el escomenzou alá nos primeiros anos deste século.»

Sobre esta revista Decrúa algo xa teño escrito con anterioridade. Da miña autoría é a ficha incluída no proxecto do Dicionario da Literatura Galega. Tomo II. Publicacións periódicas (1997), que publicou Galaxia, coa coordinación de Dolores Vilavedra, crítica e profesora de Literatura Galega na USC. Velaquí a miña achega:

DECRÚA
Revista editada pola asociación cultural Decrúa, dos Muños (Muxía). De periodicidade irregular, publicou o seu número 0 en maio de 1985. O último número, sen datar, é o 4, que aparece no ano de Castelao (1986). A publicación estaba coordinada por Xosé M. Currás Rúa, sendo o historiador local Manuel Vilar a alma mater da entidade e do seu boletín. Redactada integramente en galego, informa sobre diversas novas locais e comarcais, con especial énfase en artigos que recollen aspectos de etnografía e historia local. Ademais, publican poemas Rivadulla “Corcón”, Tino Rivadulla, Miro Villar, Rafa Villar, Oreiro e Lino Braxe. O propio Rivadulla “Corcón” asina varias colaboracións, unha delas sobre Gonzalo López Abente. Deste escritor muxián reprodúcese un artigo tirado de Nerio. Outros artigos recollidos nas súas páxinas, tamén fan referencia á nosa literatura; así, o coordinador escribe sobre Losada Diéguez e Francisco Rodríguez faino sobre Rosalía de Castro. Outro interesante artigo, asinado por Xoán de Toba, deita luz para unha nova hipótese de datación do poema “A campana de Anllóns” de Pondal.

A necesaria brevidade das fichas bibliográficas dese Dicionario deixou fóra algúns datos de interese que agora completo número a número:

Decrúa, nº 0, maio de 1985: A revista ábrese coa reprodución do artigo «Duas verbas nada mais», de Gonzalo López Abente, datado en Muxía, agosto de 1921 e tomado da publicación corcubionesa Nerio, nº 15, 1-9-1921, páxina 3, no que o poeta describe dun xeito lírico a súa vila. Novas de política local, mais tamén internacional coma o artigo «Labregos e mariñeiros perante a entrada do Estado Español na CEE» ou unha conversa co Patrón Maior da Confraría de Muxía, Carlos Barrientos Soneira. Na sección «As nosas Letras» os poemas «Costa da Morte», de Rivadulla “Corcón” e «Todo é mentira» de Tino Rivadulla, e dous artigos sen asinar «Gonzalo López Abente e E. Pondal» e «Antón Losada Diéguez», autor ao que se lle dedicaban as Letras Galegas nese ano. Outras novas de carácter local e deportivas, uns breves apuntamentos históricos «Anacos dun tempo pasado» e o artigo de Francisco Rodríguez «Rosalia no proceso da história», que pechaba o número.

Decrúa, nº 1, xullo de 1985: Un breve artigo, asinado polo pseudónimo Nasua Tinta, explica as repercusións da aparición da revista e como sentou mal en determinados ambientes reaccionarios da vila muxiá. Desta volta as novas locais de diferente xorne complétanse con artigos como «Muxia, refúxio de navegantes e turistas», sen asinar, e que describe as potencialidades das praias muxiás. Tamén se reproduce unha fotografía antiga co rodapé «Antigua Playa de las Lanchas, año 1929» da que non se cita autoría, mais que é do histórico fotógrafo Ramón Caamaño. E pecha o número o artigo do historiador Francisco Carballo, xa finado, «O plebiscito do 28 de Xuño do 1936».

Decrúa, nº 2, setembro de 1985: Boa parte deste número está dedicado ás festas da Barca. Manuel Vilar asina os artigos «A protección do patrimonio» e «Algunhas liortas entre a Igrexa e os veciños» sobre a construción dun novo templo parroquial no ano 1729. O coordinador da revista, X. Currás asina un reivindicativo artigo «A necesidade dun hospital comarcal», que aínda tardaría uns anos. Na sección «As nosas Letras» os poemas «Perto de min (no 148 ano do nacemento de Rosalía», de Rafa Villar, datado en febreiro de 1985, «No centenario do pasamento de Rosalía» de Oreiro e «Déixame ser» de Miro Villar (un poema que, por certo, non figura en ningún dos meus libros), o conto infantil «O meu amigo Kyky», de Carol e a prosa «Costa da Morte», de Catia Negro. Ademais, outro artigo reclama unha «Homenaxe a unha vida exemplar», a do fotógrafo Ramón Caamaño. Por parte, Rivadulla “Corcón” lembra «As festas da Barca nos primeiros de século» e Luís Balboa Díaz asina «A defensa das aves rapaces».

Decrúa, nº 3, sen datar (novembro), 1985: Sabemos que é de novembro porque entre a abondosa publicidade que sempre facía posible a revista neste número aparecen dous anuncios electorais do BNG e da Coalición Popular para as autonómicas que se celebraron o 24 de novembro. A portada reproduce un dos impactantes debuxos de Castelao a toda plana, aquel que se titula «Os Anti-Rexionalistas», tirado de A Nosa Terra, 20-XI-1917. Alén das novas locais, a maioría con alusións ao período electoral, publícase o artigo «E ti, campana de Anllóns», asinado por Xoán de Toba, pseudónimo do médico Juan López Bermúdez, cunha nova hipótese de datación do poema de Pondal. Eduardo Noia fala da desfeita patrimonial en «Muxia, ou a destrución dun povo». Na sección «As nosas Letras» os poemas «Xa despertou a mañán», de Dona, «Que digan o que queiran», de Tino Rivadulla e «Canción de inverno», de Oreiro. Pecha o número «Un pouco de história de Moraime», da autoría de Fernando dos Santos.

Decrúa, nº 4, sen datar (xaneiro), 1986: Foi o quinto e derradeiro número da revista e pódese datar polas referencias a Castelao que en xaneiro estaba de centenario do seu nacemento. O seu coñecido retrato de Maside ocupa boa parte da portada. Chama a atención unha carta ao director intitulada «Gravado na auga», que asina o pseudónimo Xoán de Nemiña para denunciar o esquecemento de Gonzalo López Abente por parte do concello. Desta volta as novas locais complétanse cunha longa «Entrevista a Xoan Barja de Quiroga», coronel de artillaría retirado e contrario á presenza do Estado Español na OTAN. Na sección «As nosas Letras» os poemas «Sinfonía das montañas de Galiza», de Lino Braxe, «Vou recollendo as doces estáncias» de Rafa Villar e «Habia humidade nas furnas dos meus ollos» de Miro Villar (outro poema que tampouco figura recollido en ningún dos meus libros). Rivadulla “Corcón” realiza unha «Breve análise do Antroido actual» e dúas páxinas de banda deseñada e humor dan remate ao número.

Isto, que non foi pouco, deron de si os cinco exemplares de Decrúa, unha revista que, como sucedía coa prensa corcubionesa da que xa falamos aquí, aínda non se atopa dixitalizada na monumental base de datos do proxecto Galiciana. Biblioteca Dixital de Galicia.
(http://biblioteca.galiciana.gal/gl/inicio/inicio.do)

Publicado en Banda deseñada, Contos, Entrevistas, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Política, Recensións, Tradicións, Xornalismo | Deixa un comentario