Artigo en QPC (XLVII): «A Costa da Morte en tres exposicións temporais que se mostran en Compostela»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recomendar a visita a tres exposicións temporais que se están a desenvolver en Compostela. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A Costa da Morte en tres exposicións temporais que se mostran en Compostela

Coinciden na efervescencia cultural da cidade compostelá e nun intervalo de tempo aproximado tres magnas exposicións ou mostras de obrigada visita e nas que a Costa da Morte, en maior ou menor medida tamén está presente. Debruzámonos sobre todas tres dunha maneira cronolóxica, lembrando o seu contido e anotando esa presenza do noso territorio.

A primeiras delas, intitulada «Galicia universal. A arte galega nas coleccións de Abanca e Afundación», inaugurouse o 16 de Marzo e vai permanecer aberta até o 14 de Outubro de 2018 no Museo Centro Gaiás da Cidade da Cultura, onde se pode visitar todos os días, agás o luns que pecha o museo, en horario de 10 a 20 horas, mais é tamén moi recomendable facer unha visita comentada ou guiada, como a que fixemos nós e que foi unha marabilla, nas horas que sinala o sitio web da propia Cidade da Cultura.

No catálogo desta mostra afírmase: «Galicia universal. A arte galega nas coleccións de Abanca e Afundación» supón a maior exposición de pezas das coleccións privadas desas entidades reunidas ata o momento. Pintura, escultura, fotografías e instalacións compoñen este percorrido por 150 anos de arte galega. Nela pode contemplarse unha escolma de 192 pezas que abarcan desde o primeiro terzo do XIX ata a actualidade.

De feito, e pola primeira vez, unha mesma mostra reúne 119 dos artistas galegos máis relevantes dos últimos 150 anos, como Jenaro Pérez Villaamil, Fernando Álvarez Sotomayor, Urbano Lugrís, Francisco Lloréns, Serafín Avendaño, Laxeiro, Virxilio Vieitez, Manuel Colmeiro, Luís Seoane, Arturo Souto, Maruja Mallo, Eugenio Granell, Julia Minguillón, Francisco Leiro, Antón Patiño, Menchu Lamas, Xaime Quessada, Berta Cáccamo, Antón Lamazares, Pamen Pereira, Elena Colmeiro, ou Antía Moure, entre outros moitos.

No que atinxe á presenza da Costa da Morte, o propio vídeo de presentación que reproducimos ábrese coa escultura en madeira Mans de Álvaro de la Vega (Paradela, Lugo, 1954), quen viviu e mantivo o seu estudio durante moitos anos na vila de Corcubión e na actualidade tamén é profesor de Educación Plástica e Visual no CPI A Picota (Mazaricos) e mora en Noia. A súa peza é unha das primeiras que atopamos ao entrar na exposición.

E na última parte aparecen salientada a obra de dous dos nosos máis grandes fotógrafos memorialistas, con dúas imaxes da autoría do muxián Ramón Caamaño (cuxa posta en valor débese a persoas como Manuel Sendón e o Centro de Estudos Fotográficos de Vigo, mais que na súa propia vila debería contar cun espazo ou museo digno) e do laxés José Vidal, de quen recentemente se fixo unha recuperación que se pode ollar no derradeiro andar do Museo do Mar de Laxe.

A segunda é a Mostra «Terras de Salitre. Cristina Mittermeier», que se pode visitar na compostelá Sede Afundación Santiago de Compostela (Rúa do Vilar, 19) desde o pasado 4 de maio e até o día 2 de setembro de 2018, sempre de luns a domingo, de 12.00 a 14.00 e de 17.00 a 21.00 h, aínda que os domingos de xullo e agosto pecha por descanso do persoal. Tamén ofrece visitas guiadas, mais son previa cita e para grupos mínimos de 10 persoas.

Cristina Mittermeier, a gran fotógrafa dos océanos, percorreu coa súa cámara nos últimos anos espazos costeiros e lugares fascinantes que van desde a Columbia Británica en Canadá, até Hawai, a India ou Madagascar. O seu obxectivo chegou ás costas galegas e as imaxes escollidas para esta mostra testemuñan o seu convivio con mariscadoras, redeiras ou percebeiras. En cada fotografía percíbese a enorme paixón polo mar e polos océanos, pola fauna, na defensa do medio ambiente mais tamén na defensa e o respecto que amosa polas persoas que habitan estes espazos e os seus oficios.

Na escolla que se fixo para «Terras de Salitre» de Cristina Mittermeier hai imaxes de todo o litoral desde A Guarda e Baiona até Carnota. A representación da Costa da Morte estaría nas fotografías que retratan as mariscadoras de Lira e nas que se albisca a ría de Corcubión ou Fisterra ao fondo.

Finalmente, tamén é moi recomendable a exposición «Turismo e fotografía. Català-Roca en Galicia (1956-1976)», comisariada por Anxo Rabuñal e Agar Ledo, que se inaugurou o 9 de maio e que vai estar até o 7 de outubro, no Auditorio de Galicia, todos os días agás os luns, na que se recolle unha escolma de 116 instantáneas de Francesc Català-Roca (1922-1998), do fondo do Arxiu Històric do COAC (Col·legi d’Arquitectes de Catalunya) e que foron tiradas durante as sete campañas que realizou entre os anos 1956 e 1976 como fotógrafo de guías turísticas e postais, percorrendo coa súa moto vespa o territorio de boa parte do noso País.

Nesta escolla non figura ningunha imaxe explícita da Costa da Morte, aínda que si de mariñeiros de Muros e das súas rúas e o seu peirao, porén nalgúns dos paneis que historian a fotografía de viaxes antes de Català-Roca aparecen imaxes do noso territorio na cámara de Ruth Matilda Anderson.

Velaquí unha das imaxes que recolle Diana Pastoriza na súa bitácora Palabras da man ao corazón.

Publicado en Arte, Exposicións, Fotografía, Historia, Tradicións | Deixa un comentario

Unha entrevista realizada polo alumnado de 1ª da ESO do CPI Viaño Pequeno (Trazo)

O Proxecto Interdisciplinar do CPI Viaño Pequeno «Educación para o Desenvolvemento dende unha perspectiva de Xénero», que este curso promoveu e impulsou a profesora de inglés Myriam Morán Sacristán, decidiu dedicar unha das súas sesións a traballar o meu conto rimado Rebelión na charca (col. Bolboreta. Sotelo Blanco, 2012), por certo un texto que infelizmente non é doado de atopar despois do peche da editora.

De resultas dun produtivo traballo previo conviñeron en me realizar unha entrevista na aula, á que accedín malia que nunca quixen mesturar a miña creación coa miña profesión de profesor de lingua e literatura, xa que este alumnado de 1º da ESO é tamén o meu alumnado. De son ser pola insistencia de Myriam dubido que aceptase, mais alá foi e un resumo desa entrevista en dúas partes pódese visionar desde o 13 de xuño no seu blogue planetaigualdade e tamén na súa canle de youtube. Foi unha interesante experiencia e a rapazada de 1º da ESO foi incisiva nas súas preguntas e ben merece os parabéns.

Publicado en Contos, Encontros, Entrevistas, Infantil, Narrativa, Poesía | Deixa un comentario

«Da brava costa». Recensión de Armando Requeixo a Dorna Saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García

O profesor e crítico literario Armando Requeixo publica todos os domingos unha recensión no suplemento cultural Nordesía, que se publica de maneira conxunta nos xornais Diario de Arousa, Diario de Bergantiños, Diario de Ferrol e El Ideal Gallego. Na entrega dominical deste pasado 17 de xuño ocupouse, e moito llo agradezo, da obra Dorna Saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Pódese ler o comentario crítico orixinal neste pdf de Nordesía, mais tamén o reproduzo deseguida.

(SUPLEMENTO DOMINICAL 17 DE JUNIO DE 2018)

DORNA SAUDAL. POEMAS DO MAR E LÉXICO MARIÑEIRO DE ANTÓN ZAPATA GARCÍA

MIRO VILLAR

Edicións Fervenza

Por ARMANDO REQUEIXO (armandorequeixo@hotmail.com)

Da brava costa

A figura do laxense Antón Zapata García (1886-1953) segue a ser hoxe relativamente descoñecida alén do círculo máis ou menos restrinxido dos estudosos e frecuentadores da literatura histórica galega. E isto malia a calidade indiscutible de moitos dos seus versos e as palabras que lle dedicaron voces clásicas, como as de Ramón Otero Pedrayo, Ricardo Carballo Calero ou Alberto Vilanova, e modernas, tal Manuel Amor Couto, Francisco Fernández Rei e, sobre todo, Miro Villar.

É precisamente este último crítico e poeta o que con maior determinación e entusiasmo se ten debrocado no estudo e exhumación da poesía do de Laxe, ao que dedicou unha moi extensa e rigorosa tese doutoral no 2007.

Froito dese intenso traballo ve agora a luz Dorna saudal, que dende o seu subtítulo anuncia a súa razón de ser: Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García.

Por tanto, nos tres centos e medio de páxinas que abrangue este estudo e antoloxía quen a eles se achegue atopará, dunha parte, unha nota biográfica breve mais moi documentada do autor, unha descrición exhaustiva dos seus textos dedicados ao mundo do mar e o léxico mareiro que estes ofrecen e, doutra banda, un compendio de practicamente todos os poemas por el escritos con esta temática.

Dorna saudal é o título que Zapata García deu á segunda parte do volume A Roseira da Soidade (1954), poemario no que se recollen os versos do autor aparecido poucos meses despois do seu falecemento. Nesta edición de Miro Villar recupéranse aqueles trinta e catro textos da sección homónima, engadíndoselles case outra vintena da súa obra poética dispersa que tamén teñen o mar como eixe central e aínda unha escolma de varios fragmentos doutras catro poesías longas nas que esta presenza é significativa.

O libro péchase cunha completa bibliografía arredor de Zapata García e un xenerosísimo capítulo de notas que supera o milleiro de entradas.

Considerado no seu conxunto, Dorna saudal constitúe un inmellorable guieiro para se internar na cerna da poética do laxense e tamén un manual revelador dos valores lexicográficos da súa escrita. Así, quen se achegue a estas planas saberá todo do vocabulario que en Zapata García hai referido ao mar en xeral, á súa xeomorfoloxía, meteoroloxía, aos astros e fenómenos con el relacionados, á navegación e manobras no mar e na terra, as embarcacións, o comercio, natación, pesca, fauna, flora e mesmo fraseoloxía e onomástica mariñeiras.

Agora ben, esta é, antes nada, unha selecta poética, pensada para saber e apreciar mellor a escrita mareira de Zapata García, abraiarse co seu incondicional amor pola brava costa fisterrá, a súa mar natal de Laxe e de toda aquela bisbarra e admirarse do labor heroico dos seus mariñeiros, da beleza incomparable da súa ribeira, da historia que atesouran as súas furnas, as súas mareas, os seus ventos.

De indubidable interese, esta Dorna saudal que estuda, edita e anota o tamén fisterrán Miro Villar é unha escolma de valor tirada do prelo de Edicións Fervenza, responsable da publicación doutros títulos de importancia nos últimos tempos. Deixémonos, pois, arrolar por ela, subamos á súa dorna e proclamemos, como o poeta, “Non che importe se chove ou se lostrega,/ que a destra no timón, en tí confiada,/ agarímate, morna,/ ¡e lévate a Galiza de arribada!”.

Publicado en Antoloxías, Biografía, Estudos literarios, Lingua, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Nova na edición de Carballo de La Voz de Galicia

Onte, a edición de Carballo do xornal coruñés La Voz de Galicia, que se distribúe nas bisbarras de Bergantiños, Soneira e Fisterra, daba conta da saída de Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Reproduzo deseguida a nova que está sen asinar ou asinada pola Redacción.

A foto que acompaña o texto é da autoría do meu amigo ©José Manuel Casal, que hai uns meses xubilouse como fotógrafo colaborador do xornal, mais non da súa paixón no mundo da fotografía, e que é autor de imaxes memorables, poñamos por caso aquela de Man de Camelle a chorar logo da desfeita do Prestige e pouco antes de morrer de mágoa. Espléndida, coma tantos outros traballos da súa autoría. Un mestre e, sobre todo, unha boa persoa.

«Dorna saudal» de Antón Zapata, por Miro Villar: nova publicación

É unha compilación de textos poéticos do autor laxense que teñen relación co mar e coa Costa da Morte

CARBALLO / LA VOZ 05/06/2018

«Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García» • 2018 • Edicións Fervenza • Vén de publicarse «Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García», unha compilación dos textos poéticos do escritor nado en Laxe (1886-Bos Aires, 1953) que teñen relación co mar e, particularmente, coa Costa da Morte. Estudo, edición literaria e notas do libro corresponden ao ceense Miro Villar (1965), profesor de lingua e literatura galegas, poeta, narrador e crítico literario. Ten formado parte daquel Batallón Literario da Costa da Morte e tamén é doutor en Teoría da Literatura e Literatura Comparada precisamente coa tese «A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo».

Unha parte destes textos que figuran en «Dorna saudal», obra que Villar dedica a Paco Souto, xa ficaran agrupados polo propio autor baixo ese mesmo epígrafe na obra «A roseira da soidade», o seu único libro de poemas. Nesta publicación de Miro Villar, figura unha breve anotación biográfica do autor, unha análise do contido dos seus poemas descritivos do mar e da vida mariñeira, así como tamén unha análise e un glosario do seu léxico mariñeiro. «Costa brava» era o topónimo reivindicado naquela altura fronte ao que facía alusión ás traxedias dos naufraxios. «A achega léxica de Antón Zapata García é moi feraz, importante e rica, mais dos campos léxicos que se poderían analizar sobrancea o léxico mariñeiro», pode lerse nas anotacións de Miro Villar sobre a notoriedade do mar nos versos do poeta laxense emigrado a Bos Aires, onde acabaría falecendo aos 67 anos o 20 de xuño do 1953, «malia que a acta de defunción indica que o óbito se produciu o día 21». A restante parte dos textos non aglutinados naquela «Roseira da saudade» iríanse publicando en revistas e xornais da época.

Publicado en Antoloxías, Biografía, Ensaio, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Tradicións | Deixa un comentario

Recensión a Tundra, de Carlos Negro, en Grial 217

E aínda nese mesmo último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «A poética do frío» para dar conta do libro de poemas Tundra (Espiral Maior, 2017), co que o seu autor Carlos Negro gañou o XVI Premio Fiz Vergara Vilariño do Concello de Sarria e a Agrupación Cultural Ergueitos (a quen esquecín nomear na recensión, malia ser a entidade que creou e mantivo este certame literario de longa traxectoria).

Velaquí a recensión ao completo:

A poética do frío

Tundra

Carlos Negro

A Coruña: Espiral Maior, 2017, 120 páxinas

Vai para dúas décadas que viu a luz As laranxas de Alí Babá (Letras de Cal, 1998), a opera prima de Carlos Negro, editada nun selo e proxecto cooperativo que nesa altura representaba as marxes do noso sistema literario, porén a esa obra seguíronlle media ducia de títulos quer publicados en coleccións poéticas dunha editorial canónica coma Xerais (Far-west, 2001; Makinaria, 2009; Penúltimas tendencias, 2014 e Masculino singular, 2016), quer referendadas con recoñecementos públicos (Héleris, Espiral Maior, 2003. VII Premio Johán Carballeira do Concello de Bueu e Cultivos transxénicos, Instituto de Estudos Miñoranos, 2008. I Premio Victoriano Taibo). E o mesmo sucede coa súa oitava obra poética, Tundra, que mereceu o XVI Premio Fiz Vergara Vilariño do Concello de Sarria, certificando máis unha vez a sólida traxectoria do seu autor.

Nesa bagaxe predominaba a estética da poesía de intervención, nomeadamente nos libros Masculino singular e Penúltimas tendencias, onde Carlos Negro realiza unha lectura crítica da sociedade contemporánea, mesmo con afán didáctico, o que levou adoito os seus versos a seren obxecto de estudo e de reflexión en moitas aulas dos nosos centros de ensino e con lectorado as máis das veces adolescente e pouco propicio de partida a esta (re)formulación.

Tundra afástase de maneira deliberada e consciente dese camiño xa trillado para nos achegar unha voz moito máis espida e introspectiva que nos fai lembrar títulos como Libro del frío (1992) de Antonio Gamoneda. Non é casual que os poemas veñan introducidos, xunto a unha cita da poeta María do Cebreiro, polas palabras do fotógrafo Javier Vallhonrat, quen explorou glaciares e icebergs para procurar a interpretación da soidade, e dun personaxe da súa videocreación, Kåre Aarset (The poet), que se pode ollar na rede (https://vimeo.com/135544275), pseudónimo dun poeta noruegués que se illou no norte de Islandia para escribir Drikt fra den breen (Poemas desde el glaciar) entre 1929 e 1930. A obra do artista Vallhonrat protagonizou a exposición Interaccións, que xuntou 52 fotografías, sete vídeos e unha videoinstalación entre outubro de 2015 e marzo de 2016 no Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) e que resultou fundamental á hora de inspirar os versos de Carlos Negro.

O poema inicial de Tundra, «caderno de campo / notas previas» configura unha longa autopoética ben precisa e dísenos: “O poema podería ser unha expedición simbólica” ou “nesta viaxe a palabra amor non debería adquirir maior carga semántica que a aresta dunha pedra ou a composición xeolóxica dun mineral” ou “reticente a calquera proceso de adxectivación”. Toda unha explícita declaración de intencións que se vai reafirmar ata os versos do poema que pecha o libro «caderno de campo / última erosión» que principia: “non foi a épica o que procuraba a voz, senón o preludio da primeira folerpa, a palpitación da luz no albor da amañecida”. Entre este último e o primeiro 76 poemas máis divididos en sete partes.

Os catorce textos de «código norte» teñen como fío a procura da voz no silencio, a lingua que “enmudece ante a elocuencia da neve”. Son poemas espidos na súa máxima concisión.

a distancia é a lingua propia do inverno

a neve
un fonema distintivo

o frío
un hiato entre os labios

Na segunda parte, «Candán canto» atopamos un dos únicos topónimos, xunto a Siberia, que aparecen en todo o libro e que se repite en sete dos seus once poemas, como unha achega autobiográfica aos anos da infancia dominados pola visión afastada da serra do Candán desde o val do Deza onde emerxeu a vila de Lalín e que se asocia sempre á neve como metáfora do silencio. De feito diversas modulacións deste mesmo silencio é o tema que alicerza os trece poemas de «materia intemperie».

Dende o verso inaugural “aquí dentro inútiles os topónimos”, dez poemas dos trece da cuarta parte, «manancial norte», presentan como palabra inicial o adverbio aquí salientado en cursiva. Fronte á intencionada ausencia de topónimos, agás os referidos Candán e Siberia, a presenza dese locativo abre un novo vieiro discursivo no que o amor e o desexo deveñen na acción principal.

Outra reiteración, neste caso a figura predadora do lobo, paira sobre os nove poemas de «lobo caribú», un título que xunta ao animal carnívoro voraz e a súa vítima herbívora, e onde o lobo que baixa famento da neve é branco, o que nos leva a un diálogo metaliterario coa obra de autores como Jack London ou coa literatura oral dos contos e das lendas dos inuit.

Os sete poemas, todos en letra cursiva, de «fulgor límite» procuran unha viaxe ata os lindeiros da propia existencia, reflectidos nesa época de glaciación que foi anterior á nosa estirpe e que tamén será posterior á nosa presenza no planeta que habitamos, e aínda así “amar un segundo antes da explosión”.

Antes do final «caderno de campo / última erosión», os nove poemas de «alén linde», onde se pode ler a única referencia explícita de todo o poemario, o verso Dikt fra den breen que é o título orixinal da obra do citado autor noruegués Kåre Aarset, Poemas desde o glaciar. Cabo dela, a reflexión metalingüística é agora de novo o eixo vertebrador.

Carlos Negro procurou outro rexistro ben distinto no seu estro poético e de certo atopouno nesta viaxe interior que se desenvolve no espazo simbólico e ás veces hostil desta Tundra.

Miro Villar

Publicado en Poesía, Premios, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País, de Ricardo Gurriarán, en Grial 217

No mesmo último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, e tamén na habitual sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «O exemplo dun empresario galeguista» para dar conta da obra Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País (Ourense: Academia Postal Editores, 2016), da autoría de Ricardo Gurriarán.

Velaquí a recensión ao completo:

O exemplo dun empresario galeguista

Enrique Peinador Lines e Mondariz. Empresa, Turismo e País

Ricardo Gurriarán

Ourense: Academia Postal Editores, 2016, 238 páxinas

Unha década despois do volume coordinado por Fernando Franco e María Celia Ameneiro Bravo, Enrique Peinador Lines. Burgués, empresario, galeguista, mecenas e filántropo (Ir Indo, 2006), chega esta biografía máis completa da man do investigador Ricardo Gurriarán, quen engade esta obra á súa listaxe de monografías coma as que dedicou a estudar a obra e a vida do poeta valdeorrés Florencio Delgado Gurriarán ou do xeólogo Isidro Parga Pondal.

Valentín García Gómez, Secretario xeral de Política Lingüística, e Xosé González Martínez, Presidente do Foro Peinador, salientan en senllos prólogos o carácter singular que se une na persoa de Enrique Peinador ao procurar unha simbiose posible entre empresa e cultura galega, como filántropo e mecenas.

Velaí o obxectivo final de Gurriarán, quen asina unha documentada biografía de Enrique Peinador Lines (Pontevedra, 1876 – Vigo, 1940) en cinco capítulos e unha Introdución. Nesta, alén de sinalar as dificultades de artellar o seu perfil, de primeiras por ser herdeiro da práctica empresarial de seu pai, Enrique Peinador Vela, verdadeira alma mater do Balneario de Mondariz.

De feito estas primeiras páxinas céntranse en ofrecer unha radiografía exacta dos inicios innovadores da empresa de turismo termal até o seu esplendor na década dos anos vinte do século pasado, para o que contaron co bo facer de Isidro Pondal Abente (Laxe, 1843 – Santiago, 1925), como médico-director especializado en hidroloxía. Na expansión do proxecto, había ser peza fundamental Peinador Lines, primeiro como comercial da empresa de seu pai, mais desde 1907 como director que conseguiu a definitiva modernización.

O capítulo inicial relata “Os primeiros pasos do pequeno Enrique e a súa contorna termal: familia, Mondariz, Madrid e rexionalismo”. E así coñecemos os pasos que deu o proxenitor até fundar o seu establecemento despois da localización das fontes de augas medicinais de Mondariz, que habían ir medrando a un ritmo de vertixe, inaugurando o Gran Hotel en 1898 e conseguindo mesmo melloras na rede dos camiños de ferro que favoreceu a chegada de moitos máis bañistas e “agüistas”.

Gurriarán sitúa a Peinador, pai, próximo ás candidaturas do agrarismo solidario da época e con sucesivos preitos contra o concello de Mondariz que defendía a titularidade pública da fonte de Troncoso. Con probabilidade isto condicionou os estudos de Dereito en Madrid de Peinador, fillo, do que tamén se destaca a súa afección fotográfica e a publicación de artigos, nomeadamente de xinea histórica e tamén literaria, polos que Murguía chegaría a o propoñer como correspondente da Academia Galega.

As relacións con intelectuais como Murguía ou como Curros Enríquez, seareiro do balneario, e outros autores da época habían ser fundamentais no proceso de galeguización consciente que segue o empresario tenaz, quen andando o tempo había conseguir a constitución do novo concello de Monariz-Balneario, oficial desde xaneiro de 1925.

O segundo capítulo debrúzase sobre a xestión de Peinador, fillo, sinalando o que hai de solución de continuidade a respecto do pai e o que hai de renovación e pegada persoal na empresa, como os novos edificios que levaron a sinatura do afamado arquitecto Antonio Palacios Ramilo. Época de notables melloras nas comunicacións, quer no tranvía quer na novidade telefónica, de novos servizos balnearios, mais tamén de nova imaxe para a publicación La Temporada, coa edición da revista Mondariz. Suplemento a La Temporada, na que colaborou unha nómina extensa de autores do mundo científico, médico sobre todo, mais tamén do ambiente literario e cultural, pois a revista tamén falaba de arqueoloxía, etnografía, música, folclore…, como testemuñan varias composicións interpretadas nas veladas do balneario.

Xa no terceiro capítulo Gurriarán sinala a progresiva diversificación de proxectos que acrecentan o valor engadido do proxecto empresarial, ao tempo que tamén medra o interese de Peinador pola nosa cultura, até o punto de que López Cuevillas fixo escavacións arqueolóxicas na contorna durante varios veráns ou que se convocou un concurso de variadas temáticas, entre elas valorizar a arquitectura tradicional galega.

Ao mesmo tempo, os premios internacionais en certames de hidroloxía e termalismo que recibía a empresa de Mondariz non só permitían unha maior proxección senón que revertían no explícito labor de mecenado que exercía Peinador sobre diferentes manifestacións da nosa cultura, como é notorio nas páxinas de La Temporada e na prensa da época que Gurriarán consultou.

“Publicacións e cultura, compromiso galeguista e empresa con identidade galega: un trinomio transversal con bos resultados sociais” é o capítulo máis interesante da obra porque reflicte con detalle como Mondariz foise convertendo nun espazo central e difusor da cultura galega. Detállase o labor de coordinación e de dirección de Ramón Cabanillas na revista e a altura dos seus moitos colaboradores, por exemplo Castelao, Cebreiro, Sobrino… no moi coidado apartado gráfico. Cabanillas incluso chega a pronunciar o seu discurso de entrada na RAG, A saudade dos poetas galegos, en Mondariz Balneario no verán de 1920.

Mais o compromiso de Peinador trascende o ámbito da súa empresa, e Gurriarán lembra como foi socio protector do Seminario de Estudos Galegos e como participou en actos, homenaxes ou en publicacións de referencia como a revista Nós.

Esta dedicación non ía rematar no ámbito cultural e Peinador vai participar da III Asemblea Nacionalista celebrada en Vigo en 1921, mesmo sendo interlocutor entre os sectores enfrontados liderados por Risco por unha banda e polos irmáns Villar Ponte pola outra. E logo da ditadura de Primo de Rivera vai estar no denominado compromiso de Barrantes, na posterior fundación do Partido Galeguista desde a primeira hora ou na campaña a prol do Estatuto de Autonomía.

Era evidente, como relata o último capítulo, que o compromiso de Peinador non ía pasar desapercibido a ollos do novo réxime franquista. Porén, o declive da empresa xa proviña duns anos antes cando a familia perdeu o control do accionariado a mans dos acredores da Banca Pastor e que derivou nunha crise que a guerra agravaría.

Neste contexto prodúcese a morte de Enrique Peinador Lines en 1940 e Gurriarán estima que tamén influíu no óbito a execución dous meses antes do seu fillo Enrique Peinador Porrúa, militante de Izquierda Republicana e de quen se nos ofrecen uns datos sobre o seu compromiso político.

A fascinante e pouco divulgada biografía de Peinador, quen hoxe lle dá nome ao aeroporto vigués, ou dos Peinador, xa que se fala de pai, fillo e neto, aínda se enriquece cuns ben interesantes Apéndices documentais, epistolares e fotográficos.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Documental, Ensaio, Historia, Recensións | Deixa un comentario

Recensión a Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939), de Emilio Xosé Ínsua López, en Grial 217

No último número, 217 (xaneiro, febreiro, marzo do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Desmitificando os retratos haxiográficos» para dar conta do libro Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939) (Laiovento, 2017), de Emilio Xosé Ínsua López, que se basea no texto que lin o día da súa presentación, o pasado 1 de febreiro, na compostelá Libraría Couceiro.

Por outra banda, este número 217 xira arredor do tema «Ciencia e tecnoloxía. Para unha nova comprensión do mundo», con artigos sobre a cuestión da autoría de Cibrán Santamarina Ríos, Jaime Gómez Márquez, Javier Mar Solé e Carme Ruíz González.

Tamén se fala «Sobre o igual recoñecemento das linguas nunha Cataluña independente», un artigo de Albert Branchadell; unha «Conversa con Oliver Laxe», que realiza Grial Parga; os traballos literarios «A singularidade de Martín Codax», que asina Henrique Monteagudo, e «A censura e a antoloxía Os novísimos da poesía galega, de María Victoria Moreno» de Montse Pena Presas, así como «Carlos Casares, 1966», de Ricardo Gurriarán e «Da reforma luterana á reforma protestante», de Xosé Luís Barreiro Rivas, así como unha «Carta de Vic. No corazón do procés», que asina Francisco Castro. Xosé Ramón Barreiro Fernández analiza «O retrato do socialista Rubio Heredia, obra de Castelao» e Andrea Álvarez Pino realiza unha «Reflexión a partir da montaxe Elisa e Marcela, da compañía de teatro A Panadaría».

Alén doutras recensións, completan este novo número, a creación poética de Paula Antía Rei e a narrativa de Iago Méndez.

Velaquí a miña devandita recensión ao completo:

Desmitificando os retratos haxiográficos

Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939)

Emilio Xosé Ínsua López

Santiago de Compostela: Laiovento, 2017, 134 páxinas

A profusión de estudos críticos que xera o Día das Letras derredor do autor ou da autora a quen o plenario da RAG decide homenaxear non esgota as liñas de investigación, como sucede con Xosé María Díaz Castro, lembrado en 2014, ao cadrar co centenario do seu nacemento.

Ampliando de forma considerable un relatorio presentado a finais dese mesmo ano nas Xornadas “Xosé Mª Díaz Castro. Poeta chairego no Salnés”, Emilio X. Ínsua asina o ensaio Díaz Castro: poeta en formación (1914-1939) co obxectivo, plenamente acadado, de desmitificar os retratos sobexo haxiográficos que nos deixaron as diferentes biografías, sempre ben intencionadas, do poeta nado en Vilariño, na parroquia de Os Vilares (Guitiriz).

A liña seguida por Ínsua traza fíos argumentais que seguen outras obras máis xenéricas, poñamos por caso Os poetas galegos e Franco (Akal, 1997) ou Os escritores galegos ante a Guerra Civil Española (1936-1939). Textos e actitudes (Galaxia, 2007) do académico Xesús Alonso Montero, ou monografías que tamén desmitifican a dous autores homenaxeados nas Letras (en 1969 e 2015), ambas da autoría do profesor Xosé Ramón Freixeiro Mato, A cara oculta de Noriega Varela (Laiovento, 1992) e A poesía oculta de Filgueira Valverde (Baía, 2015).

A achega de Ínsua recolle a súa investigación sobre o primeiro cuarto de século da vida de Díaz Castro, ata o intre preciso no que abandona de maneira definitiva o Seminario de Mondoñedo (en xaneiro de 1940), orixe dun enfrontamento co seu pai que o levará a Vilagarcía de Arousa onde vai ser profesor e onde vai reeencontrarse co poeta Aquilino Iglesia Alvariño, quen tanto o influíu.

Son dezasete capítulos breves e de doada lectura malia a abundancia de datos, que se enmarcan entre un primeiro “A xeito de xustificación” e un derradeiro “A xeito de conclusións”. Nas dúas primeiras páxinas Ínsua critica os “pecados de ocultación interesada ou involuntaria” verbo da obra e da vida das figuras lembradas no Día das Letras, estratexia que describe como “empobrecedora” e que tampouco se xustificaría no caso de Díaz Castro, xa que os seus biógrafos andaron con pés de la á hora de citar o seu ferreño filofranquismo que foi moito máis que unha fraqueza propia dos seus anos de mocidade.

De feito, os seguintes capítulos percorren os cimentos nos que asenta a ideoloxía do poeta guitiricés, de primeiras por mor do seu contexto familiar, labregos con facenda e criados e un pai implicado no agrarismo católico, e dos xornais que eran lectura diaria na casa: o madrileño El Debate, o coruñés El Ideal Gallego e o lugués La Provincia, todos tres de liña confesionalista e dereitista e monárquica, cuxos contidos e colaboradores máis entusiastas compila Ínsua.

Porén estas lecturas xuvenís habían ser pouca cousa de as compararmos co que deitan as vinte e dúas páxinas dos catro capítulos seguintes: “Díaz Castro, seminarista”, que relata o seu ingreso aos quince anos e como era a institución naquela época; “O Seminario de Mondoñedo: contra o demo, a carne e o mundo”, que describe a formación regrada dispensada, orientada polo integrismo católico e o conservadorismo político, malia a feraz escola literaria que deu desde Pastor Díaz a Leiras Pulpeiro, Noriega Varela, Iglesia Alvariño ou Crecente Vega, entre outros; unha ampla listaxe que se completa co “Perfil de moitos compañeiros de Díaz Castro seminaristas”, coma o foi o poeta Daniel Pernas Nieto, autor de Fala d’as musas (1936), colección de versos francófilos desmedidos, e finalmente “A cara ideolóxica oculta de moitos profesores do seminario mindoniense”, dos que se cita unha boa restra, caracterizados por comungar co ideario do nacional-catolicismo, aínda que algún deles fose un extraordinario latinista que lles facía ler versos das Xeórxicas de Virxilio ou das Odas de Horacio.

Evidentemente este humus non era unha singularidade mindoniense senón que ía na dirección subliñada por Ínsua no capítulo “O posicionamento abertamente antirrepublicano e antigaleguista das xerarquías episcopais da Galiza nos anos 30”, que había incidir tamén no uso escaso da lingua galega, só para representar aspectos da vida rural tradicional e, por suposto, afastada da liturxia. Neste contexto nos primeiros poemas de Díaz Castro o uso da nosa lingua é anecdótico, predominan os textos en castelán e con topónimos deturpados, mesmo o do seu propio lugar de nacenza.

A seguir faise unha análise fulcral sobre “Os inicios e primeiras admiracións literarias”, coa pegada que recibiu de Iglesia Alvariño e de Crecente Vega, mais tamén das súas lecturas políglotas (francés, inglés…), entre as que sorprende atopar a Baudelaire e a Valéry e non tanto a poetas de forte contido relixioso coma Francis Jammes.

O completo “Perfil ideolóxico das publicacións en que colabora Díaz Castro neste seu período de formación” tampouco deixa lugar a dúbidas, do estudo de todas elas dedúcese que estamos perante un poeta (ultra)católico militante, que fai propaganda en moitos dos seus versos e que moitas veces converte en diatribas contra o laicismo da nova sociedade republicana que se está a construír.

Este camiño seguido polo poeta guitiricés é moito máis significativo cando Ínsua analiza polo miúdo o “Carácter significativo dalgunhas ausencias” ao testemuñar que a súa sinatura non apareza nas publicacións galeguistas da altura, nin sequera no boletín católico Logos.

De especial interese son os “Contidos ideolóxicos reveladores dalgunhas poesías do inédito Follas verdes“, pois tanto este libro composto en 1934 coma o tamén inédito Follas ó aire de 1935, recuperados postumamente por Alfonso Blanco Torrado, testemuñan ben ás claras a súa belixerancia contra o laicismo, o materialismo e o racionalismo imperantes. Ínsua cita varios dos seus poemas, abondo esclarecedores, coma aquel que se inicia co verso: “Cerra ese libro, estudiante”.

Nos catro seguintes capítulos o investigador realiza unha serie de calas na obra poética de Díaz Castro. A primeira delas dá fe, nunca mellor dito, da “mística do martirio” nos versos do aínda daquela seminarista, versos que combaten contra as leis republicanas laicistas, e que serían do agrado da maioría da sociedade mindoniense da época, onde as dereitas conservadoras arrasaran os contrincantes da esquerda progresista. A segunda testemuña a reacción contra a bandeira “tricolor” republicana e como Díaz Castro tamén se posicionou a prol da “rojigualda”. A terceira demostra como o poeta defendeu incluso o caos e o desastre da guerra para facer xermolar a nova orde e mesmo chegou a renegar dunha anterior actitude poética menos confesional. E a cuarta, intitulada de maneira significativa “O seminarista colle o fusil” sinala diversos aspectos biográficos e tamén literarios do Díaz Castro que se mobiliza e que se identifica plenamente coa causa franquista, como xa ten sinalado o profesor Alonso Montero.

O ensaio péchase, antes das conclusións co capítulo “Unha voz máis na escola da poesía bélica profranquista galega”, no que Ínsua engade o nome do Díaz Castro das primeiras décadas nunha demasiado ampla listaxe de autores e algunha autora que saudaron a vitoria de Franco na guerra (in)civil e que abrazaron o réxime totalitario que instaurou na posguerra.

E ao concluírmos a lectura constatamos que as arestas menos coñecidas e divulgadas do poeta guitiricés trazan un retrato moito máis poliédrico e tamén moito máis polémico do que revelou o Día das Letras, sen que iso veña a desmerecer, como ben conclúe Ínsua, a poesía “magnífica, insubstituíbel, irrenunciábel!” de Xosé María Díaz Castro.

Miro Villar

Publicado en Biografía, Efemérides, Ensaio, Estudos literarios, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Anotación de Xosé Mª Lema Suárez sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García

Dentro duns días presentaremos a obra Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), na compaña de Pilar Sampedro e de Francisco Fernández Rei, académico numerario da RAG, nun acto organizado en colaboración co Ateneo de Santiago e que terá lugar o mércores 13 de xuño, por certo día de San Antón, ás 20:00 h. no salón de actos da Sede Afundación (Casa Grande do Pozo. Rúa do Vilar, 19. Santiago de Compostela).

O libro está aínda a chegar ás principais librarías do noso País, mais o meu único presidente sen censuras e por moitos anos (do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, SemescomXosé Mª Lema Suárez, na súa bitácora denominada costadosolpor, como a novela Costa do Solpor (Xerais), que recibiu o recoñecemento á mellor obra na modalidade de Creación Literaria da Fundación Premios da Critica Galicia (2014), publicou unha breve anotación que moito estimo e que reproduzo deseguida.

DORNA SAUDAL. POEMAS DO MAR E LÉXICO MARIÑEIRO DE ANTÓN ZAPATA (2018) de Miro Villar

Recibo o agasallo desta fermosa obra, “Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García”, cunha agarimosa dedicatoria (que agradezo) de Miro Villar, un dos mellores poetas galegos da actualidade. Os estudos de Miro sobre os poetas do mar da nosa brava costa (do Solpor?) son verdadeiramente antolóxicos, produto dos seus estudos exhaustivos e rigorosos: Xervasio Paz Lestón (1998), Gonzalo López Abente (1995, 2011, 2013) e Antón Zapata, de quen xa se ocupara no 2005. Nesta recente obra de Edicións Fervenza (2018) analiza polo miúdo o rico léxico mariñeiro do poeta de Laxe emigrado na Arxentina. Con todo, reservou a primeira páxina para unha emotiva dedicatoria “ao amigo xeneroso e camarada da palabra Paco Souto, poeta, percebeiro e incansable activista cultural, que amou intensamente o mar”, falecido o 30 de marzo de 2017.

Publicado en Autografías, Estudos literarios, Lingua, Poesía, Presentacións, Recensións | Deixa un comentario

A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez

O sitio web da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega(AELG) vén de publicar en formato pdf «A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez». Esta nova proposta de literatura de viaxes ou de viaxes na literatura que fai o noso amigo Xosé Mª Lema, escritor, historiador, lexicógrafo e presidente do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom) é o segundo traxecto baseado na súa novela, no que percorremos unha boa parte da bisbarra seguindo os itinerarios dos personaxes principais, e desta volta por mar, con dous posibles puntos de partida para o Roteiro da Hispaniola:

0. Desde o porto de Corcubión.
1. Desde o porto de Fisterra.
Deseguida a nao deberá navegar preto dos seguintes puntos:
3. As fortalezas defensivas do Cardeal e do Príncipe (Corcubión)
4. Praia da Langosteira (Fisterra)
5. Porto de Fisterra.
6. Cabo de Fisterra.
7. Cabo da Nave (Fisterra).
8. Cabo de Touriñán (Muxía).
9. Cabo Vilán (Camariñas).
10. Punta Gallada da Insua da Pedrosa (Camariñas).
11. Praia do Trece (Camariñas)
12. Penal do Veo ou Area Escorredía (Camariñas).
13. Coídos Xemelgos (Camariñas).
14. Santa Mariña (Camariñas). E desde aquí a nao retrocede na escena final.
15. Monte Cachelmo, Furna da Buserana, Arnela e Punta da Buitra (Muxía)

O roteiro vai acompañado de imaxes antigas e contemporáneas, mapas, e moita información adicional, nomeadamente histórica, etnográfica e antropolóxica, mais tamén da ligua de noso e da súa fraseoloxía ou dos versos dos poetas da Costa da Morte, clásicos como Gonzalo López Abente ou actuais como os fisterráns Alexandre Nerium ou Modesto Fraga e tamén de min propio, cousa que moito estimo e moito lle agradezo ao autor.

«A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez» xurdiu por idea do noso amigo X. Carlos Rodríguez Pérez, dos servizos de profesorado do CAFI, cando se realizou a primeira «Ruta Costa do Solpor», que antes tamén fixeran os nosos compañeiros e compañeiras do Semescom. No sitio web da AELG vén sumarse a outros tres roteiros da zona xa existentes neste recurso didáctico: a «Rota pondaliana» (de Manuel Ferreiro), a «Costa da Morte» (de Francisco Fernández Naval) e «Fisterra» (de Modesto Fraga). Pódese acceder a ela de balde nesta ligazón e tamén desde a propia bitácora persoal de Xosé Mª Lema Suárez, tamén denominada costadosolpor.

Cómpre lembrarmos que a novela Costa do Solpor (Xerais) recibiu o recoñecemento á mellor obra na modalidade de Creación Literaria da Fundación Premios da Critica Galicia, da que o xurado salientou que «asume diversos modelos narrativos cunha ampla documentación histórica e un rexistro lingüístico rico, poñendo en valor os territorios literarios vinculados co mar».

Os antecedentes da novela sitúanse na coñecida obra intitulada A illa do tesouro, de Robert Louis Stevenson, e na que o escritor escocés deixou un portelo aberto ao final. Este portelo xa foi continuado por algúns escritores e así tamén naceu Costa do Solpor, ao imaxinar que a tripulación no seu regreso a Bristol tivese novas aventuras e percances na costa atlántica galega que naquela altura non se podía denominar Costa da Morte, topónimo de pouco máis dun cento de anos e xurdido no xornalismo.

«A ruta marítima da novela Costa do solpor, de Xosé María Lema Suárez» posúe tamén versións en Español e en English. Unha iniciativa da AELG para a elaboración do texto, rematada en maio de 2017, malia publicarse agora, e as súas traducións, xeorreferenciación e subida á sección O Territorio do/ Escritor/a da web da AELG foi posíbel grazas ao convenio coa Deputación Provincial da Coruña.

Para remate reproduzo o poema da miña autoría que Xosé María Lema inclúe xenerosamente nesta guía e que se publicou no meu libro Abecedario da desolación (Espiral Maior: A Coruña, 1997), agora tamén en español e en inglés, en versións literais das que non coñezo a autoría. Velaquí:

(ORIXINAL)

o mar, ben coñecido, non oculta segredos
na costa de muxía, despido polos brazos
de occidentais paisaxes lambe as súas contornas
ata bater coa lingua na erosión máis profunda,
mentres ollos pechados son martiños peixeiros.

o mar esperta cedo, debruzando nas rochas,
e un brazo tumultuoso penetra ben adentro
na esvaradiza furna de buserana, labios
pedregosos reciben o contacto salobre
das lúbricas areas como carnes abertas.

o mar desvergoñado rebenta en escabrosas
acometidas, ondas máis doridas salpican
as íntimas paredes con escorregadizos
aceites e na furna sonidos interiores
procuran a mestura cos xemidos das augas.

o mar decrece lento na breve retirada
da baixamar, en horas futuras novos azos
serán agradecidos pola furna con voces
de azucre e de melindres, namentres senllos corpos
dormen amalgamados e o amor se reinventa.

o mar, este mar mesmo, testemuña naufraxios
e ten na pel escritas enigmáticas lendas
ou certos episodios, fala dunha doncela
morta de amor, dun vate que mataron por ela.
como tamén son bardo pregunto o meu destino.

(ESPAÑOL)

el mar, bien conocido, no oculta secretos
en la costa de muxía, desnudado por los brazos
de occidentales paisajes lame sus contornos
hasta batir con la lengua en la erosión más profunda,
mientras ojos cerrados son martines pescadores.

el mar despierta temprano, asomando en las rocas,
y un brazo tumultuoso penetra bien adentro
en la resbaladiza gruta de buserana, labios
pedregosos reciben el contacto salobre
de las lúbricas arenas como carnes abiertas.

el mar desvergonzado revienta en escabrosas
acometidas, olas más doloridas salpican
las íntimas paredes con deslizantes
aceites y en la gruta sonidos interiores
procuran la mezcla con los gemidos de las aguas.

el mar decrece lento en la breve retirada
de la bajamar, en horas futuras nuevos ánimos
serán agradecidos por la gruta con voces
de azúcar y de melindres, mientras sendos cuerpos
duermen amalgamados y el amor se reinventa.

el mar, incluso este mar, testimonia naufragios
y tiene en la piel escritas enigmáticas leyendas
o ciertos episodios, habla de una doncella
muerta de amor, de un vate que mataron por ella.
como también soy bardo pregunto mi destino.

(INGLÉS)

the sea, well-known, doesn’t hide any secrets
on the coast of Muxía, naked by the arms
of Western sceneries liking the edges
until pounding the deepest erosion with the tongue,
while the kingfishers keep their eyes closed.

the sea wakes up early, appearing through the rocks,
and a tumultuous channel penetrates deep inside
the slippery cave of A Buserana, rocky
lips taste the salty contact
of the lubricous sands like open wounds.

the insolent sea breaks charging
roughly, the sorest waves splash
the private walls covered on slippery
oils and, in the cave, inner sounds
attempt to mix with the moaning waters.

the sea slowly wanes in the brief leave
of the low tide, in the hours to come new spirits
will be acknowledged by the cave with voices
of sugar and sponge-fingers, while both
sleep amalgamated and love is reinvented.

the sea, even this sea, testifies shipwrecks
and has written on the skin enigmatic legends
or certain events, talking about a lady
who is dying of love, about a bard who was killed for her.
as I am also a bard I ask about my fate.

Publicado en Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Lingua, Narrativa, Poesía, Premios, Roteiros | Deixa un comentario

Artigo en QPC (XLVI): «Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano»


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha «Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Lembranza do poeta Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) no seu noventa cabodano

Hai agora 90 anos a revista Céltiga, que se pode consultar íntegra nos Fondos documentais do Consello da Cultura Galega, publicou unha semblanza biobibliográfica do poeta Manuel Caamaño Devesa, soterrado o domingo 13 de maio de 1928 no cemiterio do Cerro (Montevideo), logo de falecer de forma tráxica. Na crónica intitulada «El homenaje de la “Peña Céltiga” al poeta Caamaño» (Céltiga, nº 82, Bos Aires, 25 de maio de 1928) afírmase:

«Cuanto sabemos de su vida, es por intermedio de Zapata García, su íntimo amigo y hermano en espíritu. El mismo Zapata nos ha proporcionado una serie de composiciones —publicadas e inéditas— de Caamaño, en las que si no se ve la labor de un genio, por lo menos resalta la expresión de un temperamento fuerte que a veces —y no pocas, por cierto— alcanza un hondo sentido emocional, tan propio de los poetas que teniendo mucho corazón, buscan en el dolor la cantera de su arte. (…)»

Así pois, Antón Zapata García foi quen deu a coñecer a nova á colonia galega na Arxentina, dado que os unía unha forte amizade por razóns de orixe, xa que aquel tamén nacera na localidade de Laxe, emigrando novo a terras uruguaias. É moi posible que esta nova lutuosa fose coñecida por Zapata durante a viaxe que nese mes de maio realizou, en compaña doutros “céltigos”, a Montevideo. Eduardo Blanco-Amor e Suárez Picallo foran convidados polo Centro Gallego de Montevideo para participaren no Terceiro Curso de Conferencias sobre Problemas Iberoamericanos, que tivo lugar o 27 de maio en Montevideo, e estiveron acompañados por unha delegación dos “céltigos” de Bos Aires, integrada por Manuel Oliveira, Domingo Rial Seijo e o propio Zapata García.

Poucos máis datos sabemos a día de hoxe do poeta Manuel Caamaño Devesa. O filólogo e investigador Xosé María Rei Lema no seu imprescindible Dicionario de escritoras e escritores da Costa da Morte (2011) escribiu a súa biografía que reproducimos deseguida, ao tempo que lle testemuñamos o agradecemento pola licenza para a súa divulgación.

«Manuel Caamaño Devesa (Laxe, 1879 – Montevideo, 1928) é outro dos nosos poetas da emigración, neste caso riopratense. Da súa vida pouco se sabe. Segundo Álvaro de las Casas (Antología de poetas gallegos; 1939), era mariñeiro e pesador de carbón no porto de Bos Aires. Pero debeu compartir residencia entre a capital arxentina e Montevideo, se nos atemos á datación dos poemas. Así sabemos que “Horfa” foi composto en Bos Aires en marzo de 1914, pero foron escritos no Cerro-Montevideo “¡Fisterráns!” en 1918, “Íntema” e “A compra dun faco na feira de Baio” en 1927. Polo tanto poderíase pensar que polo menos nos últimos dez anos da súa vida residiu no Uruguai, a pesar de que mantiña unha importante comunicación co outro lado do río da Prata como o demostra o feito de que publicaba os seus poemas alí.

E falando da súa poesía, Álvaro de las Casas dinos que publicou un pequeno opúsculo de poemas titulado Marisqueiras, do que nada se sabe. Os poemas que coñecemos del son os editados nas distintas revistas e periódicos da colectividade emigrada na Arxentina; algúns deles viron a luz postumamente grazas ao seu amigo e veciño Antón Zapata. Nestes poucos poemas obsérvase que se trata dun poeta de certo valor, coidadoso das artes métricas, da rima e do número de sílabas, tendo composicións tan complicadas coma os sonetos ou as décimas, afastándose da poesía de tipo popular. Entre os temas que aborda destaca o mar, o mundo dos mariñeiros, o seu mundo; mais tamén toca os temas sentimental ou a crítica social.

Obra individual:
Marisqueiras (d.d.)»

O propio Xosé María Rei Lema compilou os poemas da súa autoría que se publicaron nas obras colectivas Namorados da Costa da Morte (Cee: Concello / Asociación Neria, 2001) ou Textos literarios sobre a Costa da Morte (Vimianzo: Semescom, 2011) e a antoloxía De Pondal ao Batallón Literario (120 anos de poesía na Costa da Morte) (Santiago de Compostela: Sotelo Blanco, 2009), esta última coordinada polo poeta Modesto Fraga e eu propio.

Dos escasos textos de Manuel Caamaño Devesa que se conservan velaquí vai o poema «A nosa fala», un tríptico de sonetos que mestura a autobiografía e a vindicación do noso idioma.

A NOSA FALA

I
En ti vin o mundo, Galiza querida,
n-un povo pequeno da veira do mar,
onde a fera onda, n-as praias rompida,
parés que remeda teu doce falar.
A fala mimosa, soave e garrida,
tan branda e suidosa para pronuncear,
¿por qué os teus artistas non lle dan cabida
e aprausos na allea van inda buscar?
Benditos seades, Santa Rosalía,
Pondal, Añon, Curros, Labarta e Murguía,
apóstoles todos da fala galega,
–subrime lingoaxe, todo poesía–
vaia hastra vosoutros miña homilde prega:
– Benditos seades, ¡sin vos morrería!…

II
¿Non quixeron matal-a en nós, xa de pequenos,
–cando arrentes sete anos teríamos– na escola,
impóndonos a forza a castelana sóla,
por un mestre galego? ¡Se fora alleo o menos!,
inda lle perdoáramos eu e máis muitos nenos
que nos fixemos homes e temos na cachola
a nosa verba santa e, outa, habemos pola,
sin alcumar as outras, con nobreza, serenos.
E sin tirarlle méretos a lingoa de Cervantes,
falemos ben a nosa, porque debe ser antes
tamén ademitida na escola de Galiza,
e pra muitos “gallegos” – ¡inda os hai vergonzantes! –
que a lingoa nai desprezan, n-eles pido xustiza:
¡a pauliña da bulra, por pillos e inorantes!…

III
¡Ben quixeran matal-a, pro non morre!
Novos apóstes ten que lle dan vida.
¿Non anda n-os papés máis estendida
e n-éles imprentada o mundo corre?
¿Onde queira que vaia, n-hai galegos
dos que medo non ten pra defendel-a,
e, pol-a persuazón, han de impoñel-a
a eses desleigados que están cegos
pra léla nos papés, xordos pra ouvil-a?
O mesmo n-as aldeias que na vila,
farémol-a trunfar, pese a quen pese,
pois bos apóstes ten pra redimil-a
e, por ser cousa nosa, me parece
que temos o deber de preferil-a!

Publicado en Biografía, Efemérides, Estudos literarios, Historia, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario