Recensión a Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, en Grial 219

No último número, 219 (xullo, agosto, setembro do 2018) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Unha autora na sombra de Rosalía», para dar conta do caderno biográfico Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, da autoría de Xesús Torres Regueiro.

Por outra banda, este número 219 xira arredor do tema «Comunicar en Galicia», con artigos sobre a cuestión da autoría de Margarita Ledo, Xosé López e Silvia García-Mirón, Xosé Rúas e Ana Isabel Rodríguez, Carmen Costa e Miguel Túñez, Cristina Pato e finalmente Eire G. Cid, e que se completa cunha «Conversa con Armand Mattelart», na que o teórico da comunicación francés fala con Fernando Redondo Neira.

Tamén se publican na sección «Temas do noso tempo» o artigo «A cosmovisión dos mestres do grupo Nós ourensán» da autoría do teólogo Victorino Pérez Prieto, e na sección «O espello das letras» o texto de Xosé Manuel Dasilva «La catedral y el niño, novamente», que engade novas investigacións ecdóticas sobre a novela de Eduardo Blanco-Amor.

Por parte, Carme Adán escribe «Sobre verdade e posverdade en sentido extrapolítico», Francisco Castro asina «Verdade Snapchat» e Sara Torreiro «A ra de papel e os zapatos dos homiños de Boimorto. As armas contra a posverdade».

Alén doutras recensións, completan este novo número, as páxinas de creación poética de Brais Lamela e narrativa de Iván García Campos, así como unha «Crónica de Noya York. A cidade da soidade. Unha viaxe con Inma López Silva e Cristina Pato» que asina Francisco Castro e os breves ensaios «Expertos estranxeiros na China. O caso de Pepe Castedo» que asina Xulio Ríos, e finalmente «Propaganda da realidade. Seoane e a ilustración gráfica nos semanarios Claridad e Ser (1933-1935» da autoría de Carlos L. Bernárdez que pecha o volume.

Velaquí a miña recensión ao completo:

Unha autora na sombra de Rosalía

Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas
Xesús Torres Regueiro
Sada: A. C. Irmáns Suárez Picallo, 2018, 48 páxinas

Nas Mariñas coruñesas entidades como a A. C. Irmáns Suárez Picallo, de Sada, ou Eira Vella, de Betanzos, manteñen desde a súa fundación unha encomiable actividade editorial, publicando textos de moito interese. A colección «Cadernos de Estudos Xerais» chega ao nº 12 co libro de divulgación Filomena Dato Muruais. A poeta das Mariñas, de Xesús Torres Regueiro, que se engade a outras obras sobre Díaz Castro, Blanco-Amor, Emilia Pardo Bazán, Manuel María, Ramón Vilar Ponte, Monterroso Devesa, García Lorca ou o uruguaio Julio José Casal, tan relacionado coa Época Nós, ou sobre personaxes históricas como o crego das Encrobas, Moncho Valcarce, o teólogo Espiña Gamallo, a heroína republicana Luísa Viqueira Landa e a pintora Maruxa Mallo.

Filomena Dato é unha autora pouco coñecida, malia aparecer sempre de xeito breve nas primeiras antoloxías da nosa poesía, nas historias da nosa literatura, nas compilacións feministas e mesmo estaren dixitalizados os seus libros pola RAG, Galiciana, a Biblioteca Virtual Galega, a Biblioteca Digital Hispánica ou o Arquivo Sonoro do Consello da Cultura. Jesús-Fernando Román Alonso publicou até hoxe a súa biografía máis completa Filomena Dato: a poeta galega de Entre Séculos (Ourense: Duen de Bux, 2009) que agora o historiador Torres Regueiro completa con novos datos.

As primeiras epígrafes aproximan a contorna familiar, nada nun ambiente familiar de ideoloxía ultracatólica e absolutista. E non só se centran nos seus pais senón tamén no seu irmán José, militar, no irmán “toliño” Juan, no curmán Eduardo que presidiu o Consello de Ministros varios anos co Partido Conservador, e en dous seus curmáns literatos e con certa consideración, Andrés e Jesús Muruais, nomeadamente o primeiro que foi compañeiro de Añón, Curros ou Vesteiro Torres en Galicia Literaria e ten moita obra en galego e en castelán. De Filomena Dato relátase como participa no feraz movemento literario ourensán finisecular, con Lamas Carvajal, García Ferreiro, Pérez Placer ou Álvarez de Novoa, entre outros, e xa desde nova publicou poemas na prensa, como “A Galicia” en El Heraldo Gallego (1876) con só dezaoito anos e primeiro texto coñecido.

Nas epígrafes «Colaboración na prensa en galego» e «A poeta laureada», Torres Regueiro fai unha completa relación dos textos publicados e premiados, ás veces sintetizando as súas temáticas, que abalan entre a poesía culta e outra máis popular e intimista. Destaca a súa presenza en ducias de actos e homenaxes literarias, con especial relevo na que se lle fixo a Curros en 1904 na Coruña e onde foi a única muller ou noutra a Murguía no seu oitenta aniversario. O capítulo péchase coa crónica das homenaxes que ela recibiu en vida, nunha coa participación de Emilia Pardo Bazán e Valle-Inclán, ou de maneira póstuma.

«A obra poética» é o capítulo máis longo e debulla de maneira cronolóxica os seus cinco libros de versos, dos que só está na nosa lingua o terceiro Follatos (1891), así como a súa fortuna editorial na actualidade, onde a súa obra é accesible en formato dixital. En papel o único título en galego tivo reedición bilingüe en 2008 e outra facsímile recente da Deputación da Coruña. Torres Regueiro analiza os principais poemas e os paratextos máis significativos cando nos fornecen de información cultural e histórica relevante. Nesa esculca Follatos ocupa os parágrafos de maior interese, con dous poemas dedicados a Rosalía, ao escritor ourensán finado novo Camilo Placer ou a Sofía Casanova.

As seguintes epígrafes recollen como ponderou a súa poesía a crítica coetánea, con recensións duras, mesmo do seu curmán Jesús Muruais, mais con moitas outras que saudaban con benevolencia o seu estro como as palabras que lle dedicou Labarta Posse e, sobre todo Curros, que xa en 1896 valora a súa obra na serie «Hijos ilustres de Galicia (biografías y estudios críticos» que viu a luz no xornal habaneiro La Tierra Gallega. Torres Regueiro tamén profunda na recepción posterior e na súa presenza ou ausencia nas antoloxías poéticas e nas historias da nosa literatura ata hoxe, poñendo o ramo na edición da súa obra por Román Alonso en 2009.

Catro breves capítulos documentan a súa relación persoal con Alejandro Pérez Lugín, pois ao coincidiren no verán nas veciñas parroquias de Ouces e Moruxo (Bergondo) leu de primeira man La casa de la Troya; con Curros, co que houbo un intenso diálogo literario de mutua admiración; con Sofía Casanova, as dúas primeiras mulleres académicas xa en 1906, aínda que non de número senón correspondentes e que tamén se dedicaron poemas e mutuos comentarios gabanciosos e, finalmente, con Rosalía, sen se trataren, pois Filomena recibiu na prensa o cualificativo de «la nueva Rosalía de Castro». Da súa man editou un cartón postal, onde no anverso vai unha foto dela levándolle flores á tumba en 1913 e no reverso o poema “A Rosalía”.

Por último, analízase «O feminismo de Filomena», co relevo do seu longo poema «Defensa das mulleres», premiado en 1877 nun certame na honra do Padre Feijóo, tanto na prensa da época como nas análises actuais de Carmen Blanco e Aurora Marco. «O repouso de Moruxo» glosa a presenza deste pazo de Bergondo e das Mariñas coruñesas na biografía e na obra; «A morte e o enterro de Filomena» testemuña as crónicas e un documento gráfico sobre o seu óbito e «Velada homenaxe», o primeiro acto de recoñecemento póstumo.

Retratos, como o que lle fixo Jesús Corredoira, reproducións de portadas, de poemas ou de novas xornalísticas completan este rigoroso percorrido co que Torres Regueiro procura unha maior visibilidade de Filomena Dato e da súa obra, adoito máis reivindicada desde o feminismo que desde a crítica literaria, moito menos condescendente cos seus versos, acaso merecedores doutras lecturas.

Publicado en Poesía, Recensións | Deixa un comentario

«Algunhas novas de Portugal», un artigo do antropólogo Manuel Vilar


(Foto do museo de Vilarinho de Castanheira, en Carrazeda de Ansiaes)

Adoito visitamos as terras de Portugal, por esta razón acollemos nesta bitácora un novo e interesante artigo do antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital Quepasanacosta, desta volta co título «Algunhas novas de Portugal». Deseguida achegamos o seu texto, do que se pode ler o orixinal nesta ligazón, onde vai acompañado da fotografía que tamén reproducimos nesta anotación.

Algunhas novas de Portugal

No 1984 o grupo vigués Siniestro Total sacou un álbum titulado Menos mal que nos queda Portugal. Estaban levando unha expresión popular a icona punk. Hoxe non se escoita moito ao Antón Reixa, ou  non o escoito eu, mais  seguimos dicindo “menos mal que nos queda Portugal”.  Agora tamén nalgunha prensa española, aquela menos oficial, cando tratan temas como a saída da crise económica ou o ensino e ven que os portugueses fixérono mellor, que medra o turismo e repiten por segundo ano consecutivo como “mellor destino turístico do mundo” e até gañaron o festival de Eurovisión sen pasar pola operación triunfo.

Mais aquí quero traer algunhas noticias de Portugal para ver si podemos nós facer as cousas algo mellor.

Aumentan as visitas aos faros

Hai uns meses e sentado nun café no interior do país irmán, ollo un xornal calquera, e os meus ollos van cara a un titular que di: “Visitas aos farois aumentaron 15%”. E sigo lendo. O faro da Punta do Pargo, na Madeira, é o máis visitado. Claro, penso, Madeira é un destino turístico. Pero tamén aumentaron as visitas ao da barra de Aveiro que, nesa data andaba polas dez mil visitas, e era o máis visitado do continente.

Portugal ten 28 faros que poden ser visitados. No 2016 tiveron algo menos de quince mil visitas; no 2017 as visitas foron de 73.892 e neste 2018 que acaba de irse, aínda sen datos oficiais, as cifras aumentaran a mediados de ano.

“É uma forma de conhecer o trabalho dos faroleiros”, di un destes guías, que son os propios torreiros ou técnicos de sinais marítimos, como agora son chamados entre nós, un nome máis técnico, pero menos atraínte. “O faroleiro não se cansa de repetir a história”.

Traio aquí esta nova porque na Costa da Morte estou canso de escoitar que temos moitos recursos turísticos, entre eles os faros. Mais, que pasa que non somos capaces de telos abertos ao público? Que non somos capaces de facer uso dese patrimonio?  Vilán é a excepción, tamén porque non foi baleirado de obxectos.

Penso que é unha cuestión de vontade política que debe empezar, no noso caso, por un cambio de política na Autoridade Portuaria da Coruña e mirar como se pode compaxinar o seu funcionamento como sinais marítimos e poder seren visitados.

O pintor cántabro Alejandro Sanz percorreu toda a costa, a mediados da década de 1970, para pintar todos os faros, tamén os da Costa da Morte. Contaba que en moitos sitios nin se podía achegar, eran zonas militarizadas e unha persoa cun caderno na man e unha cámara fotográfica era un perigo.  Avanzamos nese aspecto, pero dicimos que  se a cidadanía non ten acceso a eses bens, estes non son patrimonio cultural.

Recuperar as camariñas, polo sabor e por saúde

Outra nova ten que ver coas camariñas, si, co arbusto, e que lin en novembro pasado, uns días antes de que en Camariñas celebrasen a homenaxe ao Serpent.  A nova fala dun grupo de investigación da Universidade de Coimbra que está a investigar sobre esta planta. Queren rescatalas “pelo sabor e para bem da nossa saúde”. Seica teñen propiedades antioxidantes e os primeiros test mostraron que poden axudar a deter o avanzo do cancro. Pero queren ir máis alá e “potenciar a camarinha como alimento saudável e nutritivo”.

As responsables do proxecto de investigación pretenden implicar ao alumnado da escola de hostalería para que se animen a desenvolver novos produtos gastronómicos con base nas camariñas. Para isto, lembran, que as bagas da camariña se vendían nas praias da costa central portuguesa para comer frescas, que na zona de costa eran moi usadas na sobremesa, en refrescos ou compota. Mais na reportaxe dise que “As camarinhas já quase só subsistem na memória dos mais velhos, há muito que deixaram de ser colhidas e estar à venda”. Están en vías de extinción.

A camariña é unha especie salvaxe que medra nos sistemas de dunas e só se dá na costa atlántica da península Ibérica, ou como se di na reportaxe: “ou seja, apenas em Portugal e na Galiza”. Ou sexa, que temos un patrimonio en extinción, porque non é só a planta, é o que está na súa volta, a xente, a memoria.

Lembro visitar o areal de Trece despois da primeira homenaxe aos náufragos do Serpent e ver as camariñas arrincadas e arrombadas porque se achandara o espazo na volta do Cemiterio dos Ingleses.

Agora non podo máis que estrañar unhas declaracións, lidas nun xornal recentemente, ao respecto por alguén que tivo responsabilidades nesa obra:  “Hoxe viría Costas dicirche que é deles, o Seprona que lle fas dano a non sei que planta… En fin”.

A camariña pode ser o mellor patrimonio de Camariñas. De feito, xa está no seu nome. A camariña non é só a herba da fame.

Museos pechados e “esfolados”

A terceira nova ten que ver cos museos. Mentres as noticias na Costa da Morte falan do “esfolado” Museo Seo de Corcubión, veño de visitar no Alto Douro, e noutras zonas, unha serie de pequenos museos. Non falo de grades cidades ou cidades medianas. Agás Peso da Régua, que non chega aos 10.000 habitantes e está dentro das rutas turísticas que te levan Douro arriba, os demais son aldeas que teñen os problemas que temos aquí: despoboamento, avellentamento e desagrarización. Peso da Régua ten un museo,  o Museu do Douro, pero non era neste onde me quería deter, senón noutros que están en localidades ben pequenas, como  Favaios ou Carrazeda de Ansiães. Este concello, interior, rural e montesío, tiña 1701 habitantes en 2011, hoxe seguro que ten menos. Aquí os museos están abertos, son dignos de seren visitados, teñen persoal especializado que os atenden e xestionan para non quedar fosilizados.

Carrazeda de Ansiães ten unha rede de cinco pequenos museos baixo o rótulo colectivo de Museu da Memória Rural espallados por diversas aldeas. Chegaron a eles, como aquí, grazas as axudas da UE, mais mantéñenos abertos porque, como lemos nun folleto, son un instrumento de desenvolvemento sociocultural e son asumidos como un “proceso”, non como unha urxencia para aproveitar unha subvención, inaugurar, saír na foto e despois nada. Claro que se aproveitou a subvención, e ben.

Consideran que o interior do país, pese á vaga de lumes, é un produto turístico valioso e vai ser o luxo deste século XXI.  O responsable do turismo da zona comenta que “ o sector tem sido decisivo para travar o avanço da desertificação, atraindo visitantes, mão-de-obra qualificada e moradores a territórios de baixa densidade, que enfrentam problemas difíceis relacionados com o envelhecimento das populações”. Un novo concepto do rural.

Exemplos para ver, gozar e, tamén, aprender. E poderíamos falar doutros sitios, de Melgaço, onde un lugar como Castro Laboreiro non só ten o seu museo, senón que na igrexa matriz converteron unha nave lateral nunha pequena colección visitable de arte sacro, é dicir,  as imaxes que retiraron do culto e obxectos litúrxicos que non son usados, foron musealizados e non arrombados nun faiado.

Manuel Vilar Álvarez

Publicado en Arte, Fotografía, Historia, Roteiros | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LVI): O mecenado como mostra de amor á Terra: Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema


(Foto 1: Dirixentes da colectividade galega portaron o cadaleito de Castelao, entre eles Perfecto López, na parte traseira coa gravata negra, xaneiro de 1950)

Veño de publicar neste inicio de ano unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recomendar vivamente a lectura da biografía Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema, que vén de saír do prelo da Editorial Galaxia na súa colección «Memoria». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

O mecenado como mostra de amor á Terra: Perfecto López. Un vimiancés na Galiza ideal, de Xosé María Rei Lema

No ronsel do imprescindible O soño da Galiza ideal. Estudos sobre exiliados e emigrantes galegos (2016), da autoría de Xosé Manuel Núñez Seixas, a colección «Memoria» de Galaxia publica a biografía dunha desas persoas emigradas de orixe humilde e que fixo fortuna na Arxentina, o vimiancés Perfecto López (1904-1970), alcumado O Tato da Valiña.

A rigorosa investigación do filólogo Xosé María Rei Lema, agrandada polo afecto de quen comparte veciñanza, descobre o labor pouco coñecido e valorado dun deses homes, como Rodolfo Prada, que contribuíron co seu mecenado a moitas iniciativas literarias, socio-culturais e políticas do galeguismo como demostración do amor á Terra.

Un extracto das anotacións sobre Perfecto López proferidas por Otero Pedrayo, a escritora inglesa Nina Epton, Alonso Ríos, Suárez Picallo e Valentín Fernández abren esta obra e sintetizan moi ben o seu perfil biográfico, pois revelan a súa orixe aldeá (“hombre rudo” di Otero) e como chegaría a se converter nun dos “bos e xenerosos” pola súa entrega persoal e económica á causa galeguista.

Dous paratextos, o Prólogo asinado polo alcalde nacionalista de Vimianzo, Manuel Antelo Pazos, que saúda o interese da investigación e salienta que desde o respecto pola singularidade local tamén se pode ser universal, e a Introdución do propio Rei Lema na que xustifica a razón do estudo e agradece as achegas á súa investigación, anteceden aos sete capítulos de desigual extensión que se completan coa extensa Bibliografía e un ben interesante Apéndice gráfico.

«Os primeiros anos en Vimianzo (1904-1922)» céntrase na documentación sobre a súa humilde orixe no lugar da Toxa, fillo natural da xornaleira Dolores López, traballo que tamén exerceu na súa mocidade Perfecto, así foi “recolledor de pinas” e nunha breve estadía na Coruña peón, carboeiro e ferreiro, ata que un veciño lle pagou a pasaxe para a Arxentina.

De maneira máis sucinta, Rei Lema relata «As viaxes a Buenos Aires e o seu asentamento (1922-1935)», desde os 18 anos e o seu primeiro traballo de ferreiro para a Municipalidade, logo de taxista coma moitos outros galegos e axiña nos negocios automobilísticos. En 1931 regresou brevemente a Galiza, porén fracasa a súa tentativa emprendedora e regresa á cidade riopratense onde vai chegar o éxito empresarial como concesionario das mellores marcas do sector do automóbil e anos despois tamén noutros ámbitos. De resultas dos resultados favorables Perfecto López principia a participar nas sociedades de emigrantes e en 1933 faise socio da Asociación Benéfica y Cultural (ABC) de Corcubión e do Centro Gallego.

Así vai chegar «O ascenso social e o achegamento ao galeguismo (1935-1943)» que coñecemos deseguida. Nese período a excepción virá dada polo golpe de estado franquista de 1936 xa que coñecidos seus como os irmáns Manuel e José Alborés Gándara (este alcalde republicano) sufriron as gadoupas da represión, Manuel “paseado” preto de Arzúa e José, fuxido 14 anos polos montes da Costa da Morte. A ABC de Corcubión, e Perfecto López en particular, foron leais á II República, e en 1937 crean a Agrupación del Partido de Corcubión de Ayuda al Frente Popular. Ferve a organización de actos de apoio e recadación de fondos, sempre con López coma o maior benefactor, pois a súa economía era xa ben folgada na altura.

Nesta época, alén de casar en 1938 coa vimiancesa Gloria Romero Sánchez e do nacemento do seu primeiro fillo Perfecto un ano despois, xa empeza a aparecer con diferentes cargos directivos societarios e xunto a outros galeguistas loitan, sen éxito, polo control do Centro Gallego, en mans conservadoras e filofascistas.

Porén, o momento máis importante prodúcese o 18 de xullo de 1940, cando Castelao e a súa muller Virxinia Pereira chegan a Buenos Aires a bordo do Arxentina. Constitúense dous grupos de galeguistas de Arxentina e Uruguai que se comprometen a soster a economía do matrimonio, coas achegas xenerosas de Manuel Puente, Rodolfo Prada e Perfecto López, entre moitos outros. Como ben é sabido, Castelao acrecentou o seu labor político e ideou a Irmandade Galega, continuadora do PG, e revitalizouse o voceiro A Nosa Terra. E o emigrante vimiancés sempre estivo aí e tivo moito a ver co feito de que a ABC de Corcubión fixese parte do proxecto.

«Anos de loita a carón de Castelao (1944-1950)» é, sen dúbida, o capítulo máis interesante e revelador, porque Perfecto López vai aparecer sempre nas actividades do rianxeiro: na homenaxe pola publicación do Sempre en Galiza; na creación do Consello de Galiza; nas homenaxes polo seu nomeamento como ministro do Goberno de Giral no exilio republicano, e tamén na correspondencia cando Castelao anda por París e non pode aceptar, como era adoito, o convite da ABC de Corcubión para participar na súa festa anual.

O capítulo remata coa importante e longa estadía de Perfecto López na Terra en 1949, porque se vai converter de aquí en diante na persoa que levou a “conexión” entre o Consello de Galiza e os galeguistas do interior, aínda que non resultase moi frutífera. E un breve epígrafe final desenvolve o misterio da terra galega que se levou para o soterramento de Castelao da que López foi portador, como tamén o foi da “Mensaxe da Terra” que se publicou en A Nosa Terra en xullo de 1950, de autoría colectiva mais con certeza redactada por Ramón Piñeiro, na altura xa o líder galeguista.

«Os anos cincuenta» testemuña a feraz actividade de Perfecto López nesa década, tanto desde a presidencia da ABC de Corcubión como na súa participación no Grupo “Nós”, que presidía Manuel Puente e que constituía o sostén do Consello de Galiza. Mais este capítulo é fulcral á hora de recoller as importantes diferenzas entre o galeguismo do interior e do exilio, fragmentado tamén entre os herdeiros do Consello e o denominado “Grupo Tortoni”, máis virado a posicionamentos esquerdistas, con Seoane, Cuadrado, Baltar, Blanco-Amor, Núñez Búa, Lorenzo Varela ou Valenzuela, entre outros.

Malia todo, o galeguismo do exilio contribúe en desigual maneira á fundación da Editorial Galaxia e máis unha vez Perfecto López estará entre os accionistas do proxecto. Por volta de 1953 nunha nova estadía por terras galegas contacta cos galeguistas de Galaxia, nomeadamente con Otero Pedrayo, pois unha das súas misións era levar para editar na Arxentina os mecanoscritos dos dous primeiros tomos da súa Historia de Galicia. Nese momento tamén coincidirá coa escritora Nina Epton, da que Rei Lema reproduce varios fragmentos alusivos a López do libro Grapes and Granite, do que existe versión galega desde 1993 da man de Antonio e Francisco Fernández del Riego, e que se converten na mellor descrición da súa personalidade.

A súa presenza na organización do I Congreso da Emigración Galega; na fundación da Editorial Citania, que editaría en Buenos Aires un amplo catálogo de importante obra galega, como A esmorga de Blanco-Amor; as súas novas viaxes de retorno que serven para dar testemuño das continuas desavinzas in crescendo entre os galeguistas do exilio e os que se refuxiaban na resistencia cultural no interior, ou a súa implicación na viaxe de Otero Pedrayo á cidade porteña son outros episodios fulxentes do seu compromiso.

«Os últimos anos» transcorren con vellas angueiras, como a súa presenza nun Consello de Galiza a cada vez máis feble, e outras novas como apoiar a revista Alén Mar da Asociación Argentina de Hijos de Gallegos, dirixida polo seu fillo Perfecto nos tres últimos números. Creba a súa saúde e o seu pasamento ten enorme trascendencia na colectividade. En Vimianzo habería que agardar ata 2001 coa homenaxe que lle tributou a entidade Adiante Soneira. A maiores, Rei Lema engade un breve capítulo «A semente que agroma. Perfecto López Romero» sobre o labor do seu fillo.

Perfecto López, de escasa formación académica, non escribiu nada, agás un poema no que lembra a súa avoa analfabeta e algúns textos ou discursos que testemuñan o seu bulir no asociacionismo da emigración, mais o seu labor de mecenado faino digno de lembranza no noso sistema cultural e literario e Rei Lema artellou unha biografía de lectura áxil que nos permite recoñecer esa débeda.

(Foto 2: Perfecto López a carón de Otero Pedrayo mentres escoitan a Suárez Picallo, 1959)

Publicado en Biografía, Ensaio, Estudos literarios, Fotografía, Historia, Lingua, Memoria Literaria, Política, Recensións | Deixa un comentario

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade no 2019


“TARITO”

O mariñeiro, escravo do mar, é o gladiador
de hoxe, pelexa en circos de argazo, anfiteatros
son os acantilados e o César é Neptuno.
O seu combate é sempre desigual contra a morte
por máis que no seu peito lle medre unha man branca.

Estamos a piques de lle poñer o ramo a este ano que, coma adoito, mesturou momentos doces e outros amargos.

Escribiu o poeta Manuel María “foi en Foz onde descubrín que o mar é moi grande e o home moi pequeno e que hai moita desproporción entre ambos” e acontecementos lutuosos recentes dan testemuña desa loita desigual que tamén inspirou o poema.

Nesta nosa vella nación milenaria continúa o abandono e o despoboamento do rural e a nosa cultura e a nosa lingua sofren agresións e o desleixo de quen ten o poder político para as subverter. Mesmo a edición de libros en galego baixou nunha enorme porcentaxe.

Na sociedade contemporánea inzan as malas herbas da insolidariedade, a xenofobia e o machismo e neste estado que habitamos medra a Vox neofranquista, ao tempo que non se recoñece o exercicio do dereito de autodeterminación dos pobos e continúan en devalo as seculares conquistas dos nosos dereitos civís, democráticos e sociais.

Porén os desazos que houber teñen que mudar en azos para erguer a esperanza no vindeiro ano.

Moita saúde, moita poesía e moita felicidade neste 2019 que se achega para ti e a túa xente!

E máis unha vez botei man dunha fotografía de Manuel Álvarez que acompaña este poema do libro descatalogado Gameleiros (Xerais, 2002).

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LV): A vinte anos da antoloxía “mar por medio”, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte

Marpormedio01

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar a lembranza da publicación hai agora vinte anos da antoloxía mar por medio, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A vinte anos da antoloxía mar por medio, unha ponte entre poetas cubanos de Holguín e poetas da Costa da Morte

En decembro de 1988 e en plena efervescencia da actividade do Batallón Literario da Costa da Morte, este colectivo publicou co patrocinio do Concello de Corcubión, polo interese persoal de quen era naquela altura o seu alcalde, o nacionalista Rafael Mouzo Lago, o volume colectivo mar por medio, unha escolma poética de autores da cidade cubana de Holguín e de membros do citado Batallón Literario da Costa da Morte.

O proxecto callara uns meses antes nunha viaxe solidaria argallada polo rexedor e que levou a unha pequena representación do Batallón a realizaren, xunto a outros autores, artistas e músicos de Galicia, unha serie de actos culturais na illa caribeña. Aquela media ducia de poetas do Batallón contactaron con autores da Asociación Hermanos Saíz de Holguín e do encontro naceu a idea de crear un volume colectivo con textos das dúas beiras do Atlántico, un labor que coordinarían Modesto Fraga e Rafa Vilar, pola banda galega, e George Riverón, pola parte cubana.

Non houbo dúbida ningunha á hora de escollar ao escritor Xosé Neira Vilas para realizar o prólogo da publicación pola confluencia na súa persoa e na súa obra dunha forte relación galego-cubana. E Neira Vilas, xa na súa terra nativa de Gres e aínda soerguendo o que ía ser a súa Fundación, acolleu con entusiasmo a proposta e escribiu Un abrazo poético (Limiar), primeiro texto que se reproduce ao final desta anotación. E non só iso, despois cando o libro xa foi unha realidade, na súa serie semanal intitulada Crónicas galegas de América, publicada no xornal compostelán El Correo Gallego, dedicoulle o artigo «Poesía das dúas ribeiras», segundo dos textos reproducidos.

O volume mar por medio, con ilustración de portada do cubano Alex Calvo, foi presentado o sábado 2 de xaneiro de 1999 no Auditorio municipal Capela do Pilar, en Corcubión, e consta de trinta e seis poemas, en edición bilingüe (trece de cada beira do atlántico) introducidos polo Limiar de Xosé Neira Vilas, quen non puido estar nesa xornada. A maquetación e o deseño foron da autoría do poeta Eduardo Estévez, que malia non ser membro do Batallón colaborou en moitas das actividade do grupo. No acto de presentación participaron o alcalde da localidade, Rafael Mouzo Lago, así como cinco representantes do Batallón Literario da Costa da Morte: o seu presidente na altura, Alexandre Nerium; o coordinador literario da obra, Rafa Vilar, así como Modesto Fraga, María Lado e Suso Bahamonde.

Antecedidos sempre por unha brevísima biobibliografía na obra aparecen primeiro as e os trece poetas da Asociación Hermanos Saíz, afin á UNEAC (Unión Nacional de Escritores/as e Artistas Cubanos): Ronel González Sánchez; George Riverón Pupo; José Luis Serrano; Belkis Méndez Rodríguez; Gabriel Pérez Rodríguez; Elena Guarch Rodríguez; Ernesto Almaguer Alberteris; Maribel Feliú Gómez; Yunior Felipe Figueroa; Roberto Frutos Rojas; Michael Hernández Miranda; José Poveda Cruz e Senén Orlando Pupo. E deseguida en orde alfabética as e os trece poetas do Batallón Literario da Costa da Morte: Marilar Aleixandre; Suso Bahamonde; David Creus; Estevo Creus; Modesto Fraga Moure; Mónica Góñez; María Lado, Tomás B. Lijó Marcote; Abel Mendes Bujeiro; Alexandre Nerium; Xavier Rodrigues Fidalgo; Miro Villar e Rafa Vilar.

O Batallón Literario da Costa da Morte e o Concello de Corcubión acordaron destinar toda a recadación da venda do libro aos damnificados en Centroamérica. E a publicación péchase co seguinte colofón: «A impresión deste libro en decembro de 1998 coincide co vintenove aniversario da fundación da sección galega do Instituto de Literatura e Lingüística da Academia de Ciencias de Cuba, na Habana, e co sexto aniversario do nacemento da cátedra de galego da Universidade da Habana. Nas tres iniciativas estivo presente o prologuista deste libro D. Xosé Neira Vilas, a quen lle damos beizóns».

Marpormedio02
Marpormedio03

(Texto I)
UN ABRAZO POÉTICO (Limiar)

Galicia e Cuba. Dous pobos irmáns. Dous corazóns que latexan ó unísono por enriba do mar. A emigración masiva de galegos á Illa comezou pouco despois de que Carlos Manuel de Céspedes, aquel 10 de outubro de 1868, iniciara na Demajagua a loita independentista. A riada seguiu ata os trinta deste século. Foron seis longas décadas de achegamento, de fusión, de simbiose cultural.

A Cuba chegou o noso exemplo de laboriosidade, a vontade de asociación solidaria, os previsores hánitos económicos das nosas xentes, e chegaron artes de pesca e de labranza, comidas, xeitos de convivencia. Por alá andan apelidos galegos, e voces da nosa lingua que foron entrando na fala cotiá. E de Cuba viñeron símbolos como o noso Himno e a nosa bandeira, veu a Academia Galega, viñeron decenas de escolas, fontes públicas, arranxo de camiños, cemiterios civís, e os recursos para desempeñar leiras, redimir foros e erguer novas casas. Viñeron ditos, refráns, décimas, e rumbas, danzóns e habaneiras.

Tamén houbo e hai unha simbiose literaria. Poetas dende José Martí ata os nosos días, e narradores como Carpentier, téñense referido a Galicia de xeito entrañable. E da nosa parte aparecen os temas cubanos na poesía de Armada Teixeiro, Ramón Cabanillas e Roberto Blanco Torres, por citar só algúns.

Por todo esto e por moito máis, que toca ó fondal do sangue, ó íntimo dos sentimentos, e por xestos colectivos como o dos cubanos que viñeron loitar pola nosa dignidade dende a trincheira republicana durante a guerra civil do trinteseis, ou o dos galegos mambises que tomaron parte na contenda independentista de Cuba, resulta significativo un poemario no que cantan a dúo poetas das dúas beiras do Atlántico.

Trátase, en ambos casos, de poetas xoves, de voces novas. Hai trece cubanos (dez homes e tres mulleres) e outros trece galegos (tamén dez homes e tres mulleres). Os galegos, na súa totalidade, son membros do Batallón Literario da Costa da Morte, a vizosa organización que tan bos froitos vén dando, e os cubanos naceron case todos no nordeste da Illa (Holguín, Cacocum…) e os maís deles son membros da Asociación Hermanos Saíz.

É, pois, unha antoloxía ben proporcionada en canto á cantidade de autores e de poemas, as súas idades e o feito de que en ambos casos pertencen a organizacións literarias. Máis alá deso, é sabido que se expresan en idiomas diferentes, viven en sociedades moi distintas e teñen o ancho océano entre eles, o mar por medio.

E volvo ó dito: todo conflúe na arte da palabra non só porque a palabra é universal senón tamén porque se trata de que uns e outros son voceiros de dous pobos irmanados pola historia, pola cultura e polo sangue.

Hai aquí, do comezo ó fin, poesía da mellor factura. Poesía verdadeira e non renques de signos en xogo de gato por lebre como soen verse por aí adiante con demasiada frecuencia. Estamos ante uns poemas nos que hai fondura e beleza, que van do cotián ó trascendente, ó cósmico. Poesía Limpa, cálida, agurgullante. En canto ós temas e ós autores un por un, o lector dirá.

Noraboa pola irmandade galego-cubana que esta presencia ratifica. E noraboa ós poetas dunha e doutra orela do ancho mar.

Xosé Neira Vilas
Gres, outubro de 1998
(Este texto foi recollido na obra Con Anisia Miranda na Costa da Morte. Embora, 2014)

Marpormedio05 Marpormedio06

(Texto II)
Crónicas galegas de América. Por Xosé Neira Vilas
«Poesía das dúas ribeiras»

Dúas ribeiras do Atlántico: a galega da Costa da Morte e a cubana de Holguín, no nordeste da Illa. Poetas dunha e da outra uniron as súas voces nun poemario tutulado “Mar por medio”, que acaba de ver a luz gracias ó xeneroso apoio do Concello de Corcubión e do seu alcalde, Rafael Moizo (sic por Mouzo), militante da solidariedade.

Tiven noticia deste fermoso proxecto hai uns meses. Fun a Fisterra con Anisia. Alí, Isaac Díaz Pardo, Marcos Valcárcel e eu falamos de Casto M. Insua (galeguista emigrado en Bos Aires) e doutros temas da emigración. E atopámonos con Rafa e Miro Villar, Modesto Fraga e outros membros deste dinámico batallón literario que naquelas terras fai da poesía un modo de vida (Unamuno dicía que quen non vive poeticamente é un parvo).

Trátase de poetas novos. Hai trece cubanos e outros tantos galegos. E en cada grupo, tres son mulleres. Aparece unha breve ficha de cada autor. Os poemas galegos levan ó pé a correspondente traducción ó castelán, e os cubanos ó galego.

Inda que algúns creadores son moi novos, case todos teñen premios e obra publicada, e vese nuns e noutros unha riqueza expresiva, un afán de comunicación e unha vontade anovadora que nos enchen de ledicia e nos confirman que a poesía vive, latexa, faise imprescindible.

Este libro é o punto de partida para outras iniciativas. Con Abel Prieto, actual ministro de Cultura de Cuba, temos falado da posibilidade de editar unha selección de contos breves de autores galegos e cubanos. Algo semellante ó proxecto de ‘Mar por medio’. Os poetas da Costa da Morte e de Holguín adiantáronsenos. ¡Que ben! Para todos eles a nosa máis rotunda noraboa.

Abriron o camiño. Un camiño fraterno, solidario. Por el avanza a perenne e crecente amizade entre dous pobos irmáns.

(El Correo Gallego, 1 de abril de 1999. Publicouse coa reprodución da portada do libro mar por medio. Batallón literario da costa da morte. Poetas cubanos de Holguín. Corcubión: Batallón Literario da Costa da Morte / Concello de Corcubión, 1998).

Marpormedio07

Publicado en Antoloxías, Efemérides, Encontros, Memoria Literaria, Poesía, Recensións | Deixa un comentario

Entrevista a Rafa Vilar: «A cultura, á parte de pesar no PIB, constrúe a sociedade do coñecemento»

A xornalista Patricia Blanco publicou hoxe na edición de Carballo do xornal La Voz de Galicia unha entrevista co meu irmán Rafa Vilar despois de que o seu libro de poemas intitulado A cidade e a chuvia, de próxima publicación, recibise o I Premio SELIC de Creación Literaria na modalidade de Poesía, un certame convocado pola Semana de Literatura de Compostela e que premian textos inspirados na propia cidade.

Do sitio web institucional do Concello de Santiago de Compostela entresacamos este parágrafo sobre o ditame do I Premio SELIC de Creación Literaria:

Poesía
Na categoría de poesía, o I Premio SELIC foi para a obra A cidade e a chuvia, presentada baixo o lema “Enheduanna” por Rafa Vilar. O xurado destaca do texto que “evoca a alma interior e a identidade de Santiago nun traballo sensitivo, delicado e cheo de matices”. A obra “describe a necesidade da chuvia cunha elegante composición de versos moi medidos, que precisan dunha lectura lenta, e que reflicten á perfección o paso das estacións, a mutabilidade da vida na cidade”. Segundo o xurado, Rafa Vilar converte cada poema “nunha declaración de amor a Compostela, cidade soñada, imaxinada, onírica”.

E deseguida reproducimos a entrevista xornalística, que se pode ler nesta ligazón.

«A cultura, á parte de pesar no PIB, constrúe a sociedade do coñecemento»

O ceense Rafa Vilar, afincado en Santiago, vén de gañar o premio SELIC de creación literaria

Patricia Blanco
Carballo / La Voz 20/12/2018

Os anos que separan os 18 dos 50 pasounos en Santiago, mais Rafa Vilar (1968) segue tendo un forte vínculo «de identidade» coa Costa da Morte e con Cee, onde naceu e viviu ata a maioría da idade: os seus regresos son seguros no verán e procurados unha vez ao mes. O mar ou as vivencias iniciais marcárono como persoa e autor. Escritor especialmente activo no eido da poesía, é licenciado en Filoloxía Galego-Portuguesa (USC) e vén de obter coa obra A cidade e a chuvia -agora será publicada- o premio SELIC do Concello de Santiago na categoría de creación literaria, galardón que se suma a unha longa lista de recoñecementos, entre o que destaca aquel Bouza Brey do 92, por Liques da memoria.

-Por que «A cidade e a chuvia»?

-É unha homenaxe á cidade de Santiago. Relaciono motivos que teñen que ver con ela: a chuvia, a pedra, a catedral, a xente, os camiños, os peregrinos… Son 50 poemas que falan diso.

-Un galardón especial por vir da cidade que o acolleu?

-Cheguei aquí con 18… Levo xa máis tempo aquí ca en Cee, aínda que sigo moi vinculado alá. É especial, si, porque é tamén unha homenaxe a ese mosaico de cidades que é Santiago: a cidade na que vives, a cidade histórica, a imaxinada, a xeracional…

-Vostede pertenceu ao Batallón Literario. Bota en falta aquel fervedoiro? Veríao hoxe posible?

-Hai momentos e tempos históricos nos que se producen estas cousas que se dan case por casualidade. Foi unha confluencia de xente que tiñamos inquedanzas parecidas e que criamos que había un baleiro a cubrir. Fixémolo, reunindo a maior cantidade de xente para a dinamización social e cultural da Costa da Morte.

-É máis doado hoxe escribir e difundir? E publicar?

-Gañouse en maneiras de expresión pública, pero hai outro elemento que ten que ver coa crise. Sempre impacta na cultura. Houbo un baixón nas obras publicadas, pero penso que ten máis que ver con eses motivos económicos, porque existir existe moita xente escribindo, publicando, buscando plataformas (redes sociais, recitais…) para socializar a literatura, canles que non pasen só polo papel ou o libro. Polo tanto, creo que é un bo momento de creatividade, con xeracións convivindo: xente de 50 coma min con outros de 18 ou 20 e mesmo de 80.

-E o apoio das Administracións?

-Xa hai anos que veño sendo crítico co papel das Administracións e da principal que hai en Galiza, a Xunta. Non hai unha aposta decidida pola cultura e a literatura deste país. Prefiren investir cartos noutras cousas, ás veces inexplicables, sen entender que a cultura, á parte de pesar no PIB, porque si que pesa, tamén constrúe algo fundamental, a sociedade do coñecemento.

-Como de optimista é en canto ao galego? Que temos que facer?

-Se o miro con perspectiva histórica, diría que estou preocupado. Cando comezaba a escribir hai 35 anos pensaba que poderiamos conseguir avances significativos no uso social do galego. Pero vexo un retroceso en determinados ámbitos e unha falta de aposta das Administracións por normalizar a lingua. Aínda así, quero ser optimista: hai moita xente que escribe, fai música e quere vivir as 24 horas en galego. Non deixamos de ser un foco de resistencia, e é o que nos vai permitir avanzar. Teño fillos pequenos aos que educo en galego: na casa falan galego, con moitos dos seus compañeiros tamén… Pero a escola tampouco funciona como elemento galeguizador.

-Foi voceiro da xestora nacional de Nunca Máis. Que se aprendeu de todo aquel movemento?

-Como sociedade, creo que a non ter medo, a enfrontarse ás decisións dos gobernos cando son erradas. Gañouse en conciencia ecolóxica e penso que ese pouso quedou, sobre todo nos mozos.

-Escribe día a día?

-Día a día, non [ri], pero sempre teño na cabeza ideas e proxectos, algún poema solto, algún pequeno relato. A miña cabeza nese sentido é un fervedoiro coas palabras, gústame xogar con elas. A literatura tamén necesita certo repouso, distanciarse, volver…

-O certame de Santiago pretendía aumentar a presenza da cidade na literatura. Cre que a Costa da Morte nese sentido vai por diante? Sempre tivo quen lle escriba.

-Creo que nesa parte, si, por sorte. Se cadra estivemos abandonados en infraestruturas e investimentos, pero a nivel literario e cultural si tivo, ten e terá quen lle escriba. Algúns intentamos contribuír a iso, e seguiremos.

Publicado en Entrevistas, Lingua, Memoria Literaria, Poesía, Premios | Deixa un comentario

Artigo en QPC (LIV): A depuración do maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para saudar a publicación dun número monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas. Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A depuración do maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas

O artigo intitulado «A represión do profesorado galego: As “derradeiras leccións” dos 100 mestres asasinados», que vén de publicar o xornalista Marcos Pérez Pena no dixital Praza Pública, achéganos a un monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas. A revista dirixida por Narciso de Gabriel (UDC) e cun Comité de Redacción que completan Eugenio Otero Urtaza (USC), Xosé Manuel Cid Fernández (UVigo) e como secretario José Luis Iglesias Salvado (UDC) pódese descargar de balde en formato pdf no enderezo electrónico:

http://revistasarmiento.com/wp-content/uploads/2018/10/Revista.Sarmiento.N-21.2017.pdf

O monográfico (Número 21, 2017), co que se inicia unha nova andaina da revista, inclúe os seguintes estudos: «Amputar, segar, limpar e purificar: a depuración do maxisterio durante o franquismo», de M.ª del Carmen Agulló Díaz; «A depuración do maxisterio primario na provincia de Pontevedra (1936-1942)», de Anxo Serafín Porto Ucha e Raquel Vázquez Ramil; «A represión franquista en Ourense: novos argumentos contra a desmemoria da persecución sufrida polo maxisterio», de Xosé Manuel Cid Fernández; «Represión política e castigo do profesorado republicano na provincia de Lugo. As consecuencias do 36», de Antón Costa Rico e Uxía Bolaño Amigo; «O proceso de depuración do maxisterio na provincia da Coruña», de Narciso de Gabriel, e xa fóra desta temática «Uma escola para a independência e para a responsabilidade: o Jardim Infantil Pestalozzi», de Ana Maria Pires Pessoa; «Ritmos com sentido. Educar o corpo, a alma e o espírito em escolas», de Waldorf Raquel Pereira Henriques e «Política y educación en Antonio Gramsci», de Nicola Trebissacce. Alén diso, na sección Documentos preséntanse novos testemuños sobre depuracións no ensino: «Acotaciones a un expediente de depuración: el caso de María Barbeito Cerviño» que asina José Luis Iglesias Salvado e «Alonso Ríos en Gondomar. Un imaxinario, aínda que posible, paseo», de Carlos Méixome Quinteiro, así como unha relación de «Profesorado morto por mor da represión franquista», antes das seccións de Novas e Reseñas.

Logo de darmos conta dos contidos, centrarémonos en salientar a represión exercida sobre o maxisterio da Costa da Morte polas autoridades franquistas que investigou Narciso de Gabriel na súa achega «O proceso de depuración do maxisterio na provincia da Coruña».
De primeiras realiza unha cumprida análise cuantitativa e deseguida outra cualitativa, focalizando a súa atención nos expedientes de Xosé Toba Fernández e Palmira González López, dúas persoas moi relacionadas coa Costa da Morte.

Así sabemos que na decisión final sobre cada persoa sancionada o expediente derivou na destitución que lle afectou case ao 46% e a suspensión ao 54%. Só un dos sancionados, o muxián Xosé Toba Fernández, foi castigado coa excedencia forzosa con dereito a dous terzos do soldo (BOP, 19/9/1936). O investigador tamén lembra que foron asasinadas algunhas semanas máis tarde dúas mulleres, María Vázquez Suárez (Miño) e Mercedes Romero Abella (A Coruña), esta última fora mestra en Corcubión, como ben estudou o noso benquerido amigo Luís Lamela García, “O paseo de Mercedes Romero Abella”, Unión Libre. Cadernos de vida e culturas, n.º 11 (2006).

Narciso de Gabriel salienta que a sanción máis común foi a separación definitiva do ensino e a baixa na escala do maxisterio, que afectou a case o 10%, e algún, como Xosé Toba Fernández, foi separado en dúas ocasións, primeiro como auxiliar de Pedagoxía na Escola Normal de Santiago (BOE, 14/5/1937) e logo como mestre na anexa desta institución (BOP, 11/5/1940). Tamén inclúe na casuística das separacións unha inhabilitación perpetua (Brión) e dúas indefinidas (Muros e Vimianzo) que recaeron sobre mestres interinos. Un dos separados, José María Arán Trillo, foi rehabilitado para efectos administrativos.

O artigo engade unha completa xeografía da represión atendendo ao número de sancións, que vai dende os cinco concellos sen ningunha persoa castigada: Ares, Boqueixón, Cesuras, Oroso e Trazo, mentres que os máis castigados foron Carballo, Narón, Oza dos Ríos, Padrón e Vilarmaior, con valores que superan o 50%, Corcubión, Camariñas e Muros, co 60% ou máis, e Melide, que acada un 77%. De feito, Narciso de Gabriel concreta que a zona máis afectada esténdese pola costa atlántica, entre Laxe e Ribeira, coa única excepción de Fisterra, e tamén polos concellos de Vimianzo, Mazaricos e Outes.
Alén diso, as mulleres recibiron porcentualmente máis sancións que os homes en Boimorto, A Capela, Corcubión, Frades, Melide e Paderne. Por porcentaxe sería Corcubión (100%), mais este pequeno concello só contaba cunha mestra, polo que non resulta moi representativo.

A porcentaxe de mestres separados definitivamente do ensino na media galega foi do 18%, mais varios concellos da Costa da Morte están entre os moitos que a superan, así entre os que quedaron privados de cando menos a metade figuran Cee e Muros, nos do 40% está Vimianzo e nos do 30% Cabana de Bergantiños, Carballo, Carnota e Mazaricos. O autor do estudo centra a súa atención en Muros, pois a intensidade das represalias resultou ser a máis alta xa que foron separados do ensino 10 dos 12 mestres (83%) e dúas das 13 mestras.

O artigo de Narciso de Gabriel remata con dous casos particulares que relata por extenso a modo de exemplo da represión. De primeiras, baixo o epígrafe que testemuña o expediente franquista “En sí mismo, con los niños y en todas sus actuaciones, refinadamente malo, perverso y revolucionario”, investiga o infortunio de Xosé Toba Fernández, nado en Muxía o 8 de setembro de 1904, quen obtivo o título de mestre en 1925. En 1926 iniciou a súa andaina profesional e exerceu en varias escolas, como catro anos en Sillobre (Fene). Gañou as oposicións á dirección de escolas graduadas e pasou uns meses á fronte da escola de Callosa d’en Sarrià (Alacante). En 1934 conseguiu por concurso a rexencia da graduada anexa á Escola Normal de Santiago e en xaneiro de 1935 foi nomeado profesor axudante de Pedagoxía da Normal compostelá, etapa na que realiza varias publicacións pedagóxicas, como o seu discurso de ingreso na Sección de Pedagoxía do Seminario de Estudos Galegos. Porén, en agosto de 1936 foi declarado pola Delegación Militar excedente forzoso con dereito a percibir dous terzos do soldo e máis adiante separado do ensino como
axudante de Pedagoxía (maio de 1937) e como mestre (xullo de 1940).

Narciso de Gabriel dá coñecer boa parte do expediente que está na orixe da última sanción, como a súa participación na redacción do manifesto O Maxisterio diante da Autonomía de Galicia, cuxos dous primeiros asinantes eran Avelino Pousa Antelo e José Toba Fernández. Un texto que remataba con estas palabras: “Por ben de Galicia, por ben da escola, por ben do neno e pol-o noso propio ben: ¡A traballar pol-o éxito do plebiscito e pol-a redención da nosa terra!” (El Pueblo Gallego, 14 de xuño de 1936).

Xosé Toba Fernández morreu o 5 de setembro de 1963, cando só tiña 58 anos. Dous días máis tarde, a familia publicou unha esquela en La Voz de Galicia facendo saber que finara o director do grupo escolar Concepción Arenal da cidade coruñesa, e que por expresa disposición do finado non se comunicara o acto do sepelio.

O segundo epígrafe, tamén tirado do expediente franquista, resume a historia de Palmira González López: “No obstante su sexo, lebantaba [sic], con frecuencia, el puño en alto”. Dela sabemos que era irmá de Emilio, o coñecido deputado de Izquierda Republicana, e que en xullo de 1936 rexentaba a escola de Arou-Camelle, situada no concello de Camariñas. Foi suspendida de emprego e soldo por tres meses (BOP, 27/8/1936) e en outubro, cando estaba a piques de cumprir a sanción, solicitou unha escola en réxime de interinidade. Destinárona a Viñós (Arzúa) e o párroco foi o seu maior inimigo, pois solicitou antecedentes ao da Ponte do Porto, quen a sinalou como “atea teórica y práctica”, dicindo que se ausentaba de Arou cando se organizou unha misión, no canto de escoitar os sermóns durante os oito días que duraba, confesarse e despedir en manifestación o misioneiro, como fixeran os outros veciños. Engade que en febreiro de 1936, coincidindo coas eleccións, estivera facendo campaña na cidade da Coruña e voltara a Camariñas manifestando a súa ledicia pola vitoria “con los puños en alto” –ao parecer, non lle abondaba con erguer un, comenta con ironía Narciso de Gabriel–.

Fronte a esta acusación, Palmira González López viuse obrigada a presentar un certificado do seu matrimonio relixioso, celebrado en 1932, é dicir, en plena República. Finalmente, en novembro de 1945 o xuíz propuxo a modificación da sanción: suspensión de emprego e soldo durante dous anos, o seu traslado fóra da provincia, a prohibición de solicitar vacantes durante cinco anos e a súa inhabilitación para o desempeño de cargos directivos e de confianza. Ángel del Castillo González conta que tivo dous destinos: Arbo primeiro e logo Malpica de Bergantiños.

Finalmente, a sección Documentos de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación conclúe cun cadro do «Profesorado morto por mor da represión franquista», que sumaría o número total de 100 persoas, das cales 98 son homes e dúas mulleres: Mercedes Romero Abella e María Vázquez Suárez.

E velaquí os mestres e a mestra relacionados coa Costa da Morte nesta relación do terror fraquista e que inclúe

Nome / Idade / Escola onde exercía / Morte / Paseado ou Executado Ano.

Angel Caamaño Villaverde, 27, Toba (Cee), Executado, Santiago, 1937.
Jesús Álvaro López Brenlla, 24, Louro (Muros), Paseado, Muros, 1936.
Pedro López Vázquez, 44, San Mamede (Carnota), Malleira, Carnota, 1937.
Rafael Pardo Carmona, 37, Serres (Muros), Executado, Santiago, 1936.
Mercedes Romero Abella, 29, A Coruña, Paseada, Aranga, 1936.
Ramón Tajes Lago, 27, Mestre (natural de Muros), Executado, Asturias, 1938.
Nicanor Villar Martínez, 36, Mazaricos, Executado, Caldas de Reis, 1936.

Beizóns laicas para todas persoas represaliadas!

E a nós tan só nos resta parabenizar a saída e o acceso libre que dispoñibiliza o necesario coñecemento deste monográfico de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación sobre a depuración do maxisterio practicada polas autoridades franquistas, así como reivindicarmos a súa memoria, nunha sociedade que aínda permite a día de hoxe que un destacado membro da nomenclatura franquista, Eugenio López López, lixe co seu nome o colexio público de Cee, coa complicidade da maioría da corporación local e da Consellaría da Educación. Unha auténtica vergoña histórica.

Publicado en Historia, Política, Recensións | Deixa un comentario

Addio, Adeus emocionado e sentido para a profesora e académica Giulia Lanciani

A CORUÑA
ACADEMIA GALEGA
RECEPCIÓN NA ACADEMIA DE GIULIA LANCIANI
07032014
FOTO XOSE CASTRO

(Giulia Lanciani lendo o seu discurso de ingreso na RAG, no ano 2014. Fonte: Xosé Castro / RAG)

Unha mensaxe da Real Academia Galega (RAG), da que era Membro de Honra, como tamén o é o seu home Giusseppe Tavani, fíxome coñecedor da triste e dorida mala nova do pasamento no día de onte, xoves 15 de novembro, de Giulia Lanciani, profesora de lingua e literatura portuguesa e brasileira na Universidade de Roma Tre.

A devandita mensaxe de condolencia da RAG principia así:

A Academia lamenta o pasamento da académica de honra Giulia Lanciani

A Real Academia Galega lamenta o pasamento da catedrática de literatura portuguesa e brasileira no Departamento de literaturas comparadas da Università Roma Tre, membro de honra da institución. A investigadora faleceu na capital italiana, de onde era nativa. Giulia Lanciani era un referente internacional da filoloxía románica como investigadora da lírica medieval galego-portuguesa. A profesora tamén se interesou polas literaturas contemporáneas de Brasil, Portugal e Galicia, e xogou un papel fundamental na promoción da cultura de noso no contexto italiano.

Giulia Lanciani ingresou como membro da Real Academia Galega no ano 2014 cun discurso sobre a conservación e a transmisión do corpus lírico galego, no que evocou como viaxaron de Portugal a Roma as cantigas trobadorescas a través dun códice manuscrito que copiou o humanista Angelo Colocci salvándoas para a posteridade.
(…) (Continúa o comunicado nesta ligazón)

Tamén se fixero eco do seu pasamento na Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa con esta mensaxe que deseguida reproduzo:

Falecimento da Professora Doutora Giulia Lanciani

A Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa manifesta o seu enorme pesar pelo falecimento da Professora Doutora Giulia Lanciani, catedrática de Língua e Literatura Portuguesa e Brasileira da Faculdade de Letras e Filosofia da Universidade Roma Tre, titular da Cátedra José Saramago da mesma universidade e Doutora Honoris Causa pela Universidade de Lisboa (2011).

Filóloga lusitanista, especialista em literatura medieval galego-portuguesa, entre outros temas de investigação no contexto das literaturas portuguesa, brasileira e galega, a Professora Giulia Lanciani desenvolveu um notável percurso académico, em particular no campo da teoria literária, da hermenêutica, da crítica genética e da tradução.

Membro de honra da Real Academia Galega, a Professora Giulia Lanciani foi agraciada com o Grau de Grande Oficial da Ordem do Infante D. Henrique, em 2011,condecoração atribuída pelo Presidente da República Portuguesa, entre outras distinções.

E, por último, reproduzo tamén a esquela que publicou o grupo de lusitanistas italianos hoxe mesmo no diario La Repubblica:

Lanciani Giulia
Roma, 16 novembre 2018

I Lusitanisti italiani partecipano commossi al dolore del Prof. Giuseppe Tavani e dei familiari per la scomparsa della Professoressa Giulia Lanciani, Presidente onorario dell’Associazione Italiana di Studi Portoghesi e Brasiliani, illustre filologa, raffinata traduttrice e attenta studiosa della storia e della letteratura del Portogallo.

Coñecín a profesora Giulia Lanciani dun xeito ben azaroso. Pasada a media noite dun día dos finais de maio de 1998, non lembro con exactitude a data, recibín unha chamada telefónica, daquela aínda con teléfono fixo, que me desacougou un pouco pola tardanza da hora. Unha agradable e cálida voz (sempre o foi), explicoume en italiano que me viñan de galardoar como gañador da primeira edición do Premio Tívoli-Europa Giovani 1998, por Abecedario da desolación (Espiral Maior, 1997). Nada sabía eu da súa existencia, e mesmo cheguei a pensar que me estaban a facer unha broma.

Porén, Giulia Lanciani insistiu en explicarme que era un premio convocado pola Associazione Culturale Alleggorein e apoiado por diversas institucións académicas e comunais para galardoar ao mellor libro de poemas publicado o ano anterior por un/unha poeta menor de 35 anos en Europa. Continuou a explicarme que entre os libros que propuxera ela estaba o meu Abecedario da desolación e que recibira o recoñecemento do premio pola maioría do xúri, conformado por diversos profesores e profesoras de universidades europeas.

Coñecín persoalmente a Giulia pouco antes da entrega do premio nos fermosos xardíns de Villa Hadriana en Tivoli, fermosa vila próxima a Roma, e desde aquela chegamos a coincidir en varias ocasións e mantivemos tamén comunicación epistolar. No acto de entrega tamén se presentou o volume Il cammino di Santiago (1998), ao coidado de Filippo Bettini e Armando Gnisci, no que tres dos textos do poemario recolléronse na lingua orixinal e acompañados de versións en italiano, portugués, castelán, francés, inglés, alemán, serbo-croata, albanés e ruso.

«I testi di Miro Villar, tre componimenti in gallego, sono stati tradotti in italiano, in portoghese e in castigliano da Giulia Lanciani, in francese da Jacqueline Risset, in inglese da Silvia Bertoni e Aiden Feerick, in tedesco da Nora Moll, in serbo-croato da Sinan Gudževič, in albanese da Blerina Suta e in russo da Alexej Boukalov».

Na seguinte edición, outro libro meu foi finalista do Premio Tívoli-Europa Giovani 1999, Equinoccio de primavera (S.C. Valle Inclán, Esquío, 1998) e de novo viaxei a Tívoli e a Roma e coincidín novamente, con Giulia Lanciani, con Giuseppe Tavani e cos citados Bettini e Gnisci. Desta volta un dos seus poemas apareceu versionado en italiano por Giulia Lanciani no volume Forse, questo è il confine (1999), tamén ao coidado de Filippo Bettini e Armando Gnisci.

Moito lle teño agradecido estas versións dos meus poemas á profesora Giulia Lanciani, así como o seu artigo intitulado «Miro Villar e la poesia galega di fine secolo», que foi publicado en: Graziano Benelli e Giampaolo Tonini (a cura di), Studi in ricordo di Carmen Sànchez Montero, Trieste, EUT Edizioni Università di Trieste, vol. 1, 2006, pp. 157-169.

Nesas páxinas primeiro realiza unha síntese da poesía galega contemporánea até os anos noventa e deseguida unha análise da miña obra poética publicada até ese momento. O texto completo pódese descargar e ler de balde nesta ligazón ou no documento ISSUU que vai ao final desta anotación, mais aquí reproduzo uns fragmentos e as súas versións ao italiano de catro poemas do meu Abecedario da desolación, os dous primeiros textos e o último xa apareceran no citado volume Il cammino di Santiago (1998).

Por todo isto, pola súa xenerosidade e pola súa inmensa afabilidade, addio, adeus cara amiga profesora Giulia Lanciani. Le mie sincere condoglianze, profesor Giuseppe Tavani e familiari.

Catro poemas de Abecedario da desolación traducidos por Giulia Lanciani

Perché Abbecedario della desolazione è l’immersione in un dolore desolato e distruttivo causato dall’assenza della donna. In certo senso, la poesia acquisisce un valore terapeutico, poiché solo nell’espressione del dolore mediante il verso l’io poetico raggiunge un certo sollievo: il dolore si fa parola, il corpo assente della donna si fa scrittura, e scavalca così la lontanaza, redime, anche se parzialmente, l’assenza. Formalmente, il libro adotta il verso lungo, l’alessandrino, aggruppato in cinque strofe di cinque versi, ricerca di un’armonia simbolica.

Ogni poesia è introdotta da una citazione poetica, con la peculiarità che i suoi autori sono in ordine alfabetico, formando in tal modo, l’insieme dei testi e delle citazioni, un abbecedario del dolore più insopportabile: quello dell’assenza. A corredo di quanto detto, varrà la pena di leggere alcuni specimina, in originale e in traduzione, di questa raccolta.

F
Entre tanto, a tu custodia dejo mis últimos versos.
Aquí están.
Si los guardas,
si los conservas,
podremos comparar tu amargura
con la sonrisa de los que escriba mañana cuando vuelva.
León Felipe

aproveito as palabras por ti desperdiciadas
que recollo e restauro labrando cada verso,
palabras nos lagotos do olvido que vernizo
coa resina das bágoas, entre amor de rescaldos
que fumegan, que abafan e non dan extinguido.

aproveito as medidas limitadas dos versos
que recompoño adrede coa túa exactitude
de ámbitos, sensos novos retornan na beleza
do pronunciado, cerna de aciñeira traballo
e o corpo gaña a forma da evocación sonora.

aproveito as estrofas que nun aire viciado
purifico e intúo rimas e metros doces
para ter un azucre de flores semellante
aos teus ollos, reconto sílabas e agradezo
cada acento perfecto que quere un sonetista.

aproveito inclusive pausas inoportunas
onde o estro dubida na escolla do adxectivo
para amar, despoxado do apetecido aroma
colecciono un caderno de fragancias, odores
de prantas, e aproximo de xeito novo o corpo.

aproveito unha coda nunha estrofa de envío
para deixar no verso final esa esperanza
débil, ese combate co amargor máis profundo,
co verme máis nocivo. reparo o meu sorriso
namentres un fragmento de min nace diverso.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

utilizzo le parole da te dissipate
che raccolgo e restauro lavorando ogni verso,
parole nelle pozze dell’oblio che vernicio
con la resina delle lacrime, tra amore di ceneri
che fumigano, che soffocano e non s’estinguono.

utilizzo le misure limitate dei versi
che ricompongo espressamente con la tua esattezza
di contorni, sensi nuovi tornano nella bellezza
del pronunciato, durame di leccio lavoro
e il corpo acquista la forma dell’evocazione sonora.

utilizzo le strofe che in un’aria viziata
purifico e immagino rime e metri dolci
per avere uno zucchero di fiori simile
ai tuoi occhi, riconto sillabe e ringrazio
ogni accento perfetto che un poeta vagheggia.

utilizzo persino pause inopportune
in cui l’estro esita nella scelta dell’aggettivo
per amare, spogliato del desiato aroma
colleziono un quaderno di fragranze, odori
di piante, ed avvicino in modo nuovo il corpo.

utilizzo una coda in una strofa di commiato
per lasciare nel verso finale questa speranza
debole, questa lotta con l’amarezza più profonda,
col verme più nocivo, restauro il mio sorriso
mentre un frammento di me nasce diverso.

M
um dia
sem ouvir
a tua voz
é como descobrir
que o mar
morreu.
David Mourão-Ferreira

ando coa voz descalza nos días areeiros
que escorren polos dedos, reinvento no murmurio
que se escoita a liturxia de mares de saliva
que esvaran na pel, sinto como sobe a marea
do livor que conturba cada poro en silencio,

envexo o mar inmenso que desencalla os pasos
que escribín na planicie porque pode bicarte,
o mesmo mar de fóra que arreda os nosos liques
en distinto hemisferio, teño envexa do plancto
porque somos argazo que morre lentamente,

perdo salitre en ollos que se perden no inmenso
sabor dunha amargura tan grande e tan enorme
como aquel horizonte que se deita nos labios
do mar, non digo nada, non posúo palabras
para escribir relatos de náufrago no diario,

agradezo os abrazos e os beixos daquela onda
que cruza inesperada no vento de novembro
pero que sabe a pouco, que destrúe e que nada
máis que augación achega, miro de novo os peixes
escasos que unha rede de nostalxia enreda,

devolvo insatisfeito cada palabra na auga
e como o mariñeiro recoñezo na espera
unha amizade, miro de novo o mar na enchente
desta preamar, sinto como sobe a marea
do livor que conturba cada poro en silencio.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Vado con la voce scalza nei giorni sabbiosi
che scorrono tra le dita, reinvento nel mormorio
che si ascolta la liturgia di mari di saliva
che scivolano sulla pelle, sento come cresce la marea
del livore che turba ogni poro in silenzio,

invidio il mare immenso che disincaglia i passi
che ho scritto nella pianura perché possa baciarti,
lo stesso mare esterno che allontana i licheni
in un altro emisfero, ho invidia del plancton
perché siamo alga che muore lentamente,

perdo salnitro in occhi che si perdono nell’immenso
sapore d’un’amarezza così grande, così enorme
come quell’orizzonte che si stende sulle labbra
del mare, non dico niente, non possiedo parole
per scrivere resoconti di naufragio nel diario,

ringrazio gli abbracci e i baci di quell’onda
che incrocia inaspettata il vento di novembre
che però sa di poco, che distrugge e che niente
più che un acquazzone porta, guardo di nuovo i pesci
scarsi che una rete di nostalgia cattura,

restituisco insoddisfatto ogni parola all’acqua
e come il marinaio riconosco nell’attesa
un’amicizia, guardo di nuovo il mare nella piena
di quest’alto flusso, sento come sale la marea
del livore che turba ogni poro in silenzio.

X
Ni al mar, ni al cos ni al cel no hi ha camins
que ens recordin l’amor que hi hem deixat:
cal inventar un poema cada tarda
per retenir els colors que hem oblidat.
Olga Xirinacs

podo coñecer fácil a perfección da letra
ben garabateada no brancor e o silencio
do papel e da noite, caligrafía usada
e desgastada adrede para amarte de modo
despacioso nos textos, como única maneira

que teño polo de hoxe de posuirte e serche
grato e escribir pingas de amor nas túas formas.
podo coñecer fácil a perfección do verso
máis puro e traballado nas páxinas dunha ocre
ausencia reflectida, convoco deste xeito

a beleza do corpo no pulmón das palabras
que recito nas prazas e alamedas, nas salas,
nos cafés, nos teatros, lugares onde atopo
sempre a túa cadeira que me escoita, vacío
o respaldo, frialdade que aínda proporciona

máis frío nas estrofas do libro e na cabeza
despistada dun home que se pregunta o senso
de ler a intimidade de corazón e sabas.
podo coñecer fácil a perfección da escrita,
a exactitude no uso das palabras gastadas

pola literatura de centos de escritores
que xa cantaron versos de amor e desamor
pero nada no mundo retrata nos meus ollos
o sensitivo goce da harmonía dos breves
momentos onde tremo coa túa inmensidade.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Posso conoscere facilmente la perfezione della lettera
ben tratteggiata sul biancore e il silenzio
del foglio e della notte, calligrafia usata
e dissipata proprio per amarti in modo
pausato nei testi, come unica maniera

che almeno oggi ho di possederti ed esserti
grato e scrivere stille d’amore nelle tue forme.
posso conoscere facilmente la perfezione del verso
più puro e lavorato sulle pagine di un’ocra
assenza riflessa, convoco in tale guisa

la bellezza del corpo nel polmone delle parole
che recito nelle piazze e nei viali, nelle sale,
nei caffè, nei teatri, luoghi in cui ritrovo
sempre la tua sedia che mi ascolta, vuoto
lo schienale, freddezza che ancora comporta

più freddo nelle strofe del libro e nella testa
fuorviata di un uomo che si chiede il senso
di leggere l’intimità di cuore e di lenzuola.
posso conoscere facilmente la perfezione della scritta,
l’esattezza nell’uso delle parole consunte

dalla letteratura di centinaia di scrittori
che hanno già cantato versi di amore e disamore,
però nulla al mondo riflette nei miei occhi
il sensitivo gusto dell’armonia dei brevi
momenti in cui tremo con la tua immensità.

Z

Amori impossibili
come
sono effettivamente impossibili le colline.
Andrea Zanzotto

nas bandeiras da tarde rebenta a utopía,
en ollos como puños o amor é como berro
de alcohol na ferida, desencaixados rostros
son patria desta dor e no plural das horas
exorcizo a fereza da desesperación.

a imposibilidade de amar é o argumento
de todas as palabras que pronuncio, nos himnos
non invoco aos deuses nin a antigos heroes,
só teño nos meus labios o nome dunha deusa
mortal que me arrebata cada paso do tempo.

metáforas potentes encobren o sinxelo
discurso da hemorraxia mentres un sangue doce
e mesto engorda as bocas dos máis incomprendidos
poemas que nas nubes teño escrito para ela,
co lapis dos meus soños e o cuspe da amargura.

deixo atrás un vacío no caixón da memoria,
centos de documentos íntimos esparexo
no cartafol de versos e os amigos dubidan
de min pois fun sincero para os trasnos da imprenta
e hipócrita co aprezo de abrazos transparentes.

nunca quixen amigos para dicirlle amor
e dáballe as palabras aos paxaros, acaso
escoitase pardelas, rulas ou estorniños
pero ela nunca soubo que era este corazón
o culpable das aves de viaxe migratoria.

(versión italiana de Giulia Lanciani)

Nelle bandiere della sera esplode l’utopia,
in occhi come pugni l’amore è come urlo
di alcol sulla ferita, volti sfigurati
sono patria di questo dolore e nel plurale delle ore
esorcizzo la ferocia della disperazione.

l’impossibilità di amare è l’argomento
di tutte le parole che pronuncio, negli inni
non invoco gli dei né antichi eroi,
solo ho sulle mie labbra il nome di una dea
mortale che mi carpisce ogni passo del tempo.

metafore possenti nascondono il semplice
discorso dell’emorragia mentre un sangue dolce
e denso ingrassa le bocche dei più incompresi
poemi che nelle nuvole ho scritto per lei,
con il lapis dei miei sogni e la saliva dell’amarezza.

mi lascio dietro un vuoto nel cassetto della memoria,
cento intimi documenti dissemino
nel diario di versi e gli amici diffidano
di me poiché sono stato sincero con i folletti della stampa
e ipocrita nell’apprezzare abbracci trasparenti.

non ho mai voluto amici per dirle amore
e affidavo le parole agli uccelli, nel caso
ascoltasse gabbiani, tortore o stornelle,
ma lei non ha mai saputo che era questo cuore
il colpevole degli uccelli migratori.

Publicado en Estudos literarios, Literatura medieval, Memoria Literaria, Poesía, Premios, Versións ou traducións | Deixa un comentario

A poeta Francisca Aguirre, «Premio Nacional das Letras»

Máis unha vez alegroume inmenso que a poeta Francisca Aguirre, adoito máis coñecida (e non debería) por ser a muller do tamén poeta Félix Grande que pola súa propia obra, veña de obter o denominado «Premio Nacional das Letras» do Ministerio de Cultura do Goberno de España polo conxunto da súa obra.

E, tal e como sucedeu hai agora sete anos e contei nesta anotación de bitácora, xa recibira o «Premio Nacional de Poesía» do mesmo Ministerio de Cultura polo seu libro Historia de una anatomía (Hiperión), que o ano anterior gañara o premio Miguel Hernández.

Francisca Aguirre (Alacant, 1930) é unha poeta serodia e o seu primeiro libro Ítaca, que publica en 1972 con 42 anos e que pasou bastante desapercibido polas condicionantes da época, é na miña opinión unha auténtica xoia literaria, con versos sublimes. De feito nestoutra anotación da bitácora reproducín tres dos poemas dese magnífico libro.

E como tamén xa teño contado aquí mesmo a súa pegada está moi presente no meu libro de poemas intitulado As crebas (Espiral Maior, 2011. Premio de Poesía Concello de Carral), onde tres das composicións están inspiradas por versos da súa autoría. Velaquí os meus textos, introducidos polos fermosos versos de Francisca Aguirre.
6
os deuses son palabras

los dioses son palabras,
con el silencio mueren.
«Desde fuera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

Os deuses son palabras e co silencio morren, como morren salseiros mollando rostros ebrios na grata intimidade de espellos matinais.

E as pegadas do inverno sinalan un camiño de papeis amarelos nas táboas da amizade, con manchas de alcatrán que protexen o barco.

As madeiras podrecen, nin tanto galipote pode tapar as fendas, os deuses son palabras que se perden no mar como aparellos rotos.

Os cestos, os garruchos, as patelas e os paxes xa non se enchen de peixe, nin sequera de argazo, só papeis amarelos que anuncian o mal tempo.

E ti ocultas o rostro sen palabras nin deuses, deixa agora que falen do mar as atadeiras.

18
O mar (I)

Un mar, creedme, necesito un mar,
un mar donde llorar a mares
y que nadie lo note.
«Testigo de excepción», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

No mar de Caldebarcos atopaches o mar que ti necesitabas e os abrazos das vagas que rompían nos baixos chegaron ata as dunas e interromperon páxinas nos estáticos ollos onde se detivera a lectura do tempo, e as vagas penetraron oportunas no libro para levaren Coetzee na resaca da tarde e deixaren o sal nos tellados das casas, construcións mariñeiras con solainas de area e argazos nas varandas dos balcóns e nas portas.

No mar de Caldebarcos atopaches o mar e fostes de mans dadas nun paseo de días que trouxeron a calma mais non o esquecemento, porque o sal é perenne como o son as mareas.

19
O mar (II)

En la noche fui hasta el mar para pedir socorro
y el mar me respondió socorro.
«Triste fiera», Ítaca (1972), FRANCISCA AGUIRRE

E fuches deica o mar para pedir socorro como as voces do náufrago que oe a costa da morte, como aqueles lamentos onda a punta do Boi, cemiterio de ingleses que olla areal de Trece.

E o mar trouxo buguinas con mensaxes cifradas, de afastados lugares no horizontal das terras, de paisaxes oblicuas na vertical do tempo, que o teu coñecemento non puido transcribir.

Viñan das errabundas fantasmas do pasado que cargaban a culpa nos seus lombos fenicios.

Quixeches o comercio da túa dor atlántica coa luz mediterránea mais todo era sonámbulo desacorde dos soños, porque do mar quedaron tan só sabas de area do deserto de Siria.

Publicado en Poesía, Premios | Deixa un comentario

Unha lectura de Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero


(Booktrailer realizado por Illa Bufarda)

Tal día coma hoxe, o 30 de outubro de 1910 nacía en Ferrol o polígrafo e profesor Ricardo Carvalho Calero, como ben lembran máis unha vez no sitio Fervenzas Literarias.

Ricardo Carvalho Calero é un autor que adoita ser reivindicado para homenaxear nas Letras Galegas, sempre nomeado na terna finalista e sempre rexeitado pola RAG. A súa obra ensaística, narrativa e poética sempre me interesou e teño dedicado á súa análise varios traballos, algún deles académico. Hoxe, na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Scórpio, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño reiterado nesta bitácora que nesa altura redactei algunhas das fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último tomo a entrada sobre a novela Scórpio, de Ricardo Carvalho Calero, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo persoa redactora da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega, que analizaba a 1ª edición da novela na paralizada Sotelo Blanco Edicións e que o ano pasado tivo unha reedición, trinta anos despois, en Através Editora, con epílogo do profesor e poeta Arturo Casas.

(Como adoito, manteño a lingua cos criterios normativos cos que se publicou)

Scórpio. RICARDO CARVALHO CALERO

Esta novela longa do profesor Ricardo Carvalho Calero foi publicada na súa primeira edición por Sotelo Blanco (Santiago, 1987) e desde a súa aparición xa foi obxecto de numerosas reimpresións. A este éxito editorial non son alleos feitos como a concesión do “Premio da Crítica Española para narrativa en galego” na convocatoria do ano 1988, ou a extraordinaria acollida que tivo a obra entre o público lector e a crítica especializada. Sen ir máis lonxe, na entrada da GEG, Kathleen N. March considera que Scórpio é a súa obra maestra.

Trátase dunha novela ambiciosa e de delongada elaboración que, a partir de elementos claramente autobiográficos, constrúe o relato dunha época histórica perfectamente delimitada. Este período abrangue os vinteoito anos da vida de Rafael Martínez Pinheiro, alcumado “Scórpio”, desde 1910 ata 1938, deténdose principalmente nos anos da República e da Guerra Civil. O antes e o despois extradiexéticos son a penas referencias tanxenciais á narración. A historia transcorre nun espacio igualmente ben preciso, concretamente nas cidades de Ferrol, Santiago e Salamanca na primeira parte, e na segunda coa acción localizada en Madrid, Valencia, Andalucia e Barcelona. Así pois, Scórpio ocúpase dunha importante etapa histórica para o noso País, aquela que vai desde principios de século ata a guerra civil española, sempre desde a perspectiva do propio biografiado, retratando a sociedade da época, as familias, as mulleres, os costumes universitarios e ata chegarmos aos aspectos parciais do conflicto bélico.

A novela tamén é útil para coñecermos o período que vai desde a infancia ata o remate da guerra civil española na vida do propio Carvalho. De feito, segundo Montero Santalha (1993), que fai unha profunda análise da obra, Scórpio ten as características dunha novela histórica, e sobre esta forma do relato enmárcanse moitos elementos autobiográficos. Para Santalha a figura de Carvalho está representada polo protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, a quen algúns compañeiros chamaban tamén co nome do seu signo zodiacal “Scórpio”. Ademais, tamén hai actitudes, opinións e feitos atribuídos a outras personaxes que presentan igualmente valor autobiográfico. Con todo, de máis valor son os testemuños de ambientes e de contextos sociais, así como de actitudes e de posicións psicolóxicas individuais. Para Martínez Pereiro (1991), a novela está concebida dunha maneira complexa dentro do xénero da novela memorial, como variante exterior da novela introspectiva, considerada impura pola hibridez e confusión que se produce entre os espacios autobiográfico e ficcional. Nesta compoñente tamén incide Salinas Portugal (1991), cando subliña que os personaxes, malia a súa ficcionalidade, deixan transparentar o seu historicismo. Fala de que se trata do texto documental dunha xeración, a dos “vencidos da guerra”, simbolizados no protagonista, Rafael Martínez, e engade que, a pesar diso, non se pode cualificar esta novela de autobiográfica.

Sen embargo, o propio autor, e á vez grande crítico literario, confésalle a Salinas Portugal (1991) que a novela é unha verdadeira saga, unha verdadeira narración épica que presenta o destino da xeración que fixo a guerra. Tamén engade que non se trata dunha novela autobiográfica no plano formal, senón dunha novela heterobiográfica, por seren os biógrafos de Scórpio persoas exteriores ao propio personaxe. Con todo, Carvalho admite que hai moitos aspectos autobiográficos no personaxe principal, sobre todo na narración das escenas de guerra en Madrid, pero tamén os habería en Salgueiro en relación coa súa actividade universitaria, ou en menor medida en personaxes como Barreiro e Casado, e inclusive habería cousas do autor en case tódolos personaxes masculinos e femininos que aparecen na novela. Ademais, o propio Carvalho cre que a novela ten caracteres de épica, porque a través de moitos personaxes se manifestan as realidades dunha colectividade e, nese sentido, pode recordar a narrativa de Romain Rolland, Jules Romains ou John Dos Passos. Así e todo, para Martínez Pereiro (1991) as correspondencias van máis alá dese material biográfico, sexa ambiental, histórico, documental ou anecdótico, atinxindo o campo da intertextualidade nos continuos trasvasamentos para a escrita da novela de fragmentos, digresións, opinións, perspectivas e finximentos do propio Carvalho Calero, ora desde a súa producción ensaística e inventiva, ora desde as restantes facetas e manifestacións da súa producción literaria.

A novela tamén podería ser interpretada desde unha perspectiva sociolóxica debido á impresionante galería de personaxes, ambientes e situacións que literaturiza. Ou nunha clave mítico-simbólica, como fai Elvira Souto (1991), nunha interpretación solidamente argumentada onde se sinala que a pesar de que a feitura “realista” da novela pareza desautorizar calquera outra perspectiva e aínda que o autor non quixo construír voluntariamente un relato simbólico, debaixo das experiencias e memorias persoais de Carvalho subsiste un discurso mítico. Desde este punto de vista, analiza a historia de Scórpio como unha viaxe heroica en tres partidas, as dúas primeiras a Santiago e a Salamanca, con regreso, e a terceira sen regreso en dirección ao oriente mítico, ao leste, Madrid, Valencia, Andalucia e finalmente Barcelona. Entre os motivos convencionais da representación heroica masculina estarían as fantasías do nacemento, a presencia dun compañeiro masculino, Sagitário, e de dúas mulleres antagónicas que o solicitan, sen se completar o ciclo heroico pola morte do protagonista. Para Elvira Souto, tamén se pode entender a viaxe individual de Scórpio como unha sinécdoque, e esta ser interpretada como o significante dun proceso colectivo protagonizado polo movemento galeguista das primeiras décadas do século. Existirían indicios suficientes no relato para autorizar esta lectura simbólica do proceso heroico-tráxico do pobo galego.

Na súa estructura editorial e narrativa, o texto divídese en 136 capítulos, dispostos en dúas partes de 77 e 59 capítulos respectivamente e bastante equilibradas na súa extensión. Segundo comenta Carvalho a Salinas Portugal (1991), a novela ten unha estructura de saga, que xa fora utilizada premonitoriamente polo escritor na súa primeira novela, intitulada A xente da Barreira (Santiago, Editorial Bibliófilos Gallegos, 1950). Sen dúbida, unha importante característica editorial é que cada capítulo vai precedido do nome da voz narradora, habitualmente unha persoa que coñecera a Scórpio, que vai proporcionar ao lector datos, confidencias, xuízos ou especulacións sobre o enigmático protagonista. O autor adoptou unha complicada técnica tocante á escolla do punto de vista, así temos unha multiplicidade de narradores que conforman a personalidade de Rafael Martínez Pinheiro ou Scórpio, o protagonista da diéxese mais non do discurso, porque durante todo o texto está privado de voz propia, feito no que radica parte da orixinalidade da obra. Desta maneira, o relato articúlase, nun eficaz emprego da polifonía, sobre os enunciados de trinta e cinco voces diferentes que desenvolven a diéxese de forma linear e sen grandes cambios de ritmo. Temos, pois, desde o punto de vista do narrador, o uso de varias voces en primeira persoa ou eu polifónico. E no dicir de Quiroga (1987) mais que un eu narrador existe un eu rexente da acción verbal narradora.

Para Salinas Portugal (1991) o que máis chama a atención desde o punto de vista da sintaxe narrativa é esta perspectiva dos narradores, porque sendo unha novela de protagonista individual, de heroi ou anti-heroi individual, este personaxe nunca se converte en voz narradora nin existe o tradicional narrador omnisciente. A súa peripecia vital é mostrada por diferentes voces que pertencen inclusive a personaxes moi secundarios. A técnica utilizada contribúe a crear sombras sobre o personaxe principal. Son de moito interese as páxinas nas que Carvalho fala da xestación da novela neste libro de Salinas Portugal, onde dá conta das motivacións que xustifican o uso da polifonía de voces e da intencionalidade de deixar o protagonista envolto en sombras e misterio, en contraste con personaxes como Salgueiro, moito máis real. O propio autor, na conversa con Fernán Vello e con Pillado, engade que é consciente de que a novela polifónica é frecuente na narrativa moderna e pon o exemplo de Faulkner, mais non coñece ningún caso no que o protagonista non apareza directamente en escena. Tamén para Montero Santalha (1993), a novela presenta formalmente aspectos orixinais. Para este estudioso da obra de Carvalho, a narración está constituída por fragmentos que poden considerarse monólogos, cunha técnica por tanto parateatral. O protagonista, Rafael Martínez Pinheiro, nunca aparece en escena, son sempre os outros os que falan del, e através dese medio indirecto imos seguindo o fío da súa vida e parcialmente os seus pensamentos e sentimentos, pois o protagonista é sobexo reservado.

Xunto a isto, hai capítulos con funcionalidade metaliteraria e cómpre destacar o xogo metanarrativo a que Salgueiro conduce ao lector dentro da mesma ficción coas súas reflexións sobre unha novela que resulta ser a que lemos. Na voz de Salgueiro, sobre todo no capítulo XXX, aparece unha teorización e un compendio do plano literario que a novela pretende ser, ademais de se defender contra posibles obxeccións da crítica como a non adecuación da voz ao personaxe. Dous capítulos despois fala dunha certa impotencia ante a posibilidade de escribir unha novela longa, dificultades nas que volve no capítulo LI, ao tempo que afirma as vantaxes da utilización da terceira persoa. Sobre este aspecto é de moito interese a pormenorizada contribución de Delgado Corral (1989) para quen os puntos de vista que aparecen no texto poden reducirse a dous, pois a voz de Salgueiro enfróntase ao sistema establecido e cuestiona a “verdade” dos outros narradores.

Para unha completa caracterización simbólica das personaxes, cómpre acudir a Elvira Souto (1991) que salienta como Carvalho Calero deixa en suspenso os enigmas do nacemento e da morte de Scórpio, que é fillo de pai nunca identificado e orfo de nai a pouco de nacer. Da familia adoptiva recibe o nome arcanxélico, Rafael, e o seu destino de pechacancelos. Ademais, o protagonista antes de ser bautizado como Rafael era xa Scórpio por conxunción astral. O seu accidentado nacemento, os inquietantes agoiros zodiacais e a súa condición superior, despois recoñecida, son as tres notas dominantes da formación do protagonista antes da saída do ámbito familiar. A escolta mítica do heroi será o seu compañeiro Jorge Bermúdez, alcumado Sagitário. O autor beneficiouse amplamente das coñecidas potencialidades semánticas que encerra o motivo do dobre. De feito Jorge Bermúdez nace no período zodiacal inmediatamente posterior a Rafael. Elvira Souto cre que esta lóxica estructural, esta disposición en contrapunto das dúas figuras masculinas, explica a funcionalidade de Sagitário como reverso da figura central e tería como principal finalidade semántica descubrir, por contraste, o sentido do proceso vital do protagonista.

As características diferenciadas das dúas mulleres interesadas en seducir a Scórpio deberíanse á intención de simbolizar as forzas contrarias que polarizan a alma do heroi. A pesar de seren numerosas as personaxes femininas que se interpoñen no camiño de Scórpio, serán a penas dúas as que interveñan de forma relevante, aínda que desigual, na súa formación, limitándose as restantes a confirmaren os sentidos que suxiren as figuras destacadas. Chéli encarna a imaxe da muller domética e maternal que, na lóxica do relato, debe agardar pacientemente polo heroi na final da viaxe. No extremo oposto, Eugénia, que sintetiza os perigos dese camiño. Fronte a ela, as armas de Chéli están destinadas a fracasar e, aínda que casa con Rafael, a guerra afástaos definitivamente.

Ademais, o personaxe de Salgueiro posúe un estatuto singular no entramado diegético porque no texto se insinúa que é o autor ficcional do relato. Júlia ou “Cleo” encarna mellor que calquera das outrsa numerosas figuras femininas a imaxe da muller mítica, imaxe simbólica que significa a obxecto buscado e a finalidade da viaxe heroica. Con ela, nos brazos, morre en Barcelona.

BIBLIOGRAFÍA
Cf. GEG
Delgado Corral, C., “Salgueiro: A voz de um autor de ficçom” en Agália, nº19, 1989.

Fernán Vello, M.A. e Pillado Mayor, F., Conversas en Compostela con Carballo Calero, Barcelona, Sotelo Blanco, 1986.

Martínez Pereiro, C.P., “Scórpio ou a mi intelixente caza-cruzada dun fantasma” en VV. AA., Ricardo Carvalho Calero. A razón da esperanza, monográfico de A Nosa Terra 13, 1991.

Montero Santalha, J.M., Carvalho Calero e a sua obra, Santiago, Edicións Laiovento, 1993.

Quiroga, J.C., “Scórpio, História rosa e narrador polifónico” en Agália, nº12, 1987.

___________, “Acerca do conjunto narrativo de Carvalho Calero” en VV.AA., Actas do III Congreso Internacional da Língua Galego-portuguesa na Galiza, A Coruña, Agal, 1992.

Salinas Portugal, F., Voz e siléncio (Entrevista con R. Carvalho Calero), Vilaboa-Pontevedra, Edicións do Cumio, col. “Documenta”, 1991.

Souto, E., “Romulianos e sabinos (ou “O segredo de Rafael”)” en A Trabe de Ouro, 2, abril-maio-xuño, 1990.

________, “A viagem heróica: Scórpio” en Viagens na Literatura, Santiago, Edicións Laiovento, 1991.

Publicado en Efemérides, Estudos literarios, Narrativa | Deixa un comentario