Recensión a Soneto no alfabeto, de Xoán Carlos Domínguez Alberte, en Grial 218

No último número, 218 (abril, maio, xuño do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Un sonetario para a mocidade» (aínda que o título que eu propuxera era un bocado máis longo «Un sonetario para achegarlle a poesía á mocidade»). para dar conta do libro de poemas Soneto no alfabeto (Galaxia, col. Costa Oeste, 2018), de Xoán Carlos Domínguez Alberte, que se basea no texto que proferín o día da súa presentación, o pasado 15 de maio, na compostelá Libraría Couceiro.

Por outra banda, este número 218 xira arredor do tema «No V Centenario da Reforma protestante, 1517-2017», con artigos sobre a cuestión da autoría de Pegerto Saavedra, Benito Méndez, Alfonso Novo e o poeta e narrador Xulio Valcárcel.

De especial interese para nós é o revelador artigo «Os testamentos de Ramón Otero Pedrayo» da autoría de Patricia Arias Chachero, unha das nosas mellores especialistas na súa obra e na súa biografía e membro do Consello de Goberno da Fundación Otero Pedrayo.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» o artigo de José Ramón Castro Frade «Feiras onte, feiras hoxe», e na sección «Historia e Memoria» os evocadores textos de Xoán Anllo «A Nosa Galiza e o asociacionismo galego en Xenebra» e «O Centro Gallego de Buenos Aires, 1879-2018», que asina Hugo José Rodino Lalín. Por parte, na sección «Ciencia e Técnica» Jorge Mira Pérez escribe sobre «A costa do solpor Europea» e Daniel Soutullo analiza «A gripe española a cen anos vista».

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación narrativa de Lois Alcayde Dans e a dramaturxia de Vanesa Sotelo, así como unha ben fermosa e lúcida «Carta a Baldo Ramos desde a sombra da Árbore da Memoria» de Xosé María Álvarez Cáccamo; unha «Crónica de Kiev. Unha cidade en equilibrio tenso» que asina Xavier Queipo e os breves ensaios «Arte territorios. Lugares comúns» que asinan María Lois e Carme Nogueira, e finalmente «O contrafío das mulleres» da autoría de Carlos Lema que pecha o volume.

Velaquí a miña recensión ao completo:

Un sonetario para a mocidade

SONETO NO ALFABETO

Xoán Carlos Domínguez Alberte

Vigo: Galaxia, 2018, 62 páxinas

Non é este o lugar para unha panorámica sobre a sonetística na nosa lingua da que este libro herda o cultivo dunha estrutura que se adoita nomear como a arquitectura lírica perfecta. Xa desde os denominados Séculos Escuros, aos que os últimos estudos reivindican máis notoriedade, temos algúns sonetos marabillosos. De moita altura hainos tamén no Rexurdimento e sobrancean na época das Irmandades da Fala, de feito Gonzalo López Abente foi o autor do primeiro sonetario na nosa lingua, Do Outono (1924).

E xa nunca se deixaría de cultivar na nosa lingua. Son moitos os nosos sonetistas, moitos, na preguerra e na posguerra, tamén entre os poetas da emigración e do exilio republicano, e en todas as xeracións poéticas, con moita e notoria presenza na promoción dos oitenta. Até a autora a quen homenaxeamos nas Letras Galegas, Mª Victoria Moreno abre cun soneto e inclúe vinte e dous no libro póstumo Elexías de luz (2006), que compila toda a súa poesía en edición de Xabier Senín.

Será na década dos noventa cando a sonetística principie un certo declinio, mais aínda hai poetas que escriben sonetarios.

Esta feraz tradición na que se insire Soneto no alfabeto tamén ten algúns precedentes na nosa literatura infanto-xuvenil, poñamos por caso o póstumo Animal sen fel (1998), de Fiz Vergara Vilariño, constituído por vinte sonetos dedicados á súa cadeliña. Ou unha pedagóxica obra de Vicente Piñeiro González intitulada Sonetos á xeometría (1998). E tamén hai sonetos en Chove nos versos (2004) ou noutros libros do premiado Antonio García Teijeiro. Sen esquecermos, para rematar e novamente sen sermos exhaustivos, o espléndido Zoonetos (2017) de Antón Cortizas, protagonizado por animais.

Xoán Carlos Domínguez Alberte introduce este Soneto no alfabeto cun décalogo de «Intencións», como aquel coñecido poema de Manuel Antonio, que pretenden dar unha explicación precisa dos motivos que o levaron á elaboración deste sonetario e da que salientarei a sexta: «Tentáronse construír creacións que fosen válidas para a mocidade galega, quen é e debe ser protagonista da xeira de transmisión e universalización da nosa lingua».

E así achegámonos a vintedúas composicións que se presentan con cadansúa letra do alfabeto galego, do A até o Z. E en cada soneto esa grafía capital e o seu correspondente fonema serven para artellar continuadas aliteracións que propician unha forte musicalidade interna nos poemas, a xeito daquel fonosimbolismo que xa cultivou Rosalía de Castro: Non che teño medo moucho / moucho, non che teño medo. E que devén espléndido e fermoso en Uxío Novoneyra: O lobo! Os ollos o lombo do lobo! / Baixa o lobo polo ollo do bosco.

Pois velaquí un exemplo na poética de Domínguez Alberte: Zoa a uz na campaza / e acende luz na cabeza / en forza de natureza / que en moza ou mozo naza.

Repeticións, estruturas paralelísticas bimembres, anáforas, paranomasias… son diferentes recursos que redundan nesa musicalidade dos versos, que malia seren sonetos ás veces convidan a algo tan contemporáneo coma “rapear”.

Do punto de vista formal todos os sonetos procuran o metro máis clásico (hendecasílabo) e alternan estrofas en cuartetos ou serventesios cos tercetos, agás na nada doada composición dos textos X e Z, nos que se opta por sonetos de arte menor en octosílabos, nos que bota man das cuartetas e das redondillas. De quitado dalgún verso un pouco rengo, hai destreza e dominio da versificación.

E desde o punto de vista temático está a presenza xeórxica dos elementos da natureza, as aves, as herbas (que son namoradeiras case sempre), a república do mar…

Está o tempus fugit, que lembra o paraíso da infancia e os brinquedos, as fragrancias todas do mundo labrego, o pan de centeo, mais tamén o mundo dos soños, os seres míticos, as fadas…

Está o lirismo intimista, o sentimentalismo, e como non o amor, mais tamén hai lugar para a ética e os principios…

Está a reivindicación da nosa lingua “meiga”, mais tamén “lingua viva en labarada / luminosa e cálida coma o sol”.

Está o proceso da propia escrita (“Escribo, leo e releo palabras / e estouche facendo un diario / en que ti imaxinación abras / ao chou en follas leves de dicionario”), sempre desde a liberdade pois nunca pode haber ideas prohibidas…

E está a metaliteratura, coma nesa botella verde que lembra aquela «Botella ao mar» que cantou Mario Benedetti ou aquela colección de poesía que inventou o noso Arturo Cuadrado.

O contido sempre en función do continente, mais sen hermetismos, con abonda transparencia para que se poida producir ese case sempre difícil, ás veces imposible, punto de encontro entre a mocidade e a poesía. Nos versos de Xoán Carlos Domínguez Alberte hai sobradas intencións de provocar ese estado de ánimo propicio para o achado e a descuberta.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

No III Encontro «Filosofía para veraneantes» da Universidade Cromática das Virtudes de Corcubión


A redacción de QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, dá testemuña hoxe da nosa presenza, convidado por Miguel Vázquez Freire, o pasado venres 3 de agosto na xornada de clausura do III Encontro «Filosofía para veraneantes», organizado pola Universidade Cromática das Virtudes de Corcubión, partillando unha palestra co fotógrafo Manuel Sendón e a pensadora María Bella Buschmann. Deseguida reproduzo a nova publicada, que tamén se pode ler nesta ligazón, así como unha síntese da miña intervención neste foro de pensamento.

«Corcubión, ou a illa paradisíaca de veraneo onde desconectar sumerxíndose na arte de pensar»

“Veranear” , segundo a RAE (Diccionario da Real Academia Española) é pasar as vacacións de verán nun lugar distinto ao que se reside normalmente. Por terceiro ano consecutivo, os comprometidos membros da Universidade Cromática das Virtudes de Corcubión, converteron a Capela do Pilar nese sitio distinto onde pasar un verán atípico. A capela foi illa de veraneo paradisíaca, onde, durante cinco días, unhas cento cincuenta persoas gozaron sumerxíndose na arte do pensar e chapuzando no intercambio de ideas.

A primeira de agosto foi, no centro da vila, unha semana de filosofía para veraneantes constructiva, con récord de participantes activos, creativos e entregados ao debate suxerente.

A Cromática, un verán máis, logrou cambiar o foco, abrir o abano de opcións, xerar perspectiva e contaxiar de reflexións a eses que buscan desconectar en vacacións, sexa veraneante chegado de fóra ou veraneante do lugar porque veraneante é, en esencia, quen, no verán, goza do tempo libre, na casa ou fóra. Iso tanto ten, a cuestión é querer, atreverse a cuestionar todo o que nos rodea, atreverse a escoitar voces novas, novas perspectivas.

A das Virtudes de Corcubión é a Universidade virtuosa que, comezando agosto, o mes da desconexión por excelencia, do pasotismo, da horizontalidade permanente en toallas globalizadas, logra precisamente iso que todos buscan en vacacións, a evasión. Evasión crítica neste caso, constructiva e compartida.

A oferta de lecer crítico todo incluído que ofreceu este ano a Cromática gardaba para a última sesión o prato forte. O venres 3 de agosto, María Bella, Miro Villar e Manuel Sendón sentaron na mesma mesa, con luz baixa, indirecta, que enriquece o exposto e facilita a participación de quen se deixa transportar a espazos íntimos e suxerentes.
Bella, Villar e Sendón foron crebeiros de excepción, os “magos entre mareas”, como definiu María, doutora en Coñecemento Curatorial, a quen busca obxectos na costa, a quen espera, ilusionado, que a marea deixe, despois do caos, unha ferramenta de construcción que convirta un obxecto destinado ao esquecemento, nun tesouro particular. Crebas en poesía, en foto e de palabra. A crebeira como unha nova resistencia, como potencialidade, xeradora de perspectiva alternativa ao poder establecido, ao globalizado.

Compartindo os tempos, Bella, Villar e Sendón mostraron, recitaron e debateron sobre como o das crebas é unha historia que trascende aos obxectos recollidos, que condiciona á sociedade costeira, que a diferencia e a enriquece. A proxección de fotografías de Sendón, de obxectos sinxelos pousados polo mar na Praia do Rostro, converteron a Capela do Pilar no km cero das crebeiras, no punto de inicio dunha reflexión colectiva que, coa constante participación dos asistentes, logrou dar tantas interpretacións ao concepto de creba que, ao final, o auditorio enteiro confesou sentirse crebeiro, cada un coa súa busca particular, coa súa interpretación persoal, con motivacións diferentes pero todos, demostrando a tese de Sendón, de que as historias fascinantes das crebas van máis aló dos obxectos mesmos, que as historias fascinantes da Costa da Morte son moitas, si, historias que falan, en esencia, das súas xentes, de xentes dispostas a veranear, como a crebeira, camiñando entre mareas e penedos na procura de novas interpretacións do que nos rodea, filosofando sobre o que somos, o que queremos ser e o que nos deixan ser. A necesidade dunha elecciónde vida crítica estivo en cuestión toda a semana no ciclo de charlas filosóficas na Capela do Pilar.

A Universidade Cromática, da man de Bella, Villar e Sendón deron mostra da importancia do poder do colaborativo, do desinteresado, da xenerosidade, da reflexión, do compromiso, do debate, da potencialidade real dunha sociedade comprometida, unha sociedade disposta a dignificar o papel da crebeira, da creba, dun obxecto material destinado ao lixo. O poder da mente de quena topa valor nun pezado de madeira, nun anaco de plástico masticado polo temporal e escupido nunha costa castigada, obrigada, hai anos, a mercadear e case que traficar con determinados obxectos que aparecían nas praias. Bella, Villar e Sendón deron coa esencia do crebeiro que todos levamos dentro.

Unha queimada en feminino plural

A Cromática reivindica o poder do feminino, chama a atención sobre o patriarcado. Durante toda a semana, o tema de xénero estivo moi presente en todas as charlas, nos ponentes e nos que, desde o público, participaban e enriquecían o debate.

A filosofía para veraneantes inclúe cambiar os ingredientes, buscar novas receitas de vida, de pensamento, suxerir sobre un novo xeito de facer as cousas, superar o establecido. Como mostra, unha queimada en feminino do plural. A Capela do Pilar, o venres 3 de agosto, foi escenario dun fito inédito, un conxuro innovador, reivindicativo e atrevido, no que partes como “barriga inútil de muller solteira” ou “pecadora língua de mala muller casada cun home vello” desapareceron do recital e deron paso a enunciados igualitarios, onde o papel da muller queda dignificado. Carmen Redonda, con ampla experiencia na elaboración de queimadas, puxo os ingredientes, as medidas e marcou os tempos de preparación e recitou os versos novos que antes modificaran ela e o resto de membros da Cromática.

O caldo de herbas foi un éxito, as xornadas tamén. En Corcubión, un verán máis, coa implicación e o compromiso, entre outros de Miguel Vázquez Freire, a Universidade Cromática das Virtudes deixa clara mostra de que outro xeito de facer as cousas é posible.»

A miña intervención consistiu na lectura contextualizada de cinco poemas: «As portas», «O mar (I)», «O mar (II)», «Misión pedagóxica» e «As sabas a clareo», todos eles do libro As crebas (A Coruña: Espiral Maior, 2011. XIII Premio de Poesía Concello de Carral), que precisamente leva como portada unha das imaxes proxectadas e comentadas por Manuel Sendón no acto.

Para completar esta anotación engado o primeiro dos poemas.

As portas

Son estrañas as portas.

Sempre aí, sempre quedas.

Unhas veces a ollaren para ti divertidas, a riren de alegría tal pallasos do circo en tardes de xirafas e un tigre triste e vello; outras veces a estaren caladas, pensativas, lembrando os agarimos que a última das mans deixou no seu manubrio.

Son estrañas as portas, que unhas veces din todo e nada a penas noutras, que moitas veces se abren para acollerte ledas e algunhas van e pechan coma ourizos de mar, mais nunca viras portas tan desconsoladoras como as que doen moito ao pechar para sempre.

E aquela tiña un rostro de casa antiga e triste que soubeches que nunca volvería a abrirse.


Publicado en Arte, Encontros, Ensaio, Estudos literarios, Exposicións, Fotografía, Historia, Lendas e mitos, Poesía | Deixa un comentario

A Xanela. Suplemento cultural de «Betanzos y su Comarca». Edición facsímil (Xuño 1994-Maio 1995)

A A. C. Eira Vella de Betanzos, que edita A Xanela. Revista cultural das Mariñas, vén de recuperar en formato orixinal en papel, aínda que un chisco reducido, a histórica primeira etapa da publicación, daquela coa cabeceira A Xanela. Suplemento cultural de «Betanzos y su Comarca». Edición facsímil (Xuño 1994-Maio 1995), que desta volta recibiu unha axuda da Área de Cultura da Deputación da Coruña para a súa edición.

En xullo de 1997 viu a luz o segundo volume II. Publicacións periódicas do proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra, no que fun colaborador como bolseiro de investigación e nesa altura traballei nas fichas dese tomo e tamén do III. Obras (2000).

Da miña autoría é a ficha sobre A Xanela, que chegaba até o número 2 da segunda etapa (que resistiu contra vento e maré e xa vai polo nº 41, converténdose nunha das revistas culturais máis lónxevas do País). Deseguida recupero a primeira parte daquela ficha, onde se fai referencia á etapa histórica da que o noso caro amigo o historiador Xesús Torres Regueiro nos agasallou cun exemplar. Velaquí.

XANELA, A

“Revista cultural das Mariñas” é o subtítulo desta publicación que aínda edita hoxe a asociación cultural Eira Vella de Betanzos. Principiou sendo un suplemento cultural, co mesmo nome, nas páxinas do periódico mensual Betanzos y su comarca. Esta primeira etapa tivo o seu primeiro núemro en xuño de 1994 e o 12, de maio de 1995. foi o último. Daquela tiraba catro páxinas, nas que tiveron acollida a creación literaria, a lembranza dos nosos escritores, a historia da nosa prensa, o patrimonio artístico, as priemiras letras de nenas e mozos, a música e as novas culturais da comarca. A experiencia truncouse por motivos alleos á asociación cultural Eira Vella. No que atinxe á nosa literatura, o suplemento cultural tiña unha importante sección intitulada “Escritores das Mariñas” na que o seu autor Xesús Torres Regueiro realizou glosas e breves biobibliografías de escritores como O Marqués de Figueroa, Manuel Lugrís Freire, Calviño de Castro, Xosé Ares, Salvador Golpe, Ramón Suárez Picallo, Ricardo Flores, Fernando García Acuña, Johán Vicente Viqueira e Florencio Vaamonde Lores. Ademais, a revista ocupouse no Día das Letras Galegas da obra de Seoane, con especial énfase na súa relación con Betanzos, e da de Rafael Dieste. No ámbito da creación, rexistramos poemas de Xurxo Nieves, Miro Villar, Emma Couceiro e Xabier López, así como catro panxoliñas de Nadal de Vicente Risco, Fermín Bouza-Brey, Manuel María e Juan Ponte Blanco. Un conto de Reis de Rafael Dieste e un relato do portugués Montezuma de Carvalho son os únicos testemuños narrativos. Polo demais, completan o contido da revista na súa primeira época unha conversa con Cebreiro, un artigo sobre o centenario deVeiga Roel, a sección “Escritores do mundo” de Xulio Cuns e as reseñas de libros e doutras publicacións.
(…)

A ficha continuaba coa segunda época, xa como A Xanela. Revista cultural das Mariñas. A edición facsímil da primeira etapa incorpora un «Limiar», sen asinar mais da autoría de Xesús Torres Regueiro, que fai un exhaustivo percorrido polas páxinas publicadas que vai alén do resumo da nosa anotación e uns «Índice de autores» e «Índice de contidos», de moita utilidade práctica, o primeiro na orde alfabética e o segundo porque fai unha cumprida listaxe de cada número.

Como poeta tamén participei naquela etapa, en concreto no nº 5, Outubro 1994, publiquei dous poemas do libro Abecedario da desolación, daquela inédito e que viña de ser finalista no xa desaparecido premio de poesía Martín Códax. Tres a nos despois publicouse o libro Abecedario da desolación (Espiral Maior, 1997. Premio Tívoli-Europa en 1998), que hai agora vinte anos foi recoñecido internacionalmente en Italia.

Estes eran os dous poemas publicados na revista betanceira A Xanela.

Tenho os olhos fechados de abertos de ternura.

António RAMOS ROSA.

XIX

teño os ollos pechados de abertos de tenrura
e dun amor de zume de flores e de abellas,
de meles e de labios, de xineceos de auga,
de lúbricos carpelos, de linguas de saliva,
de corpos de mareas das noites e dos días.

teño os ollos pechados de abertos de tenrura
pero este amor é soño de nada, que se espreme
no zume de laranxas dunha mañá calquera
mentres as flores murchan, esquecín deitar auga
nos xineceos secos desta veloz cidade.

teño os ollos pechados de abertos de tenrura
do mel que pousou a modo no vaso dos meus labios
e no café con leite dos meus amores breves
cos titulares frescos do xornal, mañanciña
lúbrica de chuvascos, de carpelos paraugas.

teño os ollos pechados de abertos de tenrura
de corpos que se cruzan sen rozar no desexo,
de mareas humanas que soben e que baixan,
de noites nas legañas, de semáforos verdes
na precipitación dos días da semana.

teño os ollos pechados de abertos de tenrura
pero nego o lirismo dun libro de neruda
ou dun cantar de cego, teño lixo nos ollos,
un corazón de laca, gomina nas palabras,
mírome nun espello no que están case todos.

*

Ni al mar, ni al cos ni al cel no hi ha camins
que ens recordin l’amor que hi hem deixat:
cal inventar un poema cada tarda
per retenir els colors que hem oblidat.

Olga XIRINACS.

XXIV

podo coñecer fácil a perfección da letra
ben garabateada no brancor e o silencio
do papel e da noite, caligrafía usada
e desgastada adrede para amarte de modo
despacioso nos textos, como única maneira

que teño polo de hoxe de posuirte e serche
grato e escribir pingas de amor nas túas formas.
podo coñecer fácil a perfección do verso
máis puro e traballado nas páxinas dunha ocre
ausencia reflectida, convoco deste xeito

a beleza do corpo no pulmón das palabras
que recito nas prazas e alamedas, nas salas,
nos cafés, nos teatros, lugares onde atopo
sempre a túa cadeira que me escoita, vacío
o respaldo, frialdade que aínda proporciona

máis frío nas estrofas do libro e na cabeza
despistada dun home que se pregunta o senso
de ler a intimidade de corazón e sabas.
podo coñecer fácil a perfección da escrita,
a exactitude no uso das palabras gastadas

pola literatura de centos de escritores
que xa cantaron versos de amor e desamor
pero nada no mundo retrata nos meus ollos
o sensitivo goce da harmonía dos breves
momentos onde tremo coa túa inmensidade.

Publicado en Arte, Banda deseñada, Biografía, Contos, Efemérides, Ensaio, Entrevistas, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Infantil, Lingua, Memoria Literaria, Narrativa, Poesía, Presentacións, Xornalismo | Deixa un comentario

Poema (XCVI): «San Andrés de Teixido», de Vicenç Llorca


(Vicenç Llorca recita catro poemas do seu libro Cel subtil)

Á poesía de Vicenç Llorca, coma a outras voces da poesía actual en catalá, tamén cheguei, máis unha vez, da man sempre impagable xenerosidade do amigo Xesús González Gómez, que vén de me agasallar co libro Cel subtil (Barcelona: Edicions de la Magrana, 1999) e do que xa falaba brevemente no seu artigo «As indixestas cartas de amor entre María Casares e Albert Camus», que se publicou o pasado mes de abril na revista dixital BiosBardia, e do que rescato este parágrafo:

Cel subtil, de Vicenç Llorca –aparecido en 1999–, autor do que en galego está traducido o seu libro de ensaio O entusiasmo reflexivo, publicado en 1996 por Espiral Maior. Non é que este libro de poemas, segundo o meu parecer, sexa unha marabilla, pero nel atopo este poema:

San Andrés de Teixido

Travesses tots els arcs:
iris dels ulls,
iris dels temples.
I et demanes damunt el pla
com ets dins les esferes:
l’aigua suspesa,
la neu de sal,
el camí tallat per la mar.
No sempre t’és permès
el secret circular de l’atmosfera.
I surts del temple,
i surts de l’ull.
Travesses l’iris de la ment.
Paraula que s’arqueja.

Xesús González Gómez renunciaba a facer unha versión galega, estimando que é de doada comprensión, mais velaquí vai a miña:

San Andrés de Teixido

Atravesas todos os arcos:
iris dos ollos,
iris dos templos.
E pregúntaste sobre o plano
como es dentro das esferas:
a auga suspensa,
a neve de sal,
o camiño cortado polo mar.
Non che é sempre permitido
o segredo circular da atmosfera.
E saes do templo,
e saes do ollo.
Atravesas o iris da mente.
Palabra que arquexa.

Publicado en Lendas e mitos, Poesía, Roteiros, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Adeus ao poeta Lois Antón (Escudeiros, Ramirás, 1931 – 2018)


(Portada do volume de homenaxe Voz da terra, arela do pobo)

Os últimos días de xullo están a ser días ben tristes para a poesía ourensá (e galega), se hai escasas dúas semanas nos deixou o poeta masidao Víctor Campio Pereira, o pasado sábado día 28 de xullo finaba o poeta e militante nacionalista Lois Antón (Escudeiros, Ramirás, 1931 – 2018) e a nova do seu pasamento chegounos coa publicación no dixital Sermos Galiza do artigo «Morre Lois Antón, poeta popular», dispoñible nesta ligazón, un obituario da autoría do noso común amigo, tamén poeta e tamén nacionalista, Xoán Carlos Domínguez Alberte, cuxo primeiro parágrafo dita así:

«Nado en Escudeiros en 193, labrego, autodidacta, emigrante en Holanda, poeta popular, decote comprometido coa causa da poboación traballadora. Dende agora fica, inmorrente, a súa palabra, a escrita da súa obra. A súa influencia excede amplamente o seu eido vital. Días da Patria Galega e outros moitos actos de celebración da nosa cultura, de vindicación da nosa lingua non foron alleos, xa non só á súa presenza, senón á súa verba viva por toda a nación. Expandida en ceiba labarada no verbo inflamante dos seus versos.»

E xa logo facer unha breve análise da súa obra literaria e das outras facetas da súa vida.

Tamén o crítico e escritor vigués Ramón Nicolás, con casa de seu tamén en Escudeiros (Ramirás) escribía onte mesmo outra sentida necrolóxica na súa bitácora Caderno da crítica, intitulada «Na morte do poeta Lois Antón», dispoñible na ligazón, na que alén doutras consideracións sinala:

«Nas páxinas que deixou escritas como Pequeno poemario para xente pequena, A máis fermosa roseira, Aos bos e xenerosos, Vellos e novos cantares e mesmo nunha edición da súa obra dramática publicada baixo o título de Lembranzas dun tempo esquecido -moitos deles feliz realidade grazas á teimosía de Xoán Carlos Domínguez Alberte, quen tamén coordinou o libro de homenaxe Voz da terra, arela do pobo– transloce sempre a ferreña vontade de transmitir a memoria colectiva, mais tamén a individual e a que falaba da propia experiencia. Lois Antón sabía quen era, sabía quen eramos e cara a onde debiamos camiñar; sabía que o futuro repousaba na infancia e nunha sociedade que crese máis en si mesma e nas súas propias posibilidades.»

Tanto Xoán Carlos Domínguez Alberte coma Ramón Nicolás fan referencia nos seus artigos ao volume Voz da terra, arela de pobo. Letras para o Lois Antón: recoñecemento a un nacionalista galego de base, editado pola Asociación Cultura e Xuvenil de Ramirás, que coordinou o primeiro por volta de 2009 cando o BNG de Ramirás e Celanova lle tributou unha homenaxe.

No volume colectivo, con ilustracións en acrílico e papel de Mané Boán, e logo do Limiar da autoría de Xoán Carlos Domínguez Alberte e dun texto de autorecoñecemento do propio Lois Antón Pérez Pérez intitulado «No documento de identidade e no pasaporte Luis Antonio», veñen unha colectánea de textos de diversa xinea, memorialísticos, políticos, narrativos ou poéticos na súa homenaxe. Velaí: «Vontade de nación para autogobernarse», de Anxo M. Quintana González; «Vinte anos de nacionalismo no concello de Ramirás», de Xosé Manuel Méndez Gayo; «Lois Antón e o valo do exemplo na política nacionalista “provincial” na Galiza», de Alfonso Grande Pérez; «Lois Antón: poeta do pobo, defensor da nosa lingua», de Xosé Manuel Pérez Bouza; «A militancia como factor decisivo no avance do nacionalismo», de Alberte Ansede Estraviz; «O nacionalismo galego como esperanza de futuro», de Alfredo Suárez Canal; «No tempo aquil…», de Carlos Pereira Pérez; «Unha mirada nova», de Uxía Vázquez Rodríguez; «Brindis para o Lois Antón, compañeiro poeta», de Xosé Manuel Beiras Torrado; «A Terra misteriosa desvelada», de Francisco Rodríguez Sánchez; «Reconstruír a identidade. Reconstruír a nación», de Bieito Alonso Fernández; «O silencio das palabras», de Susa Blanco Montecelos; «Un home a facer terra», de Marica Campo; «O fistor de Ramirás», de Delfín Caseiro Nogueiras; «Aurora borela», de Xoán Carlos Domínguez Alberte; «Suite paisaxe», de Bieito Iglesias; «Lois Antón: epifanía da cultura popular. Un fistor que atopa a súa voz», de Ramón Nicolás Rodríguez; «Patria primeira», de Baldo Ramos; «Soneto da causa derradeira», de Xurxo Sierra Veloso e «(Sen título)», da miña autoría e que pecha o volume.

Para esta homenaxe, a solicitude do caro amigo Xoán Carlos Domínguez Alberte, fíxenlles chegar dous haikus do meu libro daquela inédito e aínda a se escribir Breizh (Noia. Toxosoutos, 2012), intitulados «Max Jacob. Autoportrait, 1938» e «Diwan», aos que lle engadín unha dedicatoria. Velaquí aquela humilde homenaxe. E que a Terra desta nación milenaria lle sexa leve ao poeta Lois Antón!

Con Lois Antón Pérez
e coas arelas do antifascismo e da independencia dos pobos,

Con Lois Antón Pérez
e coas linguas e as voces das Nacións sen Estado.

I
MAX JACOB. Autoportrait, 1938

De profecías
endúrecese o rostro.
Drancy e Auschwitz.

II
DIWAN

Golpes de mar
erosionan a lingua,
nas gorxas mor.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Memoria Literaria, Obituarios, Poesía | Deixa un comentario

Adeus ao poeta masidao Víctor Campio Pereira


(Víctor Campio Pereira debuxado por Marcos de Abeleda no ano 1983 e portada da súa Poesía reunida)

A triste nova do pasamento no día de hoxe do poeta masidao Víctor Campio Pereira, que o pasado día 15 de xullo fixo os seus noventa anos, chéganos grazas a un chío na conta de twitter de Anxo Lorenzo, Secretario Xeral de Cultura da Xunta de Galicia.

Que a Terra desta nación milenaria lle sexa leve ao caro Víctor Campio Pereira!

Na Ínsua dos Poetas e dos Artistas, cuxa Fundación preside o poeta Luís G. Tosar, e onde este sábado a «Festa da Palabra» ía renderlle unha homenaxe, teño partillado anos atrás varias lecturas poéticas con Víctor Campio Pereira e podo testemuñar a humildade da súa persoa e a calidade da súa poesía. Contra o final de 2008 o Pen Clube de Galicia publicou na súa colección «Arte de Trobar» o volume O aire, a luz e o canto. Poesía reunida 1987–2006, do que fixen unha recensión para Grial, 181 (2009).

Principiei por salientar certa imprecisión no subtítulo Poesía reunida (1987-2006), pois aínda que o primeiro libro é unha edición de autor de 1987, a maioría dos poemas foron escritos nas décadas 50 e 60, como anota o editor literario, o poeta e profesor Manuel Outeiriño. De O ar que nos leva (1987) salientan as imaxes existenciais e a temática memorialística. Por esa voz (s. d.) recolle 18 composicións dispersas de diferentes períodos. Perdida luz (2000) confirma o feitío clásico de Campio con notoria presenza da paisaxe e de versos relixiosos. En Exilio digno (2006) os “Sonetos da memoria” retoman o seu estro civil ao seren escritos para homenaxear os republicanos fusilados no Furriolo.

A recensión completa, que reproduzo deseguida, está recollida en poesiagalega.org

1 | Por referencia a esta publicación electrónica* Villar, Miro (2011 [2009]). “Unha poética heraclitiana”. Grial: 181, 110- 111. reedición en poesiagalega.org. Arquivo de poéticas contemporáneas na cultura.
2 | Por referencia á publicación orixinal Villar, Miro (2009). “Unha poética heraclitiana”. Grial: 181, 110-111.

Unha poética heraclitiana

O AIRE, A LUZ E O CANTO. Poesía reunida 1987–2006

Víctor Campio Pereira

Vigo: Pen Club de Galicia / Caixanova, 2008, 246 páxinas

Estamos perante un volume compilativo, que xunta toda a poesía galega completa do ourensán Víctor Campio Pereira (Garabás, Maside, 1928) baixo o epígrafe O aire, a luz e o canto. Poesía reunida 1987–2006, malia certa imprecisión no subtítulo, pois aínda que o primeiro dos libros de poemas na nosa lingua foi publicado en 1987 en Ourense, en edición de autor, o certo é que a maioría dos poemas desa opera prima foron escritos nas décadas dos 50 e 60, tal e como informa o editor en nota a rodapé. Daquela, este tomo xuntaría non as dúas décadas que van de 1987–2006, senón tamén a poesía do autor no último medio século, con afán totalizador.

A edición foi preparada por outro poeta ourensán, Manuel Outeiriño, quen ademais asina as doce páxinas do Limiar «Víctor, a luz e o canto», preñadas de sabia erudición, aínda que na nosa opinión emparenta a palabra de Campio con poéticas que lle son moi afastadas. Por parte, unha delas, moi apegada á biografía do poeta antologado, revélase como fundamental, é a voz franciscana do rianxeiro Faustino Rey Romero a quen coñeceu no seminario menor de Ourense o co que partillou lecturas como a de Curros. Outeiriño desvela os trazos biográficos de Campio que máis inflúen na súa poesía e fai un repaso por toda a súa produción, mesmo aquela escrita en castelán, alén de significar unha serie de poemas que considera ineludibles.

Moito máis ditirámbicas e entusiastas son as palabras do profesor Alonso Montero nas sete páxinas do epílogo, nas que coincide con Outeiriño á hora de gabar o soneto «Se chego ao solpor…». Alén diso, céntrase máis na vea civil da súa poesía, ao tempo que cualifica a Campio como un poeta puro e eleva a súa voz como imprescindible, malia recoñecer que se trata dun autor case descoñecido e, daquela, con escasa trascendencia pública, algo que viría a corrixir en parte este volume.

O ar que nos leva (1987) é o título do primeiro libro que aquí se compila, como xa se dixo foi publicado en edición de autor, o que reforza esa idea de marxinalidade á que fan referencia prologuista e epiloguista. Son 42 textos polimétricos, que inclúen un poema Prólogo e outro Epílogo e que se estruturan en catro partes: «Este ar que nos leva», «Palabra amante», «Calada morte» e «No mar levado». Todas catro teñen en común a preferencia polas imaxes e metáforas propias do existencialismo e, a pesar da aparente dispersión de asuntos e temas, tamén concordan na presenza dos fragmentos da memoria.

A primeira parte ábrese con ese soneto antolóxico «Se chego ao solpor…», que resume a intencionalidade de render contas co pasado. Alén dos versos existenciais que lle dan título a esta parte, tamén se rastrexan as pegadas dos devanceiros (como no magnífico «Antigo pobo meu»), a memoria dos obxectos, nunha sorte de etnografismo (como en «Perdémonos»), que acompaña a recordación dos afectos. Canda eles, poemas como «Forca alzada», no que se fala dos fuxidos polo monte, ou «Luz acoitelada», que agacha unha denuncia da represión franquista con palabras veladas e que naceu da paráfrase dun versos de Xosé Conde, o poeta de Barbantes exiliado na Arxentina. Tamén se parafrasea a Manuel Antonio no poema «Roubáronnos», aínda que sen mención explícita, ou aparece a mitoloxía clásica como o Polifemo de «Estou aquí».

Na segunda parte amplifícanse as voces dos devanceiros, que pairan sobre varios poemas, con especial tratamento da figura da Nai e da memoria do Pai, pois Campio foi desde moi cedo orfo de pai. Trátase da parte máis elexíaca do libro e na que a señardade non abandona ningún dos textos. Na terceira parte, alén do poema introdutorio, tan só outro, «Pranto», un longo texto de homenaxe ao citado Faustino Rei Romero e no que tamén se convocan Rosalía, Curros e Pondal.

E na última parte asombra a forte presenza do mar, salientando os poemas «A caída», que narra a épica mariñeira, e «Deus», que retrata a dor e o loito da morte no mar. Unha xeira de preguntas e respostas de xorne existencial dan cabo a este primeiro libro.

Por esa voz (sen data), recolle 18 composicións de diferentes períodos publicadas en libros colectivos e revistas. Da diversidade dá fe o feito de que o excelente soneto «Defensa do trigo» sexa a tradución do castelán «Soy contigo», que Campio escribiu en homenaxe ao poeta paraguaio Elvio Romero (1926–2004), militante comunista do PCP que vivíu moitos anos exiliado.

Sonetos a Rosalía, a Curros, a Otero Pedrayo, ao pintor Marcos de Abeleda, ao profesor Alonso Montero, ao escultor en barro Arturo Baltar, completan esta parte xunto con «Náufrago» e «Ese neno», dous brillantes sonetos sobre a morte da inocencia da infancia, o segundo parafraseando ao poeta berciano Antonio Pereira. Tamén salientan o soneto, con estrambote, «Labregos», adicado a Outeiriño, que é un canto aos traballadores da terra, e de novo o relembro do «Pai», primeiro nun dos poucos textos desta parte que non é soneto e finalmente no diálogo que se establece en «Ó pé do teu silencio», unha composición en seis sonetos de moita altura e de enorme carga emotiva. Algo que tamén está moi presente en «Ámparome no soño», que canta a perda da súa compañeira Isabel Nolasco.

Perdida luz (2000), foi editado por Follas Novas na colección «Libros da frouma», ao coidado de Teresa Monteagudo e Luís Alonso Girgado, e daquela incluía moitos dos poemas do primeiro libro. Canda eles, 22 novas composicións, nas que alén dos sonetos habituais, atopamos décimas (composición pouco presente na poesía galega moderna), dísticos en alexandrinos ou tercetos encadeados, que confirman o feitío clásico de Campio á hora de escribir os seus versos.

Xunto a temas xa debullados con anterioridade cómpre mencionar agora a presenza da paisaxe, do monte do San Trocado, no Ribeiro, ou do Casal de Soirexe, a paráfrase lorquiana en «O poeta baila coa lúa», os dous sonetos «A Blanco Amor. No seu pasamento», outro adicado a Laxeiro, o soneto «Portugal», que cita a António Nobre, ou o «Tríptico ourensán». Porén, sen dúbida o mellor poema desta obra é «Regreso a Ipalán», un longo texto polimétrico que canta as terras canarias de La Gomera e que nos fai lembrar poéticas como a de Avilés de Taramancos. Tamén neste libro sorprende a importante presenza de textos relixiosos.

Por último, o volume péchase con Exilio digno (2006), parcialmente inédito, no que os «Sonetos da memoria» retoman a poética máis civil e comprometida do autor e que foron escritos para homenaxear aos republicanos fusilados no alto do Furriolo. «Cantor da luz», que evoca a Avilés de Taramancos, «Trala porta do enigma», que o fai con Antón Tovar, ou «Primeira vista», de novo Lorca, serven para recoñecer poetas que exerceron o seu maxisterio sobre Campio. Máis sorprendente é a velada alusión a Rimbaud e o seu «Je est un autre» que atopamos no poema «Solidariedade».

E tampouco pode pasar desapercibido o poema final do volume «Pido un exilio digno», un testamento poético do propio Víctor Campio Pereira. Até aquí as experiencias plasmadas son as do autor, mais malia facer da propia vida unha pulsión lírica nunca se sitúa como personaxe central e protagónico, outro testemuño máis da humildade que o caracteriza como persoa e como Poeta, que o é.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Memoria Literaria, Obituarios, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Na escolma de Vicente Araguas (editor literario), La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea

O Grupo Editorial Sial Pigmalión, que dirixe o poeta Basilio Rodríguez Cañada, vén de publicar este mes de xullo a escolma La lluvia en el mar. Una antología de poesía gallega contemporánea, baixo a responsabilidade do poeta Vicente Araguas (editor literario). A devandita obra, en edición bilingüe galego / castelán, compila poemas 26 autoras e autores da nosa poesía das últimas décadas.

No seu prólogo, intitulado tamén «La lluvia en el mar (una antología», Vicente Araguas salienta, entre outros varios aspectos, o seguinte:

«Exactamente, «una antología», así, con el artículo indeterminado, tan anglosajón, por otra parte, indicando que esta no es «la antología», pero tampoco «antología», así, sin determinante, «de la poesía gallega de hoy». Mi selección es tan mía que la defendería hasta la última gota del cáliz poético.

En La lluvia en el mar el lector encontrará al lado de nombres muy familiares para quien sigue el devenir literario gallego, otros que raras veces aparecen en los florilegios «ad usum». Pero en mi opinión la poesía gallega, tan amplia, tan vigorosa, no puede —¡no debe!— caer en el sota, caballo y rey consabidos. Por eso mi estrategia como antólogo ha consistido, también, en echar mano de gente que raras veces aparece en las muestras con pretensiones canonizadoras, abundantes como las setas luego de la lluvia, que al caer en el mar prácticamente no resuena sino con esa estética silenciosa que podría tener mucho de ética.

Sesenta años separan a Luz Pozo Garza, la «prima donna» de la poesía gallega, y a Antía Otero, la más joven de nuestros antologados. Cuatro generaciones históricas, pero un concepto de la belleza similar. Un sentimiento radical que empieza a serlo desde la opción idiomática de las dos. Y es que escribir en gallego sigue siendo un paso más allá, con todo lo que ello implica.26 poetas. Una cifra que ofrece un surtido amplio que ilustra y entretiene. Aquí hay acopio sentimental, poética de la experiencia, irracionalismo, culturalismo (con cultura, ojo), línea clara, dolor, ironía, sarcasmo incluso, vuelta de hoja y —también— un cierto sentido del humor que no le sienta mal a ese incierto oficio de vivir que llamamos poesía.»

E deseguida veñen en orde cronolóxica unha pequena mostra de cada poeta, introducida por unha Auto-Poética e xa no remate da colectánea na «Nómina de poetas» incorpora unha brevísima biobibliografía de cada autor ou autora, que son:

Luz Pozo Garza (Ribadeo, 1922); Xosé Luís Franco Grande (Tebra, Tomiño, 1936); Manuel Vilanova (Barbantes, 1944); Antonio Domínguez Rey (Burés, Rianxo, 1945); Luz Pichel (Alén, Lalín, 1947); Xosé María Álvarez Cáccamo (Vigo, 1950); Cesáreo Sánchez (Dadín, O Irixo, 1951); Xulio López Valcárcel (Lugo, 1953); Chus Pato (Ourense, 1955); Manuel Pereira Valcárcel (Ouzande, A Estrada, 1955); Alfonso Armada (Vigo, 1958); Manuel Forcadela (Forcadela, Tomiño, 1958); Miguel Anxo Fernán-Vello (Cospeito, 1958); Medos Romero (As Pontes, 1959); Román Raña (Vigo, 1960); Fátima Rodríguez (Pontedeume, 1961); Eva Veiga (Ombre, Pontedeume, 1961); Fran Alonso (Vigo, 1963); Branca Vilela (Fisterra, 1964); Miro Villar (Cee, 1965); Estíbaliz Espinosa (A Coruña, 1974); Rafael Yáñez (Vilalba, 1979); María Lado (Cee, 1979); Dores Tembrás (Bergondiño, 1979); Diana Varela Puñal (Corme, 1981) e, por último, Antía Otero (A Estrada, 1982).

Da miña autoría a escolla recolle nove poemas. De primeiras o soneto que se inicia co verso «Foi nas Illas Lobeiras co mar por testemuña», do libro Ausencias pretéritas (A Coruña: Espiral Maior, 1992) e que foi musicado nesta versión por Nacho Mora; o poema tamén sen título que leva como verso inicial «o mar, ben coñecido, non oculta segredos», do Abecedario da desolación (A Coruña: Espiral Maior, 1997. Premio Tívoli-Europa en 1997-1998); os poemas «A tempestade» e «O mar (I)» do libro As crebas (A Coruña: Espiral Maior, 2011. XIII Premio de Poesía Concello de Carral) e, finalmente, cinco haikus de Breizh (Noia. Toxosoutos, 2012), intitulados «Pont-Aven (1886-1894)»; « Pont-Aven (2007)»; «Max Jacob. Autoportrait, 1938»; «Les amours jaunes» e «Robert Surcouf».

Para completar esta anotación engado este último texto na súa versión orixinal e na tradución castelá, tal e como figura na antoloxía.

A tempestade

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses até o final da terra porque aquí están as portas do inferno, nesta charca ábrese o labirinto que leva inexorable deica a profundidade, ese abismo da culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibiu calmo nas mareas diuturnas do acolledor setembro.

Naceu A tempestade de William Shakespeare en lugares coma este, porque aquí son redondas as bágoas e profundo o mar onde se esvaen, cando antes do descanso se tiran pola borda e converten as vagas en vagallóns sonoros.

Aquí habita a tristeza, no cabo da alegría.

Non lle agradezas nunca aos deuses que viñeses.
***

La tempestad

Tears are round, the sea is deep:
Roll them overboard and sleep.
«Master and Boatswain», The Sea and the Mirror, A Commentary on Shakespeare’s The Tempest (1994), W. H. AUDEN

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases hasta el final de la tierra porque aquí están las puertas del infierno, en esta charca se abre el laberinto que lleva inexorable hasta la profundidad, ese abismo de la culpa, tómbolo de silencios contra aquel mar de fóra que te recibió calmo en las mareas diuturnas del acogedor setiembre.

Nació La tempestad de William Shakespeare en lugares como este, porque aquí son redondas las lágrimas y profundo al mar donde se diluyen, cuando antes del descanso se tiran por la borda y convierten las olas en oleaje sonoro.

Aquí habita la tristeza, en el cabo de la alegría.

No le agradezcas nunca a los dioses que llegases.

Publicado en Antoloxías, Estudos literarios, Poesía, Versións ou traducións | Deixa un comentario

Artigo en QPC (XLVIII): O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro


Foto 1. Primeira edición (2012) en Trinta por Uma Linha
Foto 2. Segunda edición (2016) en Trinta por Uma Linha

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta sobre «O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O embarrancamento do Prestige na novela xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, de João Manuel Ribeiro

João Manuel Ribeiro (1968) é poeta, narrador, editor e investigador, alén de Doutor en Ciências da Educação pola Universidade de Coimbra co traballo A Poesia na Escola – Resposta ao texto poético e organização do ensino e de posuír un Mestrado en literatura infanto-xuvenil pola Universitat Autònoma de Barcelona. Porén, o que máis nos interesa a nós é que se trata dun dos autores máis prolíficos da literatura portuguesa para crianzas e para a mocidade, con máis de medio cento de títulos publicados de Literatura Infantil e Xuvenil, repartidos entre a poesía e a narrativa.

Un deses libros acontece na costa galega, talvez na Costa da Morte, aínda que de maneira imprecisa como logo explicaremos. Trátase da noveliña xuvenil O senhor Péssimo é o Máximo, publicada nunha primeira edición en 2012 por Trinta por Uma Linha, con ilustracións de Anabela Dias. Con posterioridade foi «Livro recomendado pelo Plano Nacional de Leitura (PNL) para o 6º ano de escolaridade, destinado a leitura autónoma». Esta recomendación favoreceu a súa segunda edición en 2016 na mesma editorial, mais desta volta con capa e ilustracións de Bolota. Foi a edición que nós mercamos e puidemos ler, porén existe unha versión en galego O señor Pésimo é o Máximo (Hércules Ediciones, 2017) en adaptación da escritora e tradutora Ánxela Gracián, e outra en castelán do mesmo selo editorial.

«Eu estava longe de imaginar que a Galiza seria o destino de alguns dias de descanso outonal». A voz narrativa en primeira persoa dun rapaz conta como a súa familia (seu pai, súa nai e súa irmá pequena) vén gozar dunha breve estadía de lecer na nosa costa no outono de 2002 e relata como os acontecementos vividos nesa semana propiciaron a súa progresiva concienciación ecolóxica.

«As notícias davam conta do rombo de um dos tanques de um tal Prestige, um navio de casco único, com um quarto de século de viagens pelo mar, quase sempre carregado de fuel-oil.» Así pois, as primeiras páxinas relatan o afundimento do Prestige e como o buque partira en dous, a uns 250 km da costa, provocando unha inmensa marea negra de chapapote que chegou tamén á praia «El Rial». João Manuel Ribeiro deturpa o topónimo, tería que ser O Rial, e deslocaliza a acción, pois que nós saibamos non hai ningunha praia con ese nome na Costa da Morte. A máis achegada con esa denominación está en Porto do Son, mais os protagonistas están aloxados nun pequeno hotel tamén chamado «El Rial» que na costa só localizamos en Vilagarcía da Arousa. (En calquera caso o chapapote tamén asolagou o litoral das Rías Baixas)

Non se cita o topónimo de ningunha vila, mais os dous primeiros capítulos transcorren nese lugar impreciso da costa: «A maré negra tinha-se entremeado nas nossas vacaciones e exilado os nossos dias ao trabalho de limpeza das praias». Este labor fixo reconsiderar a actitude de toda a familia con respecto ao medio ambiente e no regreso á casa seu pai, de nome Péssimo, promove novas accións de compromiso ecoloxista que xa non imos adiantar.

Naceu así unha família de «eco-guerreiros» e de feito a partir deste libro, a editora Trinta por Uma Linha e o autor João Manuel Ribeiro artellaron un concurso literario para o alumnado do 1.º e 2.º baixo o epígrafe «O Clube dos Eco-Guerreiros», cuxos textos premiados se inclúen nun apéndice da 2º edición portuguesa.

Na miña opinión, malia o seu interese para nós por literaturizar máis unha vez o desastre do embarrancamento do Prestige, o relato abusa demasiado dos consellos pedagóxicos e non mantén o ritmo narrativo, aínda que sexa unha lectura recomendable, quer na versión galega ou quer na versión orixinal.

Foto 3. Primeira edición galega (2017) en Hércules Ediciones

Publicado en Historia, Infantil, Narrativa, Recensións, Versións ou traducións | Deixa un comentario

«Sentimento da terra». Vicente de Lema escribe sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García

Hoxe, martes 11 de xullo, a edición de Carballo do xornal La Voz de Galicia, publica en papel e en versión dixital (que se pode ler nesta ligazón) o artigo intitulado «Sentimento da terra», no que Vicente de Lema, un pseudónimo adoito utilizado polo xornalista Xosé Ameixeiras Lavandeira, escribe sobre Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018). Deseguida reproduzo o seu contido, ao tempo que agradezo ao autor a súa lectura crítica. Velaquí:

Sentimento da terra

VICENTE DE LEMA

11/07/2018

Foulóns, engolar, socheo, fesga, furnón, atalieiro, orzar, garruchos… Son palabras que se un non é un vello mariñeiro terá difícil entender. O mar xa non é o que era. A pesca industrial tapou cunha grosa capa de po do esquecemento un vocabulario que vai morrendo cos veteranos lobos de mar. Non entanto, sempre hai persoas que acoden ao rescate do que moi poucos prestan atención. Unha delas é Miro Villar, poeta fecundo, filólogo e estudoso profundo de, entre outros, homes de letras como Gonzalo López Abente, Xervasio Paz Lestón ou Antonio Zapata García, todos eles dun gran valor creativo, pero que o tempo vai cubrindo de esquecemento. «Dorna saudal», poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata, é o último libro do intelectual ceense. Un traballo que se fará, seguramente, imprescindible en centros de ensino para entender ao primeiro poeta do mar galego e mesmamente moitos aspectos das creacións literarias relacionadas co mundo pesqueiro. Zapata é un dos grandes valores literarios da Costa da Morte. Miro Villar xa lle dedicou a súa tese de doutoramento. Agora ofrece un profundo estudo do léxico deste emigrante laxés que escribiu na América a súa obra, consagrada na súa totalidade á terra que veu nacer. A pesar da distancia foi quen de manter a chama da inspiración conectada á terra e ao litoral nativos. Un traballo cheo de sabedoría sobre o cantor destas costas atlánticas, un home da Celtineria, que sentiu como ninguén naufraxios, faenas e vivencias costeiras moi propias deste país dos silenciosos. En fin, un auténtico sentimento da terra.

Publicado en Lingua, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Limiar (acaso innecesario) a Zapatos máxicos, de Fernando González Graña


O pasado venres 29 de xuño, mentres andaba eu polas XIII Xornadas de Pesca «Feitos de mar», que organiza a Confraría d’O Pindo, para presentar Dorna saudal. Poemas do mar e léxico mariñeiro de Antón Zapata García (Edicións Fervenza, 2018), non puiden acompañar ao amigo de Cuntis (ou da Vila do Baño coma por aló din) Fernando González Graña na presentación do seu poemario para crianzas intitulado Zapatos máxicos (Edicións Fervenza, 2018), do que me responsabilizo dun Limiar (acaso innecesario).

Reproduzo aquí o devandito prólogo que non deixa de ser un convite a achegarse aos versos de Fernando González Graña, que foron ilustrados por Alberto Piñeiro Gonzalvos, Alfonso Uzal Montero, Álvaro Fernández Barreiro, Amalia López Brea “Luchi”, Carlos Uzal Cabanas, Francisco Ameijeiras Sánchez, Gabriela Lusquiños Santos, Manuel Fragoso, Manuel Riveira Rendo, María Rubio Pardo, Mario Touceda Torres, Puri Togariños, Ramiro Cimadevila, Rebeca Solla Maquieira, Regina Touceda Rey, Susana Perol Caldelas e Xaquín Blanco Chao. Velaquí:

LIMIAR

(ACASO INNECESARIO)

«Xa sexa nun conto de fadas ou nun poema, ás nenas e aos nenos gústalles a repetición, os refráns e os motivos universais porque poden recoñecerse unha e outra vez; danlle regularidade a un texto. O mundo adquire unha orde preciosa».

Inese Zandere, escritora letona: Mensaxe do Día Internacional do Libro Infantil 2018 (Traducido por Ana Luna e Antía Marante.

Até hoxe a escrita de Fernando González Graña (Cuntis, 1962) estaba nomeadamente envorcada na dramaturxia cun bo feixe de obras teatrais, pequenas no formato, enormes na súa concepción, que se publicaron na colección «A Pinguela. Teatro escolar para ler e representar» das Edicións Fervenza, unha iniciativa xa centenaria que inaugurou a obra Pelexa no souto (2001) do finado e lembrado Olimpio Arca e que teño asinada da súa man grazas á súa filla Maka.

Na polifonía autorial de Fernando, sen desmerecemento para outras pezas, habería que salientar Clave Rosa por ser escolleita en 2004 para o catálogo que se presenta cada ano na prestixiosa Feira Internacional do Libro Infantil e Xuvenil de Boloña co título de Children’s Book of Galicia.

Para alén dunha breve incursión narrativa, chega a nós o primeiro libro de poemas de Fernando, intitulado Zapatos máxicos, e faino case petando na porta, case coma un rapazolo inocente e temesiño que sente certa inseguridade. Xa se sinceraba con Carlos Loureiro nunha conversa no dixital Noticieiro Galego cando definía a poesía como «esa roupa interior que te deixa espido» ao tempo que recoñecía a súa débeda cos versos de Rosalía de Castro.

Nesa nudez lírica de Fernando están unha parte significativa dos temas universais e que xa teñen sido cultivados na nosa literatura, como ben lembra a excelente Antoloxía da poesía infantil galega compilada por Xosé María Álvarez Cáccamo e Marisa Núñez (Espiral Maior, 2002), na que os seus autores falaban de cinco grandes núcleos temáticos.

1º) o mundo animal

E neste libro atopamos poemas como «A galiña Felisa», que non come fariña; «O niño», onde dormen tres paxariños; «As ovelliñas», branquiñas como a neve; «A formiga» que moito traballa e traballa; «Os paxariños»; «O moucho»; «A miña arac-amiga», esa araña que xoga co neno; «O mel» que elaboran as abellas e que o neno desexa roubar ou «Quen son?», un texto para adiviñarmos a presenza dun sapoconcho, ou non era iso? Quen o sabe?

2º) a natureza e os fenómenos naturais

E aquí tempos poemas como o que abre o libro «Rosa, roseira»; «Lúa»; «Sol, soliño»; «Chove», «Vento»; «Arrecendos»; «O Arco da Vella»; «A auga»; plantas como «A mimosa» que nace na primavera do inverno ou «O xirasol», mais tamén «Mar mareiro».

3º) a vida cotiá das crianzas

Con poemas como «O meu amigo libro», unha fermosa defensa da lectura para abrir a imaxinación; «O meu idioma» para a defensa da utilidade da nosa lingua, que tamén está presente no poema «Os paxariños» ou «O reloxo de parede» coa súa onomatopea Tic, tac, tic, tac, tic, tac.

4º) os xogos e as festas

Con textos como «Charco», nun delicioso texto cheo de musicalidade e asociado a ese fascinio que de sempre tiveron as pozas para as crianzas; a «Risa», os «Xogos» ou as «Tolemias».

5º) as lendas e fábulas

Con poemas como o xa mencionado «O Arco da Vella» ou «Nace un neno», no que aparece a figura mítica de Pedro Chosco a querer facer durmir un neno esperto polo nacemento de seu irmanciño; «Eco» ou «A Candeloria», ese día no que casan os paxariños, que tamén podería ser unha festa ou un poema sobre a natureza.

Así pois, a reflexión sobre as grandes revelacións humanas comparte espazo coa atenta observación das pequenas cousas que nos arrodean, mesturando a trascendencia coa retranca, a alegría, a felicidade e o sentido gozoso e lúdico da vida. Sempre coa preocupación do poeta por aquelas crianzas, como salienta na dedicatoria, que acaso non poden gozar do paraíso da infancia, como acontece coas persoas refuxiadas e vítimas de calquera dos conflitos e guerras.

Do punto de vista formal atoparemos aliteracións, repeticións e rimas case sempre consonantes, así como sinxelas estruturas paralelísticas, ou chiscadelas á literatura oral do pobo e que en harmónico conxunto serven para reforzar o carácter musical dos versos.

Tampouco o léxico resulta rebuscado, senón que Fernando acode ás formas patrimoniais da nosa lingua, aquelas que aínda sobreviviron nesta nación atlántica e milenaria, porque como escribía o noso poeta nacional Manuel María no libro Os soños na gaiola (1968), considerado o primeiro poemario infantil da nosa literatura contemporánea galega: «Galicia somos nós: / a xente e mais a fala. / ¡Si buscas a Galicia / en ti tés que atopala!».

E creo que xa lles falei demasiado, porque a poesía, tamén estes Zapatos máxicos de Fernando González Graña, é para ler e escoitar, para ler para si ou en voz baixa e para ler en voz alta, aínda que sexas ti a única persoa nun cuarto da casa ou nun eido ou nun cabo do mundo ou nunha montaña.

Miro Villar, 1 de marzo (Día da Cero Discriminación) de 2018

Publicado en Estudos literarios, Infantil | Deixa un comentario