«As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», artigo publicado en Nova Ardentía, 10 (2018)

Xa se pode apañar nas librarías o número 10 de Nova Ardentía. Revista Galega de Cultura Marítima e Fluvial, publicación que recolle o relevo de Ardentía, que dirixía o chorado amigo Luís Rei (O Grove, 1960 – Pontevedra, 2015), escritor e bibliotecario en Cambados, e cuxo relevo está en mans dun Consello de Redacción que formando o académico Francisco Fernández Rei, o escritor Emilio Xosé Ínsua, Manuel García Sendón presidente da Federación (nativo de Lira), Xaquín Lores e a portuguesa Ivone Baptista.

Neste número 10 de Nova Ardentía, edición extraordinaria con motivo dos 25 anos na salvagarda, e que se presentou ao público lector o sábado 28 de xullo no Museo Massó, no marco do XXII Encontro de Bueu acompañando a homenaxe aos tamén 25 anos da «Nova Marina», publico un breve artigo intitulado «As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García», que adiantaba a saída o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Velaquí:

As embarcacións nos poemas de Antón Zapata García

Neste ano, se a nao non naufraga, sairá do prelo o volume da nosa autoría Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García. Edición de Miro Villar. Neste estudo faise unha detallada análise dos poemas descritivos do mar e da vida mariñeira que se inclúen no único libro de Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), intitulado A Roseira da Soidade (1954, póstumo). O propio poeta realizou un agrupamento na segunda parte do poemario dunha serie de textos relacionados todos eles co mar que se xuntan baixo a epígrafe Dorna saudal, iniciada precisamente cun poema co mesmo título «Dorna saudal» e que remata no texto final, nos que case todos os encabezamentos xa son ben evidentes do contido mariñeiro: «A renda do mar», «O Faro», «Porto peixeiro», «A Costa da Morte», «Armóñicas furnas», «Presentimento», «Alando a traíña», «Mar roleiro», «A resposta das ondas», «Trincado», «O perdón das furnas», «Mareas vivas», «Meu padriño», «Chuco da Dorna. Mariñeiro galego», «Marisma», «Redes no mar», «Ao marchal-os barcos», «Mariña de primaveira», «Mariña de vran», «Mariña de outón», «Mariña de inverno», «Pedras de Besugueira», «Boguina», «Praias da Soidade», «Algazos», «Amante navío», «Carrexando redes», «O probe do mar», «A Vila de Laxe», «Gaivotas», «Vento irmán», «As arelas d-un trunfo» e «Acordeón galego». Malia existiren outras composicións que conteñen léxico e referencias do mar, certo é que existe esta unidade temática preconcibida que xunta trinta e catro poemas, fronte á maior heteroxeneidade do resto do libro.

No noso estudo e tendo en conta a clasificación que fai Alvar no Léxico de los mariñeros peninsulares [1985: 43-60] elaboramos un «Glosario do léxico mariñeiro», no que non se definen as palabras de uso máis común mais si todas as demais e no que se ofrecen a maioría dos contextos de uso. Aos doce apartados sinalados por Alvar engadíronselle outros dous a maiores: o primeiro intitulado «Fraseoloxía mariñeira» e o segundo «Onomástica mariñeira».

Pois ben, de todos eses apartados adiantamos en Nova Ardentía os termos unicamente referidos aos tipos de embarcacións que se citan na poesía de Antón Zapata García e o seu contexto de uso, agás nos casos de palabras reiteradas ou moi comúns. Velaquí a cala realizada:

EMBARCACIÓNS

Tipos

alquimán (Non atopamos esta palabra en ningún dicionario, mais polo contexto é sinónimo de paquete ou paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán. Cfr. infra «Alquimán»).

● balandro (‘Embarcación de vela que se empregaba antigamente na pesca’, i-en Laxe teño un balandro). Fernández Rei [2003b: 295] sinala que é un «tipo de embarcación desaparecida», que xa se documenta en Ramón Cabanillas e en Rafael Dieste.

barca (Tan só aparece cando fala dun tipo de embarcación, a mallorquina barca, con certeza a tradicional barca mallorquina de vela latina, denominada llaüt en catalán, e, ô médeo ô mar imenso, a mallorquina barca).

barco; barcos (O uso máis sorprendente prodúcese neste verso: E ollando aos negros barcos traspondo a Baleeira, / por todol-os galegos que migran, eu choréi, nos que a cor da embarcación semella tratar de identificar a dor da emigración cos barcos escravistas).

● Barco-Escola (‘Navío de guerra no que completan a súa formación os gardas mariñas’, Refírese ao Serpent, que naufragou na costa de Camariñas).

● bateas (‘Barca grande de fondo plano’, ¡y-as lanchas, com’o bateas, / entraron dentro d’as casas!…).

bergantíns e bergantís; bergantiño; bergantiños (No estándar bergantín, ‘Barco veleiro de dous mastros e velas rectangulares’).

botes.

buceta; bucetas (‘Bote pequeno de remos e vela, coa proa igual á popa’. Salienta a súa utilización en labores de salvamento marítimo, e, abordo de unha buceta, / seis pescos van arriscarse / pol-os do barco estranxeiro / que ollan a morte dediante…).

● canelas (Descoñecemos o sentido exacto desta palabra que non aparece nos dicionarios. En relación co mar só atopamos, en castelán, canilla ‘Variña metálica que une a carlinga á driza e que pasa a través do banco do pao’. Porén, no noso poeta polo contexto semella facer referencia a un tipo de embarcación, ao arribar de «Saravia», «Mar do Sol», e outras canelas…).

chalana; chalanas (‘Embarcación pequena de remo, con fondo plano, proa triangular e popa rectangular, que se utiliza como auxiliar nos portos ou para a pesca costeira’).

dorna; dornas; dorniña (‘Embarcación de pesca provista dun mastro onde leva unha vela de relinga, de forma trapeizodal’).

escoadra (‘No estándar escuadra, ‘Agrupamento de navíos de guerra’, no Día de Difuntos, a escoadra medoñenta / de guerra, saüdaba os mortos que alí tên…).

● gabarras (‘Embarcación pequena de fondo chato que se emprega nos portos para carga e descarga’, van deixand’as gabarras aos coitados / que miran, tristemente, n’a cuberta, / os panos que s’axitan pó-la costa / como señas d’adioses e d’apretas!…).

gamela; gamelas (‘Con independencia do tamaño e do tipo de proa, na actualidade chámaselle gamela ou chalana á embarcación que ten fondo plano e que se dedica maiormente á función de barco auxiliar ou para marisqueo a flote’).

Cfr. Fernández Rei, Francisco; Emilio Xosé Insua López e Luís Rei (2005). “Fálame de barcos (I)”. Ardentía, nº2, maio. 11-17.

galeón; galeóns (‘Barco grande de vela’).

goleta; goletas (‘Embarcación lixeira a vela de dous ou tres mastros’).

lancha; lanchas (‘Embarcación pequena de remo ou motor que se utiliza para a pesca costeira’).

«La embarcación típica de Fisterra y muy generalizada en nuestra costa due la “lancha”. Muy próximo a las fábricas de salazón de aquel puerto las construían los carpinteros de ribera fisterráns. Embarcación de unos 6,5 a 7 m. de eslora, dos de manga y 1,25 m. de puntal, con pequeños castillos o tambuches en proa e popa para llevar las liñas y las comidas, fue muy usada hasta la década de los cincuenta. La tripulaban 8 ó 9 hombres que remaban a cuatro por banda ―a veces ayudados por una vela trapecio― y que se dedicaban al cordel, palangre, xeito, nasa y al percebe, que luego vendían a los “xalleiros”». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

lancha xeiteira (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’. Cfr. infra xeiteiras).

lanchas peixadoras; lanchas peixeiras.

motoras (‘Embarcación pequena con motor’).

naves; navío; navíos (Alén diso, nun contexto refírese ás naves das catedrais e das basílicas).

paquete (Ou tamén paquebote, ‘Barco de transporte de mercadorías e viaxeiros’, era un rexo paquete, un barudo alquimán / no que eu ía a Bôs Aires sobre o lombo do Atrán).

somariños (No estándar submarino, ‘Navío de guerra que navega debaixo da auga do mar’. —«¡Na outa mar os somariños / espantárono con bombas!»… Cfr. supra somariños ‘debaixo do mar’).

tarrafas (‘Embarcacións que usan a arte de pesca ao cerco do mesmo nome para a sardiña’: n-entán säen do porto tarrafas e traíñas // si s-engaiolan n-as mallas / das tarrafas e traíñas. Cfr. infra tarrafas ‘aparellos’).

traíñas; traiñeiras ou os castelanismos trainera; traineras (‘Antiga embarcación de pesca a remos’. Cfr. infra traíñas ‘aparellos’).

«La “traíña” era una embarcación de hasta 14 m. de eslora, de bastante manga, movida por catorce remos (siete por banda), con una cubierta amplia en la popa, en donde llevaba la red. Normalmente la tripulaban 16 ó 17 hombres a los que se les pagaba su jornal y un porcentaje por la captura. Pero, además, llevaba como auxiliares para ayudar a largar y levantar el copo, dos lanchas o traineras con siete hombres». Cfr. Baña Heim (1980: 64).

trasatrán; trasatráns; trasatrante; trasatrantes (No estándar trasatlántico(s), ‘Embarcación para o transporte de pasaxeiros’. Nunha ocasión caracterizándoa, sorríslle aos trasatráns de aceiro frío).

vaporas (‘Embarcación pequena de motor que se utiliza na pesca costeira’).

velanteiros (Denominación coloquial para os bergantíns, e, por bôs velanteiros, non hai que non conoza / dende Hamburgo a Bôs Aires, riva Pedro Mendoza).

veleiro.

xeiteiras (‘Embarcación que usa a arte de pesca do xeito’v. Cfr. supra lancha xeiteira).

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LI): «A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A viaxe pola Costa da Morte no poemario Galicia en bus de María Reimóndez

Na primavera chegaba ás librarías un volume que facía o número 54 da colección Xerais Poesía e que na súa contracapa a editorial presentaba con este suxestivo parágrafo:

«Galicia en bus é un libro de poemas que traza un percorrido íntimo e, ao tempo, social e colectivo, desde unha perspectiva feminista, articulando un mapa cartográfico que funde o territorial coas lembranzas persoais e o propio corpo. Este libro, co que a escritora María Reimóndez gañou a XX edición do Premio Johan Carballeira do Concello de Bueu, afonda na identidade persoal e na identidade política establecendo e proxectando unha forte ligazón entre distintos periplos e espazos que se vencellan á memoria, á experiencia, ao país e ao feminismo».

En efecto, María Reimóndez (Lugo, 1975), autora dunha sólida obra poética, narrativa, de literatura infantil e xuvenil e de ensaio, nomeadamente feminista, realiza neste seu novo libro de poemas dúas viaxes, pois nos versos hai unha viaxe física en autocar ou ómnibus polo noso territorio, mais tamén unha outra viaxe simbólica e reivindicativa moi poderosa.

A estrutura do libro en catro partes, cos seguintes epígrafes: «Puntos de partida», «Os traxectos», «As estacións» e «Destino?», fai dialogar os poemas cunha serie de paratextos de diferente extensión que se presentan como citacións dunha tese intitulada O transporte público rodoviario na Galiza, cuxa autoría pertence a unha enigmática M. Roda.

A voz poética da primeira parte céntrase en xeografías que lle serían propias a María Reimóndez, as cidades de Vigo e Lugo, as vilas de Vilalba e Becerreá, a montaña dos Ancares, que acadan cumios expresivos na memoria das conversas coa avoa, no seu legado da lingua, a lembranza dos espazos do mundo rural da infancia e da adolescencia que se contrapoñen coa xeografía do traballo da cidade viguesa, da lonxa, da factoría de Citröen…

«Os traxectos» é a parte máis breve e máis metaliteraria, onde abrolla a reivindicación da palabra das mulleres fronte á secular desconsideración da sociedade patriarcal. Darlle voz, e fornecer esa voz de altofalantes para o seu empoderamento.

«As estacións» é o corpo central do libro e nesta parte aparecen os traxectos e as empresas de transporte público que teñen a concesión das liñas nestes últimos tempos. Son ducias de topónimos percorridos tras as xanelas do ómnibus (e aquí é onde emerxe unha importante presenza da Costa da Morte) que serven para poetizar episodios e reflexións, como se un caderno e un lapis acompañasen a voz poética nas longas viaxes de usuaria do transporte público. Os temas son diversos, van da escena máis emotiva á referencia social e política, sempre coa ollada limpa do feminismo que cuestiona os valores herdados e impostos.

E finalmente a pregunta existencial «Destino?» agrupa un pequeno feixe de poemas nos que a voz poética interroga sobre o propio fado mais tamén sobre a evolución (revolución unhas veces ou involución en moitas outras) da nosa sociedade e do noso pobo, mentres a paisaxe vai mutando, en ocasións até se converter en monstruosa ou deforme.

As localizacións explícitas da Costa da Morte aparecen na terceira parte intitulada «As estacións», concretamente nos poemas «De inverno» [Santiago-Vimianzo: liña de Fisterra, Autos Arriva]; «Toponimia 1»; «De primavera» [Santiago-Corcubión: Arriva] e «De verán» [Santiago-Fisterra: Arriva]. Velaquí estes catro poemas dunha obra de lectura moi recomendable e moi suxestiva, que nos formará como persoas máis críticas.

De inverno

[Santiago-Vimianzo: liña de Fisterra, Autos Arriva]
Soa Bebe
«la lluvia caerá»
nun mollado día
de pouca luz
cos ollos iluminados.

Escribo en movemento
cando penso
cando subo
cando vou
cando chego
e escribo cando escribo
cando paro
cos pés na corda frouxa
buscando a lucidez
das rodas anchas
entre tanta vía estreita
(pista).

Toponimia 1

Non podemos evitalo.
A máis inconsciente manifestación
do noso ser
que deixa pegada indeleble
nun dicionario inmenso
que aplicamos decotío
revivindo con el a lingua
de quen falou en épocas
só memorables
para o carbono 14.
Brenlla
Xallas
Mazaricos
Santa Comba.
Enleados os nomes dos lugares
á identidade
polas mesmas bocas
agredida.

De primavera

[Santiago-Corcubión: Arriva]
En abril,
nubes de la no ceo
o verdecer das árbores
en cada letra.

De verán

[Santiago-Fisterra: Arriva]
Un peregrino madrileño
explícalle a outra
estadounidense
que os galegos
somos rubios e con pencas
e supersticiosos
por sermos celtas.
Mais eu son morena
e non creo nas supersticións
nin nos celtas.
Fai falta algo máis
para unha permanente crise
da identidade?

Publicado en Poesía, Premios, Recensións, Roteiros | Deixa un comentario

O vinilo Entre as zocas e os lóstregos, de Nacho Mora, en fase de distribución e venda

Despois dun intricado proceso de produción, encerellado por mor dos dereitos de autor, xa está por fin en fase de distribución e venda o novo vinilo de Nacho Mora (A Coruña, 1975), Entre as zocas e os lóstregos, en autoedición grazas a un proxecto de crowdfounding ou microfinanciamento colaborativo iniciado en 2014. O disco, gravado en Lloria Estudio, Xixón, con produción de Xel Pereda, músico do grupo folk asturiano Llan de Cubel, con deseño gráfico de David Cobo, está á venda no Bristol Bar da Coruña e A Reixa Tenda en Santiago de Compostela, e tamén poñéndose en contacto persoal co propio Nacho Mora, a través das redes sociais (@ChanoRoma).

Son once os poemas galegos musicados que compoñen a súa «Tracklist»:

1. Illas Lobeiras (Miro Villar)
2. A túa alma (Estíbaliz Espinosa)
3. Castaños de Dormeá (Eduardo Pondal)
4. Noivado IV (Álvaro Cunqueiro)
5. O efémero (Ana Romaní)
6. Limiar (Álvaro Cunqueiro)
7. A árbore da cegueira (Baldo Ramos)
8. Camiño longo (Ramón Cabanillas)
9. Novas verbas de door (Uxío Novoneyra)
10. Moraima (Celso Emilio Ferreiro)
11. Corazón senlleiro (Celso Emilio Ferreiro)

Na súa canle de youtube Nacho Mora xa adiantara os cinco poemas musicados que acompañan esta anotación, entre eles o meu poema «Foi nas Illas Lobeiras…», tirado da miña opera prima, o sonetario Ausencias pretéritas (Espiral maior, 1992).

O sitio web La Fonoteca disco publicou a primeira recensión deste vinilo, asinada polo escritor e crítico musical Fernando Fernández Rego (10/08/2018) e que reproducimos deseguida:

«Nacho Mora (Elephant Band, Los Covers, Meu) debuta en solitario con un trabajo emocional que conjuga rock, tradición y poesía gallega. El proyecto asturiano Lucas 1 5 es una influencia capital para él. De hecho, aquí es acompañado por Manu Molina, Abraham Boba, Xel Pereda, Luis Rodríguez… Con ellos establece contacto tras trabajar de road manager varios años con Nacho Vegas: “Trabajé de gira con Nacho Vegas algunos años, en una época en la que Nacho tocaba todos los fines de semana, esto quiere decir que al final de un año has pasado más tiempo con la banda que con tu pareja… Les iba poniendo las maquetas de lo que iba grabando en el estudio casero,  se animaron y una Semana Santa, Xel Pereda tenía el estudio vacío y allí que me fui a Xixón a grabar con ellos”.

Para la edición del disco recurre al crowdfunding… “Opté por la autogestión, el crowdfunding salió muy bien y luego vinieron los ‘problemas’. Al ser todo letras de poetas de todas las épocas necesité de autorizaciones formales de la SGAE, tanto de herederos como de los actuales, primero empecé la gestión en la SGAE de Madrid (no sólo donde resido, sino al lado de donde vivía entonces). Fue horrible. Tras las dos primeras autorizaciones empezaron a pasar meses y meses y no había novedad. Llegaban a cuenta gotas, yo no daba crédito. Finalmente pasé la gestión a la SGAE de Galicia y mucho mejor, al menos los mails fluían y sentía que no pasaban de mí. No obstante la última la tuve que hacer de manera artesanal, esto es, a modo Lobatón, di con el heredero que faltaba, que la SGAE no conseguía localizar… ¡Manda carallo!“.

Con respecto al título del disco afirma que “no me gusta titular los discos con el nombre de una canción, me parece desmerecer al resto de canciones. ‘Entre as zocas e os lóstregos’ aparece en ‘Limiar’, el texto de Álvaro Cunqueiro, y fue de las últimas canciones que hice, diría que la última de las que entraron en el disco. En cuanto la acabé vi que esa frase era justo lo que reflejaba el disco, la conjunción de la cultura tradicional popular y la revisión en ciertos momentos más ruidosos o electrificados”.

Para la elaboración del disco Nacho realiza una selección de autores gallegos y poemas, con Eduardo Pondal, Celso Emilio Ferreiro, Ana Romaní, Baldo Ramos, Miro Villar, Ramón Cabanillas, Estíbaliz Espinosa, Álvaro Cunqueiro y Uxío Novoneyra… “Tenía claro que quería utilizar textos de los clásicos de las letras gallegas, pero también quería unirlos con autores actuales que utilizan otro lenguaje. Hice, deshice, cambié canciones enteras con un mismo texto hasta que me gustaran, hubo poemas que tuve que dejar de lado. Viviendo en Madrid he tenido que tirar mucho de Internet, más allá de los libros de poemas que ya tenía, en especial de Álvaro Cunqueiro. Es imposible encontrar literatura gallega en Madrid y ya no te digo poesía. Ojo, en Galicia no estamos para festejar tampoco; aun habiendo una cantera de poetas en auge, la difusión que tienen es terrible. Me quejo como músico cuando al lado de un poeta soy un privilegiado”.

La grabación “fue muy rápida. Un mes antes les envié las pistas que tenía grabadas en casa, y como son unos maestros y tenemos un gran entendimiento, en cinco días estaba acabado. Coincidió con el incendio en las Fragas do Eume que es uno de mis lugares favoritos y por eso la portada es un bosque quemado”.

Nacho Mora entrega un interesante trabajo cargado de melancolía. Un trabajo emocional que bebe de la tradición folk y la poesía. Hay pasajes evocadores como “Illas Lobeiras” (Miro Villar) o “Castaños de Dormeá” (Eduardo Pondal), intimismo nocturno y despiadado -“Noivado IV” (Álvaro Cunqueiro)- y desarrollos eléctricos por los que planea el caos –“O efémero” (Ana Romaní).»





Publicado en Gravacións, Lingua, Música, Poesía | Deixa un comentario

Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria): A crónica da profesora e viaxeira Xela Cid


(As fotografías que ilustran esta anotación son de propia autoría, agás a do grupo realizada polo xornalista Ameixeiras)

A xeira anual do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), «Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)», que desta volta nos levou a viaxar entre os días 18 e 26 de agosto polas terras do noroeste italiano e xa no regreso con estacións nas cidades francesas de Lyon e Bordeaux, tivo unha segunda e moi completa crónica que realizou a profesora Xela Cid e que se pode ler no propio sitio web do SemEsCom. Deseguida reproduzo aquí o seu texto.

Crónica da viaxe do SEMESCOM polo NO. de Italia (18-26 de agosto de 2018)

Flora, a deusa das flores e a primavera na mitoloxía romana, goza nesta estación porque a natureza énchese de colorida vexetación e as cidades gañan vida, incitando a saír da casa.

Son os meses onde antano se facían os ritos pagáns en torno ó ciclo da vida.

Nós tamén renovamos as viaxes. O verán marca este cerimonial que celebramos con ledicia.

O Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte reinvéntase cada agosto para sacar adiante esta viaxe cultural, destapar novos enclaves culturais e naturais, gozar da compaña e da gastronomía, as carreiras e as présas, as emocións, as sorpresas e os imprevistos.

Flora ou Cloris, a deusa grega, estaría orgullosa das inquedanzas viaxeiras do SEMESCOM, que implican unha renovación interior e exterior, persoal e de grupo, e o desenvolvemento dun conxunto de obxectivos, que foron un ano máis acadados con creces.

Como ben escribiu o xornalista A. Lavandeira, nesta ocasión foise dende o mar bravo da Costa da Morte ás augas mansas dos lagos glaciares italianos.

Durante nove días, do 18 ao 26 de agosto os viaxeiros fixeron unha inmersión no destino escolleito, Italia, adaptándose inmediatamente a durmir pouco e camiñar lixeiros, para absorber como unha esponxa todo canto hai ó seu paso.

E a décima viaxe, e a primeira vez que o grupo vai a Italia.

Vicente Risco escribiu:  «Ti dis: ‘Galicia é ben pequena’. Eu dígoche: ‘Galicia é un mundo; pequeno es ti, que nunca poderás concibir nada grande».

Pois con Galicia de fondo e a Costa da Morte sempre presente, metémonos no universo italiano, un dos pobos máis comunicativos e xestuais, cun patrimonio cultural e natural abraiante e inabarcable. O quinto país máis visitado do mundo, o que conta con maior número de patrimonios culturais da humanidade e o que ten recoñecidas doce linguas minoritarias.

O “aéreo” de Lavacolla a Linate e o “pullman” que nos estaba agardando fixeron posible descubrir nun tempo breve as rexións do norte italiano: o Piemonte, a Lombardía, os grandes lagos e a Liguria, ata chegarmos tamén a algunha cidade do Véneto e da Emilia-Romagna.  Tren, barco, buses-lanzadeiras e funiculares axudaron a moverse máis axiña.
Non é doado recapitular e expresar o vivido neste curto tempo viaxeiro que se torna eterno. Sentir que no cotián o tempo voa e fóra da casa rende. Alongar a vida é un dos milagres das viaxes.

Comezamos o percorrido por unha das grandes cidades norteñas, Milán, co seu gran “duomo”, a catedral gótica con 135 agullas, 2300 estatuas e incontables gárgolas. Sobresae na enorme praza, toda recuberta de mármore rosado das canteiras de Candoglia dos Alpes próximos ó lago Maggiore.

A chaira Padana, a máis extensa “pianura” europea, ábrese formando un triángulo, intensamente cultivado, incluso con arrozais insólitos por estes lares. O río Po vertebra do oeste ó leste o territorio ata rematar no mar Adriatico formando un extenso delta en parte patrimonio da UNESCO.

Altérnanse días de sequeiro polo interior, con xornadas acuáticas lacustres en mariñas.
Despois da capital lombarda, a rexión dos Lagos. Da man de Plinio chegamos ó Lago di Como, e logo ó lago di Garda, espellos das montañas alpinas, sinónimos de vacación e tranquilidade.


Logo viñeron un rosario de cidades, Bérgamo, Brescia, Verona, Padua, Mantua, Módena e Parma. Unha enchente dunha vintena de lugares todas coas súas “piazzas”, “piazzales”, galerías, teatros, castelos, torres do reloxo, cidadelas, grandes e pequenos museos, casas natais de personaxes ilustres da historia, da música, da literatura, e, como non, tendo sempre como referencia  o “duomo” sinalando o centro da poboación. Tamén os repetidos “corsos” e “vias” dedicados a Roma, a Garibaldi, a Venecia, República Italiana ou a Manzoni. Logo cada unha é única.

O clima foi unha sorpresa. A palabra norte enganounos. Pensamos que sería máis fresco có sur, pero a chaira encaixada entre os Alpes e os Apeninos, só aberta ó Adriático, mal ventilada e con moita humidade fíxonos suar e consumir litros de auga. Nin o mar quente da Liguria daría tregua. As pizzas, os xeados e as ceas en común axudaron  a levalo.


A Liguria foi o día mariñeiro. A visita a Le Cinque Terre foi unha xornada para lembrar. Nervios, risas, calor, perderse e atoparse. O barco e o tren amosaron dúas miradas  ben distintas de Riomaggiore, Manarola, Corniglia, Vernazza, Monterosso al Mare e a considerada sexta vila: Portovenere. O paseo por estas viliñas permitiunos comprender o que pode chegar a facer o turismo masivo mal xestionado.

Así marchamos para a Superba Magnífica de Petrarca, Xénova, capital da Liguria e o gran porto de Italia. Extraordinarios palacios barrocos das rúas Balbi e Garibaldi, contrastando coa zona medieval dos “carruggi”, estreitas rúas leito de vellas torrenteiras. Algúns tiveron tempo de subir ó Bigo no porto cun elevador que permite ollar ó lonxe a Lanterna, o faro do século XII.

Queda a capital do Piemonte, Turín, a máis próxima ós Alpes, ás fontes do “fiume” Po baixo o Monviso, responsable da formación da gran chaira. O río protagonista do Norte. O símbolo de Torino, a Mole Antonelliana, sobresae e domina todas as alturas.

A sorpresa foi o día alpino. Primeiro a Sacra de San Michele, a abadía bieita no cumio do monte Pirchiriano que forma parte dos sete santuarios da chamada “liña de San Miguel”. Nela descubrimos os homes verdes (os “green men”) que vomitan ramas na porta do zodíaco.

Dende o cume observamos o fermoso e gran val glaciar de Susa.

Na busca da fronteira francoitaliana subimos ata o lago Mont-Cenis para gozar da tranquilidade e da beleza das paisaxes alpinas, e así despedirnos de Italia. Xa estamos en Francia.

Esperábanos outra gran cidade no alto Ródano, Lión, cos “traboules” e a catedral de San Xoán no Lión Vello, o outeiro de Fourvière e a Presqu’île, península entre o gran río e o seu afluente o Saona coas fermosas rúas da República e Herriot.

Xa  internados en territorio francés, o agasallo de pasar e ver a zona volcánica da Auvernia, ata chegarmos a Bordeos, cear, dar un paseo pola media lúa do porto coas luces escintilando nunha cálida noite de verán.

Cando saímos de Galicia non sabiamos que se ia facer a viaxe máis literaria e poética ata o de agora.

Como di Claudio Magris, o gran literato italiano contemporáneo: «Dende a Odisea, literatura e viaxe aparecen estreitamente vencelladas”. Foi un auténtico recital rodante. En latín, en italiano, en galego… Foron Virxilio, Catulo, Montale, Forcadela… Todo isto acompañado dunha selección de cine italiano, música de Fabrizio De André, historias de xentes comprometidas como o escritor apaixonado do montañismo Erri De Luca. En definitiva unha gran participación e diversidade temática nas  “chiacchieratas”, charlas ou parolas no bus desta viaxe. Historia, xeografía, xeoloxía. medio ambiente, mundo romano, arte románica ou literatura italiana e galega.

Foi sen dúbida unha viaxe de contrastes: alto e baixo, Alpes e Apeninos e a Chaira padana; o interior e o mar, a “pianura” e o mar Lígur; grandes “rollis”, estreitos “carruggis”. As altas torres permitiron ver a gran chaira a voo de paxaro. Moitos subiron ó “Campanone” de Bérgamo ou á “Lamberti” de Verona, ó bosque de pináculos do “duomo” milanés. O espectáculo sempre pagaba a pena.

Queda un pouso para a reflexión. Evitar que en Galicia e na Costa da Morte en particular un turismo descontrolado estrague paraísos naturais. Sempre se debe buscar e reivindicar o equilibrio entre ecoloxía e economía. Non todo debe ser produción. Deixar espazo natural para gozar de saúde e beleza. Preguntarse porque o noso rural esmorece. O Val de Susa e a subida o Mont-Cenis ensináronnos coas abas das montañas cubertas ata os cumes de vexetación o que levamos perdido no monte galego.

Pola defensa do patrimonio leva traballado arreo o SEMESCOM na Costa da Morte.

Para rematar, como di o escritor Javier Reverte, viaxar, ler, escribir, son tres maneiras de tentar deter o tempo e comprender o mundo no que nos movemos.

Na cabeza da directiva do Seminario, que tan bo traballo fixo todo o ano, e na preparación desta viaxe italiana, o ano novo quizais faga agromar novos destinos para futuras viaxes.
Esta foi suave como a seda artesanal que se produce en Como e en Lión.

A incorporación brillante ós discursos da moza estudante viaxeira Mariña Gándara, na derradeira cea en Bordeos, encheu de orgullo e ledicia a todo o grupo e xerou a esperanza de que a xente máis nova recolla o testemuño do traballo que o Seminario de Estudos Comarcais fai pola Costa da Morte e por Galicia no seu conxunto.

Por Xela Cid

Publicado en Arte, Cinema, Estudos literarios, Exposicións, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (L): O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, para recuperar un texto literario cadrando con que nos próximos días vai celebrarse a romaría da Barca, «O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O Monte Corpiño, de Muxía, nun poema de Filomena Dato Muruais datado en 1894

Nas Mariñas coruñesas entidades como a A. C. Irmáns Suárez Picallo, de Sada, ou Eira Vella, de Betanzos, manteñen desde a súa fundación unha encomiable actividade editorial, publicando textos de moito interese. A colección «Cadernos de Estudos Xerais» da primeira chega ao nº 12 co libro de divulgación Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, que se engade a outras obras sobre Díaz Castro, Blanco-Amor, Emilia Pardo Bazán, Manuel María, Ramón Vilar Ponte, Monterroso Devesa, García Lorca ou o uruguaio Julio José Casal, tan relacionado coa Época Nós, ou sobre personaxes históricas como o crego das Encrobas, Moncho Valcarce, o teólogo Espiña Gamallo, a heroína republicana Luísa Viqueira Landa e a pintora Maruxa Mallo.

Filomena Dato é unha autora pouco coñecida, malia aparecer sempre de xeito breve nas primeiras antoloxías da nosa poesía, nas historias da nosa literatura, nas compilacións feministas e mesmo estaren dixitalizados os seus libros pola RAG, Galiciana, a Biblioteca Virtual Galega, a Biblioteca Digital Hispánica ou o Arquivo Sonoro do Consello da Cultura. Jesús-Fernando Román Alonso publicou até hoxe a súa biografía máis completa Filomena Dato: a poeta galega de Entre Séculos (Ourense: Duen de Bux, 2009) que agora o historiador Torres Regueiro completa con novos datos.

«A obra poética» é o capítulo máis longo e debulla de maneira cronolóxica os seus cinco libros de versos, dos que só está na nosa lingua o terceiro Follatos (1891), así como a súa fortuna editorial na actualidade, onde a súa obra é accesible en formato dixital. En papel o único título en galego tivo reedición bilingüe en 2008 e outra facsímile recente da Deputación da Coruña. Torres Regueiro analiza os principais poemas e os paratextos máis significativos cando nos fornecen de información cultural e histórica relevante. Nesa esculca Follatos ocupa os parágrafos de maior interese, con dous poemas dedicados a Rosalía, ao escritor ourensán finado novo Camilo Placer ou a Sofía Casanova.

Porén, no seu cuarto libro Romances y Cantares (Ourense: Imprenta de A. Otero, 1895. Edición dixitalizada e de libre descarga na Biblioteca Digital Hispánica), no que compila dez romances e cento sete cantares en castelán, aparece o romance «A la cruz del Corpiño», datado en «Mugía, Monte Corpiño, Junio 26 de 1894». De considerarmos que a voz poética é aquí autobiográfica, os seus corenta versos octosílabos relatan a presenza da escritora no muxián Monte Corpiño para lembrar que os restos dos seus avós descansan nestas terras.

No apartado biográfico sabemos de seus pais, de seus irmáns e mesmo de seus curmáns literatos (Andrés e Jesús Muruais), mais nada de seus avós (maternos ou paternos?) e da causa de se atoparen neste lugar da costa muxiá, talvez náufragos de acreditarmos na literalidade dos versos. Velaquí o romance ao completo:

A LA CRUZ DEL CORPIÑO

Símbolo de paz bendito –
en cuyos brazos abiertos
hallan reposo las almas
y los pesares consuelo;
tú, cuyos pies el mar besa
con humilde rendimiento
y cuya sombra cobija
con santo amor á este pueblo,
al que venera mi alma
y rinde culto mi pecho
porque es la cuna querida
donde los mios nacieron,
dime, Santa Cruz sagrada:
¿dónde reposan mis muertos?
¿En dónde están las cenizas
de los que á tus pies murieron?
¿Ese mar que ha tantos siglos
besa tus plantas rugiendo,
sus venerandos despojos
guarda tal vez en su seno?
¡Oh, Santa Cruz! á tus plantas
todos reposar quisieron,
y eres tú el amparo santo
que buscaron mis abuelos
para dormir dulcemente
bajo tus brazos abiertos.
Los que del mar arrostraron
los furores y rindieron
á sus rigores la vida,
tal vez alzaron al cielo
una ferviente plegaria
rogando para sus cuerpos
un lugar aquí á tu sombra,
y el mar, quizá obedeciendo
su voluntad postrimera
y cumpliendo sus deseos,
trajo sus yertos despojos,
destrozados y deshechos,
á la playa que cobijan
tus dulces brazos abiertos.

Mugía, Monte Corpiño, Junio 26 de 1894.



Publicado en Estudos literarios, Memoria Literaria, Poesía | Deixa un comentario

Artigo en QPC (XLIX): Na escolma de Vicente Araguas (editor literario), La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea


Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, que na última semana de agosto saudaba a chegada ás librarías dunha nova obra colectiva, «Na escolma de Vicente Araguas (editor literario), La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

Na escolma de Vicente Araguas (editor literario), La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea

O Grupo Editorial Sial Pigmalión, que dirixe o poeta Basilio Rodríguez Cañada, vén de publicar este mes de xullo a escolma La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea, baixo a responsabilidade do poeta Vicente Araguas (editor literario). A devandita obra, en edición bilingüe galego / castelán, compila poemas 26 autoras e autores da nosa poesía das últimas décadas.

No seu prólogo, intitulado tamén «La lluvia en el mar (una antología», Vicente Araguas salienta, entre outros varios aspectos, o seguinte:

«Exactamente, «una antología», así, con el artículo indeterminado, tan anglosajón, por otra parte, indicando que esta no es «la antología», pero tampoco «antología», así, sin determinante, «de la poesía gallega de hoy». Mi selección es tan mía que la defendería hasta la última gota del cáliz poético.

En La lluvia en el mar el lector encontrará al lado de nombres muy familiares para quien sigue el devenir literario gallego, otros que raras veces aparecen en los florilegios «ad usum». Pero en mi opinión la poesía gallega, tan amplia, tan vigorosa, no puede —¡no debe!— caer en el sota, caballo y rey consabidos. Por eso mi estrategia como antólogo ha consistido, también, en echar mano de gente que raras veces aparece en las muestras con pretensiones canonizadoras, abundantes como las setas luego de la lluvia, que al caer en el mar prácticamente no resuena sino con esa estética silenciosa que podría tener mucho de ética.

Sesenta años separan a Luz Pozo Garza, la «prima donna» de la poesía gallega, y a Antía Otero, la más joven de nuestros antologados. Cuatro generaciones históricas, pero un concepto de la belleza similar. Un sentimiento radical que empieza a serlo desde la opción idiomática de las dos. Y es que escribir en gallego sigue siendo un paso más allá, con todo lo que ello implica.26 poetas. Una cifra que ofrece un surtido amplio que ilustra y entretiene. Aquí hay acopio sentimental, poética de la experiencia, irracionalismo, culturalismo (con cultura, ojo), línea clara, dolor, ironía, sarcasmo incluso, vuelta de hoja y —también— un cierto sentido del humor que no le sienta mal a ese incierto oficio de vivir que llamamos poesía.»

E deseguida veñen en orde cronolóxica unha pequena mostra de cada poeta, introducida por unha Auto-Poética e xa no remate da colectánea na «Nómina de poetas» incorpora unha brevísima biobibliografía de cada autor ou autora, que son: Luz Pozo Garza (Ribadeo, 1922); Xosé Luís Franco Grande (Tebra, Tomiño, 1936); Manuel Vilanova (Barbantes, 1944); Antonio Domínguez Rey (Burés, Rianxo, 1945); Luz Pichel (Alén, Lalín, 1947); Xosé María Álvarez Cáccamo (Vigo, 1950); Cesáreo Sánchez (Dadín, O Irixo, 1951); Xulio López Valcárcel (Lugo, 1953); Chus Pato (Ourense, 1955); Manuel Pereira Valcárcel (Ouzande, A Estrada, 1955); Alfonso Armada (Vigo, 1958); Manuel Forcadela (Forcadela, Tomiño, 1958); Miguel Anxo Fernán-Vello (Cospeito, 1958); Medos Romero (As Pontes, 1959); Román Raña (Vigo, 1960); Fátima Rodríguez (Pontedeume, 1961); Eva Veiga (Ombre, Pontedeume, 1961); Fran Alonso (Vigo, 1963); Branca Vilela (Fisterra, 1964); Miro Villar (Cee, 1965); Estíbaliz Espinosa (A Coruña, 1974); Rafael Yáñez (Vilalba, 1979); María Lado (Cee, 1979); Dores Tembrás (Bergondiño, 1979); Diana Varela Puñal (Corme, 1981) e, por último, Antía Otero (A Estrada, 1982).

Da miña autoría a escolla recolle nove poemas. De primeiras o soneto que se inicia co verso «Foi nas Illas Lobeiras co mar por testemuña», do libro Ausencias pretéritas (A Coruña: Espiral Maior, 1992) e que foi musicado nesta versión por Nacho Mora; o poema tamén sen título que leva como verso inicial «o mar, ben coñecido, non oculta segredos», do Abecedario da desolación (A Coruña: Espiral Maior, 1997. Premio Tívoli-Europa en 1997-1998); os poemas «A tempestade» e «O mar (I)» do libro As crebas (A Coruña: Espiral Maior, 2011. XIII Premio de Poesía Concello de Carral) e, finalmente, cinco haikus de Breizh (Noia. Toxosoutos, 2012), intitulados «Pont-Aven (1886-1894)»; « Pont-Aven (2007)»; «Max Jacob. Autoportrait, 1938»; «Les amours jaunes» e «Robert Surcouf».

Para completar esta anotación engado este último texto na súa versión orixinal e na tradución castelá, tal e como figura na antoloxía.

A tempestade

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses até o final da terra porque aquí están as portas do inferno, nesta charca ábrese o labirinto que leva inexorable deica a profundidade, ese abismo da culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibiu calmo nas mareas diuturnas do acolledor setembro.

Naceu A tempestade de William Shakespeare en lugares coma este, porque aquí son redondas as bágoas e profundo o mar onde se esvaen, cando antes do descanso se tiran pola borda e converten as vagas en vagallóns sonoros.

Aquí habita a tristeza, no cabo da alegría.

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses.
***
La tempestad

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases hasta el final de la tierra porque aquí están las puertas del infierno, en esta charca se abre el laberinto que lleva inexorable hasta la profundidad, ese abismo de la culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibió calmo en las mareas diuturnas del acogedor setiembre.

Nació La tempestad de William Shakespeare en lugares como este, porque aquí son redondas las lágrimas y profundo al mar donde se diluyen, cuando antes del descanso se tiran por la borda y convierten las olas en oleaje sonoro.

Aquí habita la tristeza, en el cabo de la alegría.

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases.

Publicado en Antoloxías, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Poemas de Eugenio Montale na «Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)» co Semescom (II)


(As fotografías son de autoría nosa, agás as que ilustran os poemas Corso Dogali e Càffaro)

E velaquí a segunda parte da escolla de poemas sobre o territorio que iamos visitar que incluín na miña achega «Cinque Terre e Genova na poesía de Eugenio Montale (1896-1981), premio Nóbel en 1975». Desta volta os poemas compilados fan referencia a Xénova e tamén proceden da obra Poesía completa. Eugenio Montale. Traducción, prólogo y notas de Fabio Morábito. Galaxia Gutenberg/Círculo. de Lectores. Barcelona, 2006. A versión galega é de propia autoría (ás veces algo afastada da castelán do magnífico tradutor e tamén poeta Fabio Morábito).

(HEI VOLVER PERDERTE, SÁBELO E NON PODO. Sottoripa: pórticos de Genova, xunto ao mar)

Lo sai: debbo riperderti e non posso.
Come un tiro aggiustato mi sommuove
ogni opera, ogni grido e anche lo spiro
salino che straripa
dai moli e fa l’oscura primavera
di Sottoripa.

Paese di ferrame e alberature
a selva nella polvere del vespro.
Un ronzìo lungo viene dall’aperto,
strazia com’unghia i vetri. Cerco il segno
smarrito, il pegno solo ch’ebbi in grazia
da te.
E l’inferno è certo.

(Hei volver perderte, sábelo e non podo…)

Hei volver perderte, sábelo e non podo.
Como un tiro certeiro que me revolve
cada obra, cada berro e aínda o sopro
salino que reborda
nos peiraos e fai a escura primavera
de Sottoripa.

País de ferraxes e arboraduras,
a selva na poeira do solpor.
Un longo zunido vén do mar aberto,
manca como as uñas os vidros. Busco o sinal
extraviado, a única prenda que tiveches a ben
deixarme.
E o inferno é certo.

Do libro Le occasioni (As ocasións) [1928-1939]

(MOITOS ANOS, E UN MÁIS DURO SOBRE O LAGO. San Giorgio (San Xurxo), que, como é sabido, adoita retratarse matando un dragón cunha lanza, é o santo patrón de Genova)

Molti anni, e uno più duro sopra il lago
straniero su cui ardono i tramonti.
Poi scendesti dai monti a riportarmi
San Giorgio e il Drago.

Imprimerli potessi sul palvese
che s’agita alla frusta del grecale
in cuore… E per te scendere in un gorgo
di fedeltà immortale.

(Moitos anos, e un máis duro sobre o lago…)

Moitos anos, e un máis duro sobre o lago
estranxeiro no que arden os solpores.
Despois descendiches dos montes a me devolver
San Xurxo e o Dragón.

Se puidesen imprimirse sobre o palvés*
que se axita coa fusta do grecal*
no corazón… E para ti descender nun remuíño
de fidelidade inmortal.

(palvés*, escudo oblongo que cubría gran parte do corpo dos combatentes)
(grecal*, vento que vén do oeste, de Grecia)

Do libro Le occasioni (As ocasións) [1928-1939]

(REALISMO NON MÁXICO. Acquasola: parque no centro de Genova. La Pira: xogo intraducible de palabras que alude a Giorgio La Pira (1904-1971), socialista cristián, alcalde de Firenze en dous períodos)

Realismo non magico
Che cos’è la realtà

il grattacielo o il formichiere
il Logo o lo sbadiglio
l’influenza febbrile
o la fabbrile o quella
del psicagogo

Che cosa resta incrostato
nel cavo della memoria
la cresima, la bocciatura,
il primo figlio (non ne ho),
le prime botte prese
o date,
il primo giorno (quale?),
le nozze, i funerali,
la prima multa, la prima
grossa impostura,
la sveglia da cinque lire
a suoneria
o l’altra col ghirigoro dell’usignolo,
la banda all’ Acquasola,
la Pira (La) non accesa ma a bagnomaria
tra le dolci sorelle
dell’Istituto di Radiologia,
le visite e la morte della zia
di Pietrasanta

e tanta
e tanta e troppa roba, non so quale

Che cosa di noi resta
agli altri
(nulla di nulla all’Altro)
quando avremo dimesso
noi stessi
e non penseremo ai pensieri
che abbiamo avuto perché
non lo permetterà
Chi potrà o non potrà,
questo non posso dirlo.

Ed è l’impaccio,
la sola obiezione che si fa
a chi vorrebbe abbattere il feticcio
dell’Inutilità.

(Realismo non máxico…)

Realismo non máxico
Que é a realidade

o rañaceos ou o oso formigueiro
o Logos ou o bocexo
a influenza febril
ou a fabril ou aquela
do psicagogo*

Que cousa fica incrustada
no oco da memoria
a confirmación, o exame suspenso,
o primeiro fillo (non teño),
a primeira malleira dada
ou recibida,
o primeiro día (cal?),
as vodas, os funerais,
a primeira multa, a primeira
gran impostura,
os espertador das cinco liras
co son da chamada
ou o outro co gorgolexo do reiseñor,
a banda nos xardíns de Acquasola,
a Pira (La) non acesa senón ao baño maría
entre as doces irmás
do Instituto de Radioloxía,
as visitas e a morte da tía
de Pietrasanta

e tantas
e tantas e demasiadas cousas, non sei cales

Que cousa fica de nós
aos outros
(nada de nada ao Outro)
cando teremos dimitido
nós mesmos
e non pensaremos nos pensamentos
que tivemos porque
non o permitirá
Quen poderá ou non poderá,
isto non podo dicilo.

E é o apuro,
a única obxección que se lle fai
a quen quixera derrubar o fetiche
da Inutilidade.

(psicagogo*: mago que facía profesión de evocar as sombras dos mortos)

Do libro Satura (Nunca se traduce, provén da “sátira” latina) [1962-1970]

(CORSO DOGALI. Corso Dogali: rúa de Genova. No enderezo Corso Dogali 5, está a «Casa natale». Unha placa indica a casa natale de Eugenio Montale: «Il poeta / Eugenio Montale / (1896-1981) / nacque in questa casa / il 12 ottobre 1896».

Corso Dogali

Se frugo addietro fino a Corso Dogali
non vedo che il Carubba con l’organino
a manovella
E il cieco che vendeva il bollettino
del lotto. Gesti e strida erano pari.
Tutti e due storpi ispidi rognosi
come i cani bastardi dei gitani
e tutti e due famosi nella strada,
perfetti nell’anchilosi e nei suoni.
La perfezione: quella che se dico
Carubba è il cielo che non ho mai toccato.

Corso Dogali

Se volto cara atrás ata Corso Dogali
xa non vexo a Carubba co órgano
de manivela
e o cego que vendía os boletos
da lotaría. Xestos e berros eran semellantes.
Ambos e dous tolleitos peludos cotrosos
como os cans bastardos dos xitanos
e ambos e dous famosos na rúa,
perfectos na anquilose e nos sonidos.
A perfección: a que se eu digo
Carubba é o ceo que nunca toquei.

Do libro Diario del ’71 y del ’72 [1972]

(MONOLOGO. Barnabiti: Barnabitas procede do latín Barnāba, Bernabé, por alusión á igrexa de San Bernabé de Milán, na que estes relixiosos comenzaron o seu exercicio en 1530. No Colexio dos Barnabitas de Genova estudou Montale cando era rapaz)

MONOLOGO

Non mi affaccio più
dal parapetto
per vedere se arriva
la diligenza a cavalli
che porta gli scolari dai Barnabiti.
Poi lunghi tratti di vita
appaiono scancellati
mi sembra sciocco chi crede
che la vita non soffre interruzioni
non si tratta di morte e resurrezioni
ma di lunghe discese agl’Inferi dove ribolle
qualche cosa non giunta al punto di rottura
ma questo sarebbe la morte che detestiamo.
così ci contentiamo di un ribollio
che è come un tuono lontano,
qualcosa sta accadendo nell’Universo
una ricerca di se stesso
di un senso per poi ricominciare
e noi a rimorchio, cascami
che si buttano via
o cade ciascuno da sé.

MONÓLOGO

Non me asomo máis
ao parapeto
para ver se chega
a dilixencia de cavalos
que leva aos escolares dos Barnabitas.
Despois longos traxectos da vida
aparecen borrados
paréceme parvo quen cre
que a vida non sofre interrupcións
non se trata de morte e resurrecións
senón de longos descensos aos Infernos onde ferve
calquera cousa non chegada ao punto de ruptura
mais isto sería a morte que detestamos
así nos contentamos cun rebulicio
que é como un trono afastado,
algo está sucedendo no Universo
unha busca de si mesmo
dun senso para despois recomenzar
e nós a remolque, cascallos
que se botan
ou caen por si propios.

Do libro Altri versi (Outros versos) [1972-1980]

(CÀFFARO. Càffaro: Nome da rúa, Càffaro di Caschifellone (1080-1164), historiador xenovés, autor dos Annali, que cobren a historia da cidade entre 1099 e 1163. Circonvallazione: bulevar de Genova. Andò: Flavio Andò (1851-1915), actor dramático. Para respectar o xogo de palabras do orixinal cambiouse o apelido por Andou)

Càffaro

La vecchia strada in salita è via Càffaro.
In questa strada si stampava il Càffaro,
il giornale più ricco di necrologi economici.
Aperto in rare occasioni c’era un teatro già illustre
e anche qualche negozio di commestibili.
Mio padre era il solo lettore del Càffaro
quello dov’era dolce spengersi tra le braccia
d’infinite propaggini. Fornito di monocolo
col nastro il Direttore del giornale
e anche un suo alter ego con in più una mèche bianca
a cui doveva non poco lustro. Si diceva
che per arrotondare i suoi magri profitti
il dotto traduttore del Càffaro annalista
doveva essere lui ma poi l’impresa
passò ad altri e nessuno se ne dolse.
Col fiato grosso salivo a Circonvallazione.
Io con manuali scolastici, il Direttore scendeva
ma il suo occhio di vetro mai si fermò su me.
Di lui nulla si seppe. Più sconsigliato invece
il traduttore mancato portò sulla piccola scena
un suo drammone storico del quale in robone ducale
fu interprete l’Andò e andò malissimo
tanto che quando apparve la nota mèche al proscenio
un grido di bulicciu*! divallò dalle alture
e fu l’unico omaggio che i suoi fedeli
se mai ne fu taluno vollero tributargli.

Càffaro

A vella rúa costa arriba é vía Càffaro.
Nesta rúa imprimíase o Càffaro,
o xornal máis rico de necrolóxicas económicas.
Aberto en raras ocasións había un teatro xa ilustre
e tamén algunhas tendas de comestibles.
O meu pai era o único lector do Càffaro
aquel onde era doce apagarse entre os brazos
de infinitas ramificacións. Fornecido dun monóculo
con cinta o Director do xornal
e tamén un alter ego con máis dunha mecha branca
á que debía non pouco lustre. Dicíase
que para engordar os seus magros beneficios
o douto tradutor do Càffaro analista
debía ser el mesmo mais despois a empresa
pasou a outras mans e ninguén se lamentou.
Co bafexo saio cara á Circonvallazione.
Eu cos manuales escolares, o Director baixaba
mais os seus ollos de vidro nunca se detiveron en min.
Del nada se soubo. En cambio mal aconsellado
o frustrado tradutor levou ao escenario
un dramón histórico de seu que en toga ducal
foi interpretado por Andou e andou tan mal
tanto que cando apareceu a mecha no proscenio
un berro de maricas*! baixou das alturas
e foi a única homenaxe que os seus fieis
se é que tivo algún quixeron tributarlle.

(bulicciu*: termo xenovés para a homosexualidade masculina)

Do libro Altri versi (Outros versos) [1972-1980]

Publicado en Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Poemas de Eugenio Montale na «Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)» co Semescom (I)


(Eugenio Montale, 1970. Fotografia de Ugo Mulas. Monterosso al Mare)

Tal e como relataba nas súas crónicas o xornalista e viaxeiro Xosé Ameixeiras, na «Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)», organizada polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom) que preside Xosé María Lema Suárez e artellada tamén por Chus Barbeira Pose, unha característica que singulariza estas xeiras son as denominadas «aulas móbiles», aproveitando as moitas horas de autobús para palestras sobre os máis diversos saberes: arte e arquitectura, historia, economía e sociedade, literatura, música, xeoloxía…

Nesta xeira a guía que se dispoñibilizou para os viaxeiros e as viaxeiras incluía na súa versión dixital a miña achega intitulada «Cinque Terre e Genova na poesía de Eugenio Montale (1896-1981), premio Nóbel en 1975», un dos meus poetas de cabeceira. Para a súa preparación botei man sobre todo da obra Poesía completa. Eugenio Montale. Traducción, prólogo y notas de Fabio Morábito. Galaxia Gutenberg/Círculo. de Lectores. Barcelona, 2006.

Alén de recoller de maneira breve unha serie de datos significativos sobre a súa biografía, escribín a versión galega (ás veces algo afastada da castelán de Fabio Morábito) dunha escolla de poemas sobre o territorio que iamos visitar. Velaquí a primeira parte referida a Cinque Terre, espazo recoñecido como Patrimonio Mundial da Humanidade. As fotografías son de autoría propia.

(…)
Tamén coñece en Firenze as dúas mulleres fundamentais da súa vida: Drusilla Tanzi («Mosca», para as amizades), coa que casa, e Irma Brandeis, norteamericana estudosa de Dante, con quen mantivo unha relación tormentosa que inspirou boa parte de Le occasioni (As ocasións) [1928-1939] e La bufera e altro (A tormenta e algo máis) [1940-1954]. (Nota de meu: Por certo, o título da primeira parte deste libro é Finisterre (1943), que se publicara como fascículo con textos dos primeiros anos da segunda guerra mundial, polo que debe tratarse dun uso metafórico ou simbólico do topónimo como apocalipse, no dicir da maioría da crítica. Na cuarta parte deste mesmo libro tamén fala da Fisterra bretoa, nun poema intitulado

Verso Finistère

Col bramire dei cervi nella piova
d’Armor l’arco del tuo ciglio s’è spento
al primo buio per filtrare poi
sull’intonaco albale dove prillano
ruote di cicli, fusi, razzi, frange
d’alberi scossi. Forse non ho altra prova
che Dio mi vede e che le tue pupille
d’acquamarina guardano per lui.

Cara a Finistère

Cos bramidos dos cervos na chuvia
de Armor o arco do teu cello apágase
na escuridade para logo se filtrar
na revocadura albar onde xiran
rodas de bicicletas, fusos, foguetes, flocos
de árbores sacudidas. Quizais non teño outra proba
de que Deus me ve e que me mira
coas túas meniñas de augamariña.

*Armor: nome céltico da Bretaña

POEMAS ONDE CITA LUGARES DE CINQUE TERRE OU DE GENOVA

A poesía de Eugenio Montale non é descritiva nunca e a crítica adoita considerar que é “hermética” ou “pouco transparente”. Aínda que baseándome nas propostas do tradutor Fabio Morábito propoño estas versións galegas da miña autoría (con bastantes mudanzas) dos poemas que teñen máis relación cos espazos xeográficos de Cinque Terre e Genova, segundo indica Fabio nas súas notas.

(Portovenere: localidade da costa de Liguria, a un paso de La Spezia. Non fica lonxe de Monterosso, onde a familia de Montale tiña o costume de veranear)

Portovenere

Là fuoresce il Tritone
dai flutti che lambiscono
le soglie d’un cristiano
tempio, ed ogni ora prossima
è antica. Ogni dubbiezza
si conduce per mano
come una fanciulletta amica.

Là non è chi si guardi
o stia di sé in ascolto.
Quivi sei alle origini
e decidere è stolto:
ripartirai più tardi
per assumere un volto.

Portovenere

Alá emerxe o Tritón
das ondas que lamben
as soleiras dun templo
cristián, e cada hora próxima
é antiga. Cada dúbida
lévase da man
como unha rapaciña amiga.

Alá non hai quen se mire
ou estea á escoita de si propio.
Aquí estás nas orixes
e decidir é insensato:
máis tarde partirás de novo
para asumir un rostro.

Do libro Ossi di seppia (Ósos de sepia) [1920-1927]

(Tellaro é unha pequena localidade na costa ligur, preto de Monterosso, lugar de veraneo da familia de Montale)

Verso Tellaro

… cupole di fogliame da cui sprizza
una polifonia di limoni e di arance
e il velo evanescente di una spuma,
di una cipria di mare che nessun piede
d’uomo ha toccato o sembra, ma purtroppo
il treno accelera…

Cara a Tellaro

… cúpulas de follaxe das que agroma
unha polifonía de limóns e de laranxas
e o veo evanescente dunha escuma,
dun talco de mar que ningún pé
de home tocou ou semella, mais infelizmente
o tren acelera…

Do libro Altri versi (Outros versos) [1972-1980]


(VELLOS VERSOS. Os lugares mencionados no poema, como son a illa de Tino e as localidades de Corniglia e Vernazza, pertencen a esa parte de Liguria coñecida como Cinque Terre, onde a familia Montale posuía unha casa de veraneo na vila de Monterosso)

Vecchi versi

Ricordo la farfalla ch’era entrata
dai vetri schiusi nella sera fumida
su la costa raccolta, dilavata
dal trascorrere iroso delle spume.
Muoveva tutta l’aria del crepuscolo a un fioco
occiduo palpebrare della traccia
che divide acqua e terra; ed il punto atono
del faro che baluginava sulla
roccia del Tino, cerula, tre volte
si dilatò e si spense in un altro oro.
Mia madre stava accanto a me seduta
presso il tavolo ingombro dalle carte
da giuoco alzate a due per volta come
attendamenti nani pei soldati
dei nipoti sbandati già dal sonno.
Si schiodava dall’alto impetuoso
un nembo d’aria diaccia, diluviava
sul nido di Corniglia rugginoso.
Poi fu l’oscurità piena, e dal mare
un rombo basso e assiduo come un lungo
regolato concerto, ed il gonfiare
d’un pallore ondulante oltre la siepe
cimata dei pitòsfori. Nel breve
vano della mia stanza, ove la lampada
tremava dentro una ragnata fucsia,
penetrò la farfalla, al paralume
giunse e le conterie che l’avvolgevano
segnando i muri di riflessi ombrati
eguali come fregi si sconvolsero
e sullo scialbo corse alle pareti
un fascio semovente di fili esili.

Era un insetto orribile dal becco
aguzzo, gli occhi avvolti come d’una
rossastra fotosfera, al dosso il teschio
umano; e attorno dava se una mano
tentava di ghermirlo un acre sibilo
che agghiacciava.

Batté più volte sordo sulla tavola,
sui vetri ribatté chiusi dal vento,
e da sé ritrovò la via dell’aria,
si perse nelle tenebre. Dal porto
di Vernazza le luci erano a tratti
scancellate dal crescere dell’onde
invisibili al fondo della notte.

Poi tornò la farfalla dentro il nicchio
che chiudeva la lampada, discese
sui giornali del tavolo, scrollò
pazza aliando le carte –
e fu per sempre
con le cose che chiudono in un giro
sicuro come il giorno, e la memoria
in sé le cresce, sole vive d’una
vita che disparì sotterra: insieme
coi volti familiari che oggi sperde
non più il sonno ma un’altra noia; accanto
ai muri antichi, ai lidi, alla tartana
che imbarcava
tronchi di pino a riva ad ogni mese,
al segno del torrente, che discende
ancora al mare e la sua via si scava.

Vellos versos

Recordo a bolboreta que entrou
pola fiestra entreaberta na tarde neboenta
da costa recollida, lavada
polo irado transcorrer da escuma.
Movía todo o ar do crepúsculo a un frouxo
declive palpebrexar do trazo
que divide auga e terra; o punto átono
do faro que refulxía
nas rochas do Tino, cerélea, tres veces
a se dilatar e se apagar nun outro ouro.
Miña nai estaba a carón de min sentada
cabo da mesa estrada polas cartas
do xogo levantadas por parellas
como pequenas tendas para os soldados
dos netos xa afastados polo sono.
Abríase impetuoso desde o ceo
un nimbo de ar xélido, diluviaba
sobre o niño enferruxado de Corniglia.
Despois foi a escuridade plena, e do mar
un estrondo baixo e continuo como un longo
concerto regulado, e o inchar
dunha ondulante palidez alén da sebe
recortada dos pitósporos. No breve
oco do meu cuarto, onde a lámpada
tremía dun esfiañado fucsia,
penetrou a bolboreta, cara á pantalla
achegouse e as doas que a envolvían
sinalando os muros con reflexos sombrizos
tal coma frisos estarreceron
e sobre o encalado corre nas paredes
un feixe autónomo de delgados fíos.

Era un insecto horrible co bico
agudo, os ollos envoltos como dunha
avermellada fotosfera, no dorso a caveira
humana; e daba, se unha man
tentaba agarralo, un agre asubío
que espavorecía.

Bateu xordo varias veces sobre a mesa,
Volveu bater contra os vidros pechados polo vento,
e por si soa atopou o camiño do aire libre,
e perdeuse nas tebras. Desde o porto
de Vernazza as luces eran os trazos
esborranchados pola crecida das ondas
invisibles ao fondo da noite.

Despois retornou a bolboreta ao nicho
que pechaba a lámpada, descendeu
sobre os xornais da mesa, revoando
ás toas abaneou as cartas –
e foise para sempre
coas cousas que pechan nun círculo
seguro como o día, e a memoria
que crece por si mesma, únicas vivas
dunha vida que dispar se soterra: xunto
cos rostros familiares que hoxe perde
non xa co sono senón co aburrimento;
preto dos antigos muros, das praias, da tartana
que embarcaba
troncos de piñeiros a bordo todos os meses,
da pegada do torrente, que descende
aínda cara ao mar e escava o seu camiño.

(pitósporos* ou Azahar da China)

Do libro Le occasioni (As ocasións) [1928-1939]

Publicado en Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria): As crónicas do xornalista e viaxeiro Xosé Ameixeiras


(As fotografías que ilustran esta anotación son propias)

«Viaxe ao noroeste de Italia (Lombardía, Piemonte e Liguria)», é o título desta xeira anual organizada polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), que preside Xosé María Lema Suárez e do que fago parte, coa sempre axeitada e eficiente organización de Chus Barbeira Pose, que desta volta nos levou a viaxar entre os días 18 e 26 de agosto polas terras do noroeste italiano e xa no regreso con estacións nas cidades francesas de Lyon e Bordeaux.

Deseguida reproduzo as interesantes e completas crónicas da nosa viaxe cultural, todas tres asinadas co pseudónimo A. Lavandeira e escritas por un dos viaxeiros, o xornalista Xosé Ameixeiras, delegado da edición comarcal de Carballo do xornal La Voz de Galicia, Velaquí os tres textos que tamén se pode ler no orixinal premendo na ligazón de cadanseu título:

(I)

Tralos pasos de Plinio: entre o mar bravo de Fisterra e as augas mansas do lago Como

O Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte organizou para estes días unha viaxe polo norte de Italia

A. LAVANDEIRA
VERONA / LA VOZ 21/08/2018

O xeógrafo romano Plinio (Cayo Plinio Segundo) situaba o Promontorio Celta en Fisterra e as Aras Sextianas nalgún punto indeterminado no que hoxe sería a Costa da Morte.
De Plinio falou o exprofesor do instituto Alfredo Brañas de Carballo e escritor Pepe Carballude, un dos participantes da viaxe cultural que cada ano celebra o Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), que nesta ocasión transcorre polo norte de Italia.

Saíron o sábado de madrugada de Santiago e arribaron en Milán, onde visitaron, entre outros lugares, a catedral, que o escritor estadounidense Mark Twain, cualificou como «poema de mármore».

O románico lombardo é outro dos obxectivos de moitos dos participantes neste percorrido, entre os que se atopan un bo número de profesionais do ensino, e incluso algúns estudantes. O desprazamento está inspirado no seu contido histórico e artístico polo presidente de Semescom, Xosé María Lema. Na parte xeográfica, o carballés Antón García Losada é o encargado de dar as explicacións debidas, mentres que o propio Carballude se encarga de dar a coñecer o mundo do antigo imperio romano. A secretaria da entidade, María Jesús Barbeira, fixo un extraordinario esforzo para o deseño do percorrido e mais a comodidade dos participantes. Ademais da catedral de Milán, coas súas 2.300 esculturas, e mais outros aspectos de carácter turístico, os viaxeiros analizaron construcións como a igrexa de San Ambrosio, exemplo de románico lombardo, estilo que se conserva en dúas construcións galegas.

A visita do domingo correspondeu á terra de Plinio, xeógrafo, militar, naturalista e escritor nacido en Como e que morreu no ano 79 asfixiado en Pompeia, intentando desentrañar os misterios do volcán Vesubio. Na rexión dos Lagos, a comitiva do Semescom puido contrastar a tranquilidade das augas lacustres, que fan de espello das montañas dos Alpes, coa ferocidade do mar da Costa da Morte.

Onte luns a visita correspondeu a Verona, que polo seu matiz rosado dá a sensación de que o sol se está poñendo permanentemente, unha sensación moi coñecida polos grandes solpores da Costa da Morte.

Na cidade de Romeo e Xulieta, a gran obra de Shakespeare, o que fora director do instituto Alfredo Brañas, lembrou a traxedia de Píramo e Tisbe, descrita polo poeta romano Ovidio nas Metamorfosis. Un dos puntos de interese é a Gruta de Catulo, sitio arqueolóxico que leva o nome do poeta erótico Catulo (84-54, antes de Cristo). Carballude recitou algunha das súas composicións, para goce dos viaxeiros.

(II)

Os mellores versos para evitar o abandono do rural

Viaxe dos Semescom por Italia | Polo Golfo dos Poetas tamén pasaran Shelley ou Byron. Hoxe, os visitantes son incesantes

A. LAVANDEIRA
PORTOVENERE / LA VOZ 25/08/2018

Unha viaxe é unha oportunidade de mergullarse nun mar de coñecementos. Así é a aula móbil do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom) que viaxa a bordo dun autobús da empresa Lázara de Santiago polo norte de Italia. Historia, xeografía, economía, literatura… E a Costa da Morte, permanentemente presente. Nin un fenómeno tan actual como o abandono do rural e o despoboamento desta bisbarra, a razón duns mil habitantes cada ano, é un fenómeno exclusivo do noso tempo. Na viaxe do Semescom púxose de manifesto.

Pepe Carballude, membro da expedición e exprofesor do instituto Alfredo Brañas, contou no camiño de Mantua como o emperador César Augusto lle encargou ao poeta Virxilio unha obra que contribuíse a evitar o abandono dos pobos e poñerlle freo a que toda a xente fuxise para as urbes. O resultado foron As Xeórxicas, nas que o gran literato mantuán cantou ás faenas agrícolas, ós prognósticos do ceo, ao cultivo das árbores froiteiras, á cría de gando, ás pestes dos animais e ao mundo das abellas que, segundo o autor, ben poderían servir de modelo para os seres humanos. Os versos de Virxilio non evitaron o éxodo do campo cara as cidades romanas, pero si deixou para humanidade unha gran obra literaria. En Mantua, lugar de nacenza de Virxilio e escenario do Rigoletto, de Verdi, os viaxeiros do Semescom gozaron das visitas ao Pazo Ducal e outras xoias da arquitectura, sobre todo da románica, coa igrexa circular de San Lourenzo.

Neste percorrido hai moi poucas oportunidades para o descanso. A aula rodante non cesa. En Módena, na rexión Emilia-Romagna, admiraron unha das principais obras do románico do Val do Po, a catedral, cos seus capiteis e relevos únicos, e houbo quen subiu á súa torre inclinada. Aquí, na patria de Pavarotti, ocorre coma noutras cidades visitadas. Cada unha amosa un universo monumental tan rico que ben podería xerar unha sobredose de arte.

Datos históricos e culturais

O presidente do Semescom, Xosé María Lema, vai introducindo cada parada con datos históricos e de interese cultural, pero tamén hai outros aspectos. En Parma destácanse os sistemas de produción agraria. Neste territorio, escenario da película Novecento, ao contrario que na Costa da Morte, o millo xa está seco, listo para segar. En Bergantiños e Soneira está en pleno proceso de crecemento. As chuvias dos meses pasados danlle altura ás plantas, que xa case están chegando aos catro metros nalgunhas leiras. O parmesano non alcanzou tamañas alturas.

O mércores tocou mergullarse nun dos máis grandes fenómenos turísticos mundiais: a visita ao Golfo dos Poetas, lugares frecuentados por creadores ingleses como Shelley e Lord Byron, con percorrido por varios pobos que forman parte das Cinco Terras, un espazo integrado por Riomaggiore, Manarola, Corniglia, Vernazza e Monterosso. Constitúen un parque nacional declarado Patrimonio da Humanidade que, segundo foi explicando a profesora arousana, Xela Cid, sofre tal invasión constante de viaxeiros que se están perdendo totalmente as estruturas sociais e económicas de toda a vida, ao tempo que está producindo unha redución alarmante dos habitantes autóctonos e perda de actividades tradicionais como a produción de viño, a pesca e outros aspectos. Ata o punto de que os locais esixiron reducir o número de excursionistas, sen conseguilo.

Estes pobos, que forman parte do escenario alpino, están colgados das montañas cara o mar, con casas erguidas sobre as rochas como piñas de percebes, viviron á heroica durante a historia, ata que a chegada do tren e das vías rodadas abriulles a vida a unha avalancha turística, que, segundo unha expresión local, «morde e fuxe». Na viaxe en tren a estas vilas déronse momentos de gran comicidade entre a comitiva, que o poeta e profesor Miro Villar, chegou a valorar como unha gran mostra do carácter galego, de non saber se sobe ou se baixa, neste caso, dos vagóns. Houbo unha viaxe en barco dende Monterosso ata Portovenere, un lugar que ben vale o que contan del os versos de Lord Byron, cunha igrexa románica, un pórtico do mesmo estilo que dá ao Mediterráneo, un castelo e unha furna dedicada ao poeta inglés que ben poderían formar un dos conxuntos máis fermosos de todos os visitados.

A Fisterra nos poetas italianos

O poeta e profesor ceense Miro Villar, que tamén forma parte da expedición, aportou á aula móbil do Semescom a conexión da Costa da Morte cos poetas italianos. Como sucede co Fisterra atlántico, as Cinco Terras é un territorio poetizado. Como sucede no caso de Manuel Antonio, o Batallón Literario da Costa da Morte, Eugenio Montale, premio Nobel de 1975, dedicouse á «oscultación do espazo marítimo», dun lugar escabroso, difícil, illado e perigoso como os acantilados do territorio nerio. Rematou recitando poemas como Cara a Finistère e Portovenere.

Poesía moi presente

A poesía está moi presente na viaxe. De feito, Carballude recitou poemas da Eneida de Virxilio, mentres que Rosa García Vilariño, que tamén foi profesora do instituto Alfredo Brañas de Carballo, deu cadra do intercambio da pegada dos creadores italianos nos literatos galegos, e viceversa. Así, contou que O divino sainete de Curros Enríquez ten semellanzas con A divina comedia, de Dante. Ou como Guido Battelli traduce ao italiano obras de Noriega Varela, Lamas de Carvajal e, incluso, o poema Unha noite na eira do trigo, de Curros Enríquez.

(III)

O remate de nove días polo norte de Italia, inspiración literaria e un universo de arte

A subida á Sacra de San Michele, suposto escenario da novela de Eco, foi como unha cerimonia

A. LAVANDEIRA
CARBALLO / LA VOZ 29/08/2018

No Museo galorromano, o deus Mercurio preséntase como o guía dos viaxeiros, coas súas sandalias aladas para chegar veloz aos lugares. Ese podía ser o gran símbolo do Seminario de Estudos Comarcais Costa da Morte (SEMESCOM), que en nove días realizou un percorrido cultural polo norte de Italia, os cuarteis xerais da industria automobilística deste espazo alpino, o xerme da unificación do país, lugares de inspiración literaria, escenarios históricos e, sobre todo, un universo de arte case inabarcable, ao que había que engadir achegas constantes nas máis variadas materias na aula móbil da entidade.

En Turín, que chegou a ser capital italiana entre os anos 1861 e 1865, os viaxeiros do SEMESCOM interesáronse pola Saba Santa, a muralla romana ou a Mole Antonelliana, un dos símbolos da cidade, hoxe museo do cinema. Logo continuaron as paisaxes alpinas para as que un non cansa de mirar. Picos, algúns con neve aínda, sobre os que se pousan as nubes, con pequenos pobos de casas brancas que descansan nas súas costas.

A subida á Sacra de San Michele, suposto escenario da novela O nome da Rosa, de Umberto Eco, foi como unha cerimonia. O vello mosteiro vese como unha coroa dun monte cuberto por un manto verde.

Logo, no autobús, Pablo Sanmartín, arqueólogo e secretario de A Rula, explicou a significado da iconografía de pórticos, capiteis, frescos e a simboloxía que se repite nas construcións románicas, como o home verde, que tamén se pode ver en Moraime (Muxía). Sanmartín tamén sinalou os nove taboleiros de xogos medievais no claustro próximo á catedral de Verona, similares aos 160 que A Rula contabilizou en Santiago ou ós da Catedral de Ourense.


Houbo ocasión tamén de subir a Monte Cenis, a máis de 2.000 metros, o suposto paso de Aníbal Barca, cos seus 38 elefantes, cara o seu intento de conquistar Roma ala polo século III antes de Cristo. Unha paisaxe alpina adornada por un lago e un xardín botánico que logo Manuel Chouza se encargou de explicar, así como a presenza da víboras de montaña, algunhas comúns a espazos galegos. O carballés Antón Losada prodigouse nas explicacións botánicas e xeolóxicas. Tamén o paso polas proximidades dos Volcáns de Auvernia deu lugar a explicacións amplas. E non faltou tampouco unha incursión por paraxes agrícolas da Francia profunda, como a ruta do queixos. Incluso houbo unha selección de cine italiano, da man de Manolo Ferreiro, entre explicación e explicación.

Xa no retorno houbo paradas en Lión e Burdeos, onde se produciu unha especie de despedida, na que Rosa García Vilariño, fixo unha glosa das vivencias, que cualificou como «viaxe de saberes», que, nesta ocasión, se inundou de poesía.

Foi Mariña Gándara, a máis nova da expedición, tamén a encargada de pór o peche. Dixo sentirse entre mozos de diferentes idades e houbo loas para os organizadores, Xosé María Lema, presidente do SEMESCOM e Chus Barbeira, secretaria. E logo, paseo nocturno polas beiras do Garona adornado polas luces brillando na auga.

Publicado en Arte, Cinema, Contos, Estudos literarios, Exposicións, Fotografía, Historia, Humor, Lendas e mitos, Lingua, Literatura medieval, Memoria Literaria, Música, Narrativa, Poesía, Roteiros, Tradicións, Versións ou traducións, Xornalismo | Deixa un comentario

Recensión a Soneto no alfabeto, de Xoán Carlos Domínguez Alberte, en Grial 218

No último número, 218 (abril, maio, xuño do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Un sonetario para a mocidade» (aínda que o título que eu propuxera era un bocado máis longo «Un sonetario para achegarlle a poesía á mocidade»). para dar conta do libro de poemas Soneto no alfabeto (Galaxia, col. Costa Oeste, 2018), de Xoán Carlos Domínguez Alberte, que se basea no texto que proferín o día da súa presentación, o pasado 15 de maio, na compostelá Libraría Couceiro.

Por outra banda, este número 218 xira arredor do tema «No V Centenario da Reforma protestante, 1517-2017», con artigos sobre a cuestión da autoría de Pegerto Saavedra, Benito Méndez, Alfonso Novo e o poeta e narrador Xulio Valcárcel.

De especial interese para nós é o revelador artigo «Os testamentos de Ramón Otero Pedrayo» da autoría de Patricia Arias Chachero, unha das nosas mellores especialistas na súa obra e na súa biografía e membro do Consello de Goberno da Fundación Otero Pedrayo.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» o artigo de José Ramón Castro Frade «Feiras onte, feiras hoxe», e na sección «Historia e Memoria» os evocadores textos de Xoán Anllo «A Nosa Galiza e o asociacionismo galego en Xenebra» e «O Centro Gallego de Buenos Aires, 1879-2018», que asina Hugo José Rodino Lalín. Por parte, na sección «Ciencia e Técnica» Jorge Mira Pérez escribe sobre «A costa do solpor Europea» e Daniel Soutullo analiza «A gripe española a cen anos vista».

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación narrativa de Lois Alcayde Dans e a dramaturxia de Vanesa Sotelo, así como unha ben fermosa e lúcida «Carta a Baldo Ramos desde a sombra da Árbore da Memoria» de Xosé María Álvarez Cáccamo; unha «Crónica de Kiev. Unha cidade en equilibrio tenso» que asina Xavier Queipo e os breves ensaios «Arte territorios. Lugares comúns» que asinan María Lois e Carme Nogueira, e finalmente «O contrafío das mulleres» da autoría de Carlos Lema que pecha o volume.

Velaquí a miña recensión ao completo:

Un sonetario para a mocidade

SONETO NO ALFABETO

Xoán Carlos Domínguez Alberte

Vigo: Galaxia, 2018, 62 páxinas

Non é este o lugar para unha panorámica sobre a sonetística na nosa lingua da que este libro herda o cultivo dunha estrutura que se adoita nomear como a arquitectura lírica perfecta. Xa desde os denominados Séculos Escuros, aos que os últimos estudos reivindican máis notoriedade, temos algúns sonetos marabillosos. De moita altura hainos tamén no Rexurdimento e sobrancean na época das Irmandades da Fala, de feito Gonzalo López Abente foi o autor do primeiro sonetario na nosa lingua, Do Outono (1924).

E xa nunca se deixaría de cultivar na nosa lingua. Son moitos os nosos sonetistas, moitos, na preguerra e na posguerra, tamén entre os poetas da emigración e do exilio republicano, e en todas as xeracións poéticas, con moita e notoria presenza na promoción dos oitenta. Até a autora a quen homenaxeamos nas Letras Galegas, Mª Victoria Moreno abre cun soneto e inclúe vinte e dous no libro póstumo Elexías de luz (2006), que compila toda a súa poesía en edición de Xabier Senín.

Será na década dos noventa cando a sonetística principie un certo declinio, mais aínda hai poetas que escriben sonetarios.

Esta feraz tradición na que se insire Soneto no alfabeto tamén ten algúns precedentes na nosa literatura infanto-xuvenil, poñamos por caso o póstumo Animal sen fel (1998), de Fiz Vergara Vilariño, constituído por vinte sonetos dedicados á súa cadeliña. Ou unha pedagóxica obra de Vicente Piñeiro González intitulada Sonetos á xeometría (1998). E tamén hai sonetos en Chove nos versos (2004) ou noutros libros do premiado Antonio García Teijeiro. Sen esquecermos, para rematar e novamente sen sermos exhaustivos, o espléndido Zoonetos (2017) de Antón Cortizas, protagonizado por animais.

Xoán Carlos Domínguez Alberte introduce este Soneto no alfabeto cun décalogo de «Intencións», como aquel coñecido poema de Manuel Antonio, que pretenden dar unha explicación precisa dos motivos que o levaron á elaboración deste sonetario e da que salientarei a sexta: «Tentáronse construír creacións que fosen válidas para a mocidade galega, quen é e debe ser protagonista da xeira de transmisión e universalización da nosa lingua».

E así achegámonos a vintedúas composicións que se presentan con cadansúa letra do alfabeto galego, do A até o Z. E en cada soneto esa grafía capital e o seu correspondente fonema serven para artellar continuadas aliteracións que propician unha forte musicalidade interna nos poemas, a xeito daquel fonosimbolismo que xa cultivou Rosalía de Castro: Non che teño medo moucho / moucho, non che teño medo. E que devén espléndido e fermoso en Uxío Novoneyra: O lobo! Os ollos o lombo do lobo! / Baixa o lobo polo ollo do bosco.

Pois velaquí un exemplo na poética de Domínguez Alberte: Zoa a uz na campaza / e acende luz na cabeza / en forza de natureza / que en moza ou mozo naza.

Repeticións, estruturas paralelísticas bimembres, anáforas, paranomasias… son diferentes recursos que redundan nesa musicalidade dos versos, que malia seren sonetos ás veces convidan a algo tan contemporáneo coma “rapear”.

Do punto de vista formal todos os sonetos procuran o metro máis clásico (hendecasílabo) e alternan estrofas en cuartetos ou serventesios cos tercetos, agás na nada doada composición dos textos X e Z, nos que se opta por sonetos de arte menor en octosílabos, nos que bota man das cuartetas e das redondillas. De quitado dalgún verso un pouco rengo, hai destreza e dominio da versificación.

E desde o punto de vista temático está a presenza xeórxica dos elementos da natureza, as aves, as herbas (que son namoradeiras case sempre), a república do mar…

Está o tempus fugit, que lembra o paraíso da infancia e os brinquedos, as fragrancias todas do mundo labrego, o pan de centeo, mais tamén o mundo dos soños, os seres míticos, as fadas…

Está o lirismo intimista, o sentimentalismo, e como non o amor, mais tamén hai lugar para a ética e os principios…

Está a reivindicación da nosa lingua “meiga”, mais tamén “lingua viva en labarada / luminosa e cálida coma o sol”.

Está o proceso da propia escrita (“Escribo, leo e releo palabras / e estouche facendo un diario / en que ti imaxinación abras / ao chou en follas leves de dicionario”), sempre desde a liberdade pois nunca pode haber ideas prohibidas…

E está a metaliteratura, coma nesa botella verde que lembra aquela «Botella ao mar» que cantou Mario Benedetti ou aquela colección de poesía que inventou o noso Arturo Cuadrado.

O contido sempre en función do continente, mais sen hermetismos, con abonda transparencia para que se poida producir ese case sempre difícil, ás veces imposible, punto de encontro entre a mocidade e a poesía. Nos versos de Xoán Carlos Domínguez Alberte hai sobradas intencións de provocar ese estado de ánimo propicio para o achado e a descuberta.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario